менск сталіца і найбольшае места беларусі на рацэ сьвіслачы пры ўтоку ў яе ракі нямігі адміністрацыйны цэнтар менскай вобласьці і менскага раёну аднак не ўваходзіць у іх склад геаграфічныя каардынаты нулявы кілямэтар пн ш у д плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўночны захад ад геаграфічнага цэнтру беларусі вузел чыгунак на берасьце вільню гомель маскву аўтамабільных дарог на воршу віцебск лагойск маладэчна ашмяны берасьце слуцак гомель магілёў і іншыя менск даўняе мадэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэіёну належыць да ліку старадаўніх местаў усходняй эўропы сталіца ўдзельнага княства найбольшага ў вялікім княстве літоўскім ваяводзтва і беларускай народнай рэспублікі у наш час палітычны эканамічны сацыяльны культурны і навуковы цэнтар беларусі тут захаваліся падмуркі старажытнай царквы на замчышчы царква сьвятых апосталаў пятра і паўла комплекс жаночага і мужчынскага базылянскіх манастыроў сьвятога духа траецкі манастыр базылянак комплексы кляштараў бэрнардынак з касьцёлам зьвеставаньня найсьвяцейшай панны марыі і бэрнардынаў з касьцёлам сьвятога язэпа абодва ў стылі віленскага барока фрамэнты езуіцкага калеіюму і касьцёл імя найсьвяцейшай панны марыі забудова траецкага і ракаўскага прадмесьцяў гасьціны двор палацы празьдзецкіх і ваньковічаў помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся меская ратуша адноўлена кляштарныя комплексы францішканаў з касьцёлам сьвятога антонія кармэлітаў з касьцёлам сьвятой марыі магдалены і баніфратаў з касьцёлам сьвятога яна помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі значную частку мясцовых славутасьцяў зьнішчылі за савецкімі часам забудову і культурны пласт замка царкву сьвятога духа рэнэсанс адноўлена на захаваных падмурках кляштарныя комплексы бэнэдыктынак з касьцёлам сьвятога войцеха віленскага барока і дамініканаў з касьцёлам сьвятога тамаша аквінскага вежу і большую частку езуіцкага калегіюму халодную сынагогу отыка палацы радзівілаў і сапегаў юбілейную капліцу забудову вуліцы нямігі помнікі гісторыі і архітэктуры стагодзьдзяў на думку большасьці сучасных дасьледнікаў тапонім менск утварыўся ад назвы невялікай ракі менкі мені мены паводле найбольш старажытнай мадэлі уласная назва ракі суфікс ск увогуле у айканіміі этнічных беларускіх зямель суфікс ск цак ёсьць глыбока традыцыйнай рэліктавай зьявай якая падкрэсьлівае самабытнасьць беларускага народа і старажытнасьць тэрыторыі яго расьсяленьня такі суфікс адзначаецца з стагодзьдзяў у тым ліку ў назвах двух найстаражытнейшых местаў полацку і смаленску засьведчаных летапісамі пад і гадамі звыш паловы гарадоў з назвамі на ск памянёных у летапісах стагодзьдзя прыпадае менавіта на зону фармаваньня беларусаў дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасьць і ў наступныя стагодзьдзі кожнае трэцяе беларускае места зь ліку занесеных у сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх канца стагодзьдзя сканчаецца на ск цак назва ракі менкі відаць мае балцкае паходжаньне магчыма мае зьвязкі зь летувіскім невялікі слабы неглыбокі таксама выказвалася думка што назва ракі ўтварылася ад слова мень якое азначае рыбу мянтуз або іншыя гладкія і сьлізістыя рыбы іншыя меркаваньні існавалі і пра паходжаньне назвы места паводле першага зь іх яна ўтварылася ад слова мяняць абмен мена аднак тагачасны гандаль ня меў такіх маштабаў каб даць імя замку збудаванаму ў годзе і ўпершыню памянёнаму пад годам апроч таго аддзеяслоўныя назоўнікі з асновай мяняць у тапаніміцы не сустракаюцца яшчэ адна вэрсія грунтавалася на народным паданьні паводле якога заснавальнікам менску быў вядзьмар асілак мянеск што збудаваў на месцы цяперашняга места свой млын дзе малоў муку з каменьня на гэтай падставе выказвалася думка што імя мянеска і такім чынам назва места мае зьвязак з індаэўрапейскім этымонам мяць расьціраць што адпавядае асноўным функцыям мянеска ў паданьні аднак само паданьне як і іншыя падобныя паданьні зьявілася пазьней за заснаваньне места як спроба тлумачэньня яго назвы таму імя мянеск ёсьць другасным да назвы менску тым часам наяўнасьць у мянескавым млыне сямі колаў разьмешчаных паміж правым і левым берагам сьвіслачы знаходзіць выразныя паралелі ў беларускім фальклёрным матэрыяле традыцыйная гістарычная назва места менск цяперашняя афіцыйная мінск у нарматыўным даведніку назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь традыцыйная гістарычная назва менск фіксуецца як варыянтная гэта значыць што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай у іпацьеўскім летапісе места ўпамінаецца пад годам пад назвамі мньск мнескь у пазьнейшым радзівілаўскім летапісе назвы меньск і менеск пішуцца бязь яць праз е з канца ст зьяўляецца назва менск бязь мяккага знаку аднак яшчэ ў стагодзьдзях працягвала шырока выкарыстоўвацца форма менеск у ліставаньні году менскага ваяводы фёдара арсеньева з маскоўскім гаспадаром аляксеем міхайлавічам на адной старонцы граматы словы менеск менск менскага сустракаюцца разоў і ніводнага разу мінск у дзьвюх адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу менеск менск менского пов ету сустракаюцца разоў і толькі аднойчы напісана мінской пов у адпісцы ваяводы якаўлева году датычна сойміка менскай шляхты таксама выкарыстоўваюцца толькі форма менск адсюль вынікае што беларуская шляхта карысталася толькі гэтай назвай у баркулабаўскім летапісы места ўпамінаецца разоў зь якіх у форме менск і адзін мінск увогуле першую фіксацыю назвы мінск дасьледнікі адзначаюць у лацінамоўнай канцылярскай кнізе пад годам пазьней у польскамоўных дакумэнтах і іі стагодзьдзяў усё часьцей ужываецца транскрыпцыя прафэсар катэдры беларускай філялёіі варшаўскага ўнівэрсытэту а абрэмска яблоньска пераканаўча паказала што назва мінск зьявілася пад уплывам польскага мінска мазавецкага на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі цалкам форма мінск міньск замяняе менск у афіцыйных дакумэнтах толькі ў ст разам з выцісканьнем старабеларускай мовы з афіцыйнага дзяржаўнага ўжытку з гэтых жа польскіх дакумэнтаў і мапаў па падзелах рэчы паспалітай яе мэханічна перанесьлі ў расейскія дакумэнты і мапы у канцы ііі ст напісаньне мінск трывала замацавалася ў афіцыйных расейскамоўных дакумэнтах у той жа час у народнай гаворцы ўжывалася толькі форма менск гэты факт засьведчылі этнораф павал шпілеўскі ў нататках пра свае падарожжы і гісторык аляксандар ельскі ў еарафічным слоўніку каралеўства польскага і іншых славянскіх краёў выдадзеным у годзе з году ў асяродзьдзі прарэсіўнай беларускай інтэліенцыі замацавалася назва менск беларускі яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацыяў выкарыстоўвалася ў дакумэнтах эмірацыйных беларускіх урадаў традыцыйную гістарычную назву менск прынялі ў беларускай народнай рэспубліцы гэтая назва выкарыстоўвалася ў дзяржаўных дакумэнтах у беларускай сср яна стала нарматыўнай і выкарыстоўвалася ва ўсіх афіцыйных дакумэнтах а таксама на дзяржаўным радыё у я гады назву менск ужывалі паўсюдна ў беларусі яна была звыклай і натуральнай жыхарам рэспублікі дакладная дата заснаваньня менску невядомая паводле археаляічных зьвестак найбольш старажытныя паселішчы на тэрыторыі сучаснага места існавалі яшчэ ў ст калі даліну ракі сьвіслачы засялялі плямёны крывічоў і дрыгавічоў каля году гэтая тэрыторыя ўвайшла ў склад полацкага княства першы пісьмовы ўпамін пра менск датуецца годам і зьмяшчаецца ў аповесьці мінулых часоў калі злучаныя войскі князёў яраславічаў кіеўскага ізяслава пераяслаўскага сьвятаслава і чарнігаўскага усевалада спалілі горад у час вайны з усяславам полацкім месца і час узьнікненьня менску ў наш час выклікаюць дыскусіі адныя дасьледнікі а ясінскі г штыхаў і інш лічаць што горад утварыўся яшчэ ў даславянскія часы на рацэ менцы за км на захад ад сучаснага цэнтру места дзе захаваўся комплекс археаляічных помнікаў і быў перанесены на цяперашняе месца па годзе калі яго ў другі раз спалілі кіеўскія войскі на думку іншых дасьледнікаў дзяцінец пазьней менскі замак збудавалі на правым беразе ракі сьвіслачы пры ўтоку ў яе ракі нямігі напярэдадні падзеяў году дзеля абароны паўднёвых межаў полацкага княства у канцы пачатку стагодзьдзяў менск стаў сталіцай удзельнага княства першым князем менскім быў глеб усяславіч потым княствам валодалі ягоныя нашчадкі глебавічы у годзе менск вытрымаў амаль месячную аблогу войскаў кіеўскага князя ўладзімера манамаха але ў годзе горад захапілі і далучылі да кіева князя глеба ўсяславіча зьняволілі ў кіеўскай вязьніцы дзе ён і памёр зь сярэдзіны ст менск зноў стаў сталіцай незалежнага княства менскія князі вялі барацьбу за геемонію ў полацкай зямлі і неаднакроць займалі полацкі сталец палітычнае ўзвышэньне і зручнае еарафічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту менску і яго пераўтварэньню ў рамесна гандлёва цэнтар у ст узмацніліся зьвязкі менскага княства з наваградкам пазьней зь вільняй і трокамі зь сярэдзіны х гадоў на запрашэньне мясцовых баяраў у наваградку пачаў княжыць міндоўг што паспрыяла ўтварэньню вялікага княства літоўскага пад годам упамінаецца што ў ноўгарадзе ў складзе пасольства вялікага князя літоўскага гедыміна быў князь менскі васіль у грамаце году менск выступае другім пасьля полацку вялікім местам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай беларусі у годзе вялікі князь ягайла заснаваў на траецкай гары першы касьцёл паводле дакумэнтаў канца ст у менску таксама было прыходзкіх цэркваў і манастырскіх у годзе менск захапілі і спалілі крымскія татары ацалеў толькі замак у годзе ў час бунта м глінскага менск вытрымаў амаль месячную аблогу пазьней ваколіцы места разы спусташалі маскоўскія войскі апошні ў годзе у годзе вялізны пажар зьнішчыў менскі замак і амаль усё места вынікам чаго сталася пераплянаваньне менску зь пераносам мескага цэнтру на новае або высокае места у сярэдзіне ст у месьце было двароў вуліцаў і завулкаў у годзе ў менску ўзьнікла кальвінісцкая супольнасьць згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места стала сталіцай менскага ваяводзтва найбольшага ў вялікім княстве літоўскім у склад ваяводзтва ўваходзілі местаў і мястэчак у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай ліпеня году менск захапіла маскоўскае войска за наступныя чатыры гады акупацыі места вельмі моцна пацярпела ад рабаваньняў і амаль спусьцела у годзе поп маскоўскага патрыярхату іван які ў гэты час быў у менску напісаў ліст свайму гаспадару аляксею міхайлавічу у якім прасіў грошай а таксама засьведчыў што акупацыйная маскоўская залога у годзе менск моцна пацярпеў ад пажару за часамі вялікай паўночнай вайны празь места некалькі разоў у і гадох праходзілі расейскія і швэдзкія войскі у годзе ў менску была маравая пошасьць і вялікі пажар нават у сярэдзіне ст гэтыя падзеі адбіваліся на ўзроўні сацыяльна эканамічнага разьвіцьця места у годзе рэзыдэнцыя езуітаў у менску атрымала статус калегіюму навучальнай установы што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўнівэрсытэту у годзе побач зь езуіцкім касьцёлам збудавалі аптэку зь лябараторыяй першая меская аптэка адкрылася яшчэ ў годзе па скасаваньні ордэна езуітаў у годзе калегіюм пераўтварылі ў сьвецкую навучальную ўстанову менскую гімназію на год у менску было больш за двароў у канцы ст да двароў на год больш за вуліцаў і завулкаў у годзе зьявіўся першы плян забудовы места згодна з пастановай магістрату году на ўсіх будынках ўсталявалі нумары у годзе ў менску адкрыўся шпіталь войска вялікага княства літоўскага у я гады ў месьце было крамаў штогод праводзіліся кірмашы якія цягнуліся каля тыдняў у канцы ст у менску пачалі выступаць прафэсійныя тэатральныя калектывы у годзе пад мескі тэатар адмыслова адрэстаўравалі палац радзівілаў на высокім рынку у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год менск апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам менскай губэрні траўня году расейскія ўлады скасавалі магдэбурскае права а сьнежня году даравалі месту новы герб зь дзьвюхгаловым арлом у годзе ўтварылася менская япархія маскоўскага патрыярхату студзеня году менская дыяцэзія рымска каталіцкай царквы адкрылася каталіцкая духоўная сэмінарыя дзейнічала да году у годзе ў месьце зьявілася першая муніцыпальная лякарня на год у менску было дамоў зь іх мураваных у годзе ўтварыўся аркестар які выступаў з публічнымі канцэртамі ў мескім парку а ў сьвяточныя дні на галерэі ратушы у вайну году ліпеня ў менск увайшлі францускія войскі ліпеня места стала цэнтрам дэпартамэнту адноўленага напалеонам вялікага княства літоўскага адміністрацыйная рада менскага дэпартамэнту наладзіла выпуск першай мескай газэты тымчасовая газэта менская лістапада места зноў занялі расейскія войскі у годзе нягледзячы на гвалт з боку ўладаў расейскай імпэрыі прадстаўнікі менскіх уніятаў адмовіліся далучацца да маскоўскага патрыярхату лютага году нягледзячы на забарону расейскіх уладаў на сцэне менскага мескага тэатру адбылася прэм ера першай беларускамоўнай опэры ідылія на музыку с манюшкі і к крыжаноўскага лібрэта напісаў в дунін марцінкевіч у годзе на загад расейскага цара мікалая у менску зьнішчылі будынак мескай ратушы і прылеглы да яе сквэр зь векавых пірамідальных таполяў паводле ўспамінаў відавочцаў ратушу зруйнавалі з наступнай прычыны у гадох у зьвязку з нацыянальна вызвольным паўстаньнем царскія ўлады ўвялі ў менску ваеннае становішча нягледзячы на гэта месьцічы ўзялі актыўны ўдзел у выступленьні у годзе па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады перайменавалі большасьць цэнтральных вуліцаў менску агулам назваў што зьявілася шараговым захадам царызму ў палітыцы маскалізацыі беларусаў і змаганьні з нацыянальна вызвольным рухам іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаваньне расейскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры у й палове ст яны зьнішчылі мураваныя касьцёлы баніфратаў кармэлітаў і францішканаў зьнявечылі касьцёлы бэрнардынаў і дамініканаў перабудавалі ў маскоўскім стылі духаўскую і петрапаўлаўскую цэрквы у годзе празь менск прайшла чыгунка варшава масква у годзе пачаў дзейнічаць менскі камэрцыйны банк у месьце зьявіўся водаправод у годзе ў менску наладзілі тэлефонную сувязь а з году пачала дзейнічаць першая на беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстаньня траўня году адбылося ўрачыстае адкрыцьцё конкі першага мескага грамадзкага транспарту у годзе ў менску адкрылася мэтэастанцыя а студзеня году электрастанцыя верасьня году ў мескім садзе адбыўся палёт аэранаўта драўніцкага на паветраным шары і ягоны спуск на парашуце ўласнага вырабу на год у менску было будынкаў зь іх мураваных вуліцаў і завулкаў дзейнічалі сакральных будынкаў у я гады ў менску дзейнічалі народніцкія гурткі красавіка году адбыўся страйк працоўных чыгуначных майстэрняў першы ў менску траўня году ў газэце минскій листокъ упершыню надрукавалі беларускую паэму тарас на парнасе у годзе ў месьце адбыўся першы зьезд рсдрп у годзе ўтварылася сацыял дэмакратыя каралеўства польскага і літвы студзеня году адбылася першая ў менску вулічная дэманстрацыя працоўных у час рэвалюцыі году лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і страйк навучэнцаў сярэдніх навучальных установаў кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на прывакзальным пляцы курлоўскі расстрэл сьнежня адбыўся ўсеагульны страйк у менску сьнежня году ў менску ўтварылася беларускае кніжнае аб яднаньне мінчук за часамі першай сусьветнай вайны ў годзе менск стаў прыфрантавым местам дзейнічаў менскі аддзел беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны па лютаўскай рэвалюцыі году тут утварыўся менскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у красавіку ліпені ў менску адбыліся зьезды беларускіх нацыянальных арганізацыяў беларускіх нацыянальных арганізацыяў і партыяў красавіка траўня году жыхары места ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця канстытуцыі траўня у лістападзе году ў менску ўтварыўся каардынацыйны цэнтар беларускага нацыянальна вызвольнага руху вялікая беларуская рада сьнежня ў месьце распачаўся першы ўсебеларускі кангрэс у ноч з на сьнежня паводле старога стылю бальшавікі разагналі зьезд сьнежня дэлегаты рады ўсебеларускага кангрэсу у складзе чалавек на чале зь язэпам лёсікам патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе цэнтральную беларускую вайсковую раду цбвр а таксама выдзелілі з свайго складу кіроўны орган выканаўчы камітэт рады ўсебеларускага кангрэсу ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады якая належала першаму ўсебеларускаму кангрэсу выканкам усебеларускага кангрэсу атрымаў даручэньне як толькі будзе магчымым узяць уладу на беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да гэтага вырашальнага моманту у годзе савецкія ўлады ўзарвалі духаўскую царкву унікальны помнік архітэктуры эпохі рэнэсансу у гадох ува ўрочышчы курапатах што непадалёк ад менску бальшавікі сталіністы расстралялі паводле розных ацэнак ад да або значна больш жыхароў беларусі сярод іншага савецкія ўлады фізычна і духоўна зьнішчылі менскія гісторыкі а іхныя працы выдалілі з навуковых бібліятэк увогуле была поўнасьцю зьніштожаная беларуская гістарычная школа у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году менск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй места было практычна ўшчэнт зруйнаванае агульнымі намаганьнямі нацыстаў і бальшавікоў аднак найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры менску савецкія ўлады зьнішчылі ў паваенныя часы у годзе яны ўзарвалі дамініканскія касьцёл і кляштар на аднаўленьне якіх напярэдадні атрымалі кантрыбуцыю ад нямеччыны у годзе зьнявечылі езуіцкі касьцёл і зьнішчылі частку калегіюму зь вежай у я гады скапалі замкавую гару і вывезьлі яе за межы места у сярэдзіне х гадоў зьнішчылі бэнэдыктынскія касьцёл з кляштарам халодную сынагогу адзіны ў менску помнік архітэктуры готыкі і забудову вуліцы нямігі у годзе зьнішчылі будынак першага мескага тэатру колішні палац радзівілаў у годзе ў менску адбудавалі зруйнаваную расейскімі ўладамі ратушу у годзе зруйнаваную савецкімі ўладамі царкву сьвятога духа знаходзіцца на паўднёва ўсходніх схілах менскага ўзвышша сярэдняя вышыня над узроўнем мора м найбольш прыпаднятая частка месьціцца ў раёне кальварыі яе абсалютная вышыня м найніжэйшая адзнака м знаходзіцца на паўднёвым усходзе места ў абалоне сьвіслачы ў раёне чыжоўкі клімат мерна кантынэнтальны з значным уплывам атлянтычнага марскога паветра з частымі цыклёнамі сярэдняя гадавая тэмпэратура паветра значныя ваганьні сярэдняй тэмпэратуры ў сэзоны ад у трэцяй дэкадзе студзеня да у другой трэцяй дэкадах ліпеня у апошнія час азначылася выразная тэндэнцыя да падвышэньня тэмпэратуры ў зімовы пэрыяд у сярэднім за год выпадае мм ападкаў зь якіх прыпадае на халодны і на цёплы пэрыяд ападкаў цьвёрдыя мяшаныя вадкія каля места праходзіць водападзел балтыйскага і чорнага мораў празь менск цячэ рака сьвіслач прыток ракі бярэзіны у якую ў межах места ўпадаюць яшчэ шэсьць невялікіх рэчак усе яны належаць да чарнаморскага вадазбору водна зялёны дыямэтар менску ўтвараюць вадасховішчы дразды крыніца чыжоўскае камсамольскае і іншыя вялейска менская і сьляпянская водныя сыстэмы рэспубліканскі цэнтар радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяродзьдзя кантралюе сярэднія дзённыя канцэнтрацыі цьвёрдых часьцінак рм дыяксыду азоту узровень фармальдэгіду дыяксыду вугляроду дозы гама выпраменьваньня у годзе выкіды ў паветра сталіцы склалі тыс тонаў зь іх тыс т звыш ад транспарту цяперашнія афіцыйныя раёны менску штучныя негістарычныя ўтварэньні савецкага часу межы якіх не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі места яны маюць безаблічныя а часам увогуле палітызаваныя ў духу расейскай камуністычнай прапаганды назвы нададзеныя без уліку мясцовых беларускіх тапанімічных традыцыяў у зьвязку з значным павелічэньнем насельніцтва места тыс чалавек пастановай цвк бсср ад сакавіка году ўтвараліся сталінскі з лістапада году заводзкі варашылаўскі з лістапада савецкі і кагановіцкі з ліпеня году кастрычніцкі раёны пазьней колькасьць адміністрацыйных раёнаў узрасла да дзевяці населеныя пункты што ўвайшлі ў склад менску азярышча бараноўшчына будзілава весьнінка вольшава весялоўка вялікае сьціклева вялікая сьлепня глінішча грэбелька дворышча дражня дразды зацішша вёскі зялёны луг калёнія карзюкі козырава крупцы курасоўшчына лошыца лошыца малая сьляпянка малы трасьцянец маляўкі маляўшчына пасёлак мірны міхалова мядзьведжына навінкі пабалоцьце пасёлак птушкафабрыкі імя крупскай піянерская пятроўшчына сакалянка серабранка сталовая сьляпянка траскаўшчына пасёлак труд уручча усход чыжоўка чырвоная слабада шчотаўка шэпічы юрэвічы згодна зь перапісам году паводле нацыянальнасьці ў менску было беларусаў расейцаў палякаў украінцаў габрэяў летувісаў татараў цыганаў і іншых згодна зь перапісам году беларусыскладалі расейцы украінцы іншыя у менску працуе навучальных установаў ад дашкольных да вышэйшых пад кіраваньнем камітэту па адукацыі менгарвыканкаму знаходзіцца адукацыйных установаў у ліку якіх установаў дашкольнай адукацыі прафэсійна тэхнічнай адукацыі пазашкольнай адукацыі і выхаваньня у сетцы ўстановаў агульнай сярэдняй адукацыі функцыянуе установа у тым ліку ліцэі гімназіі каледжы гімназіі пачатковых школаў школы садкі агульнаадукацыйныя школы школаў інтэрнатаў вячэрніх школаў у навучальным годзе працавалі беларускамоўныя садкі і дашкольных групаў зь беларускай мовай навучаньня дзеля навучаньня і выхаваньня дзяцей з асаблівасьцямі псыха фізычнага разьвіцьця існуе дыфэрэнцыяваная сетка ўстановаў і структураў спэцыяльнай адукацыі спэцыяльных школаў школаў інтэрнатаў цэнтраў карэкцыйна разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі інтэграваныя і спэцыяльныя клясы ў х сярэдніх школах у дашкольных установах спэцыяльныя групы пункты карэкцыйна пэдагагічнай дапамогі і інтэграваныя групы з мэтай арганізацыі вольнага часу навучэнцаў і студэнцкай моладзі функцыянуюць раённых цэнтраў пазашкольнай працы менскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі дзяржаўны турыстычна экалягічны цэнтар спартовых дзіцяча юнацкіх школаў алімпійскага рэзэрву дзіцяча юнацкіх клюбаў фізычнай падрыхтоўкі у менску працуе вышэйшая і сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў найбольш пашыранай і запатрабаванай зьяўляецца дзённая форма навучаньня паводле якой займаецца студэнтаў у наш час нацыянальная вышэйшая школа рыхтуе адмыслоўцаў у спэцыяльнасьцяў і ў больш за кірунках і спэцыялізацыях вышэйшыя навучальныя ўстановы дзяржаўныя у менску знаходзіцца нацыянальная акадэмія навук беларусі сыстэма дзяржаўнай аховы здароўя места менску ў наш час складаецца з стацыянарных лекавых установаў для дарослага насельніцтва дзіцячых клінічных лякарняў дыспансэраў мескага радзільнага дому цэнтраў рэабілітацыі дзяцей лякарні паліятыўнага лекаваньня хосьпіс мескіх паліклінік для дарослага насельніцтва дзьвюх мэдычных амбуляторыяў дзіцячых паліклінік кансультатыўна дыягнастычнага цэнтру цэнтру плястычнай хірургіі і касмэталёгіі стаматалягічнае аблугоўваньне жыхароў ажыцьцяўляецца ў мескіх стаматалягічных паліклініках мескай дзіцячай стаматалягічнай паліклініцы аат я стаматалягічная паліклініка уп мэдычная ініцыятыва апроч таго стаматалягічную дапамогу атрымліваюць у мескіх дарослых і мескіх дзіцячых паліклініках на прадпрыемствах і ўва ўстановах места функцыянуюць мэдычных і фэльчарскіх пунктаў здароўя у амбуляторна паліклінічных установах функцыянуюць дзённыя стацыянары на ложкі у мескіх паліклініках хатнія стацыянары хуткая і неадкладная дапамога ажыцьцяўляецца сіламі брыгадаў мескай станцыі хуткай мэдычнай дапамогі менск валодае багатай гістарычна культурнай духоўнай і інтэлектуальнай спадчынай архітэктурныя помнікі музэі тэатральна канцэртная сфэра разьвітая сетка культурна асьветніцкіх установаў плеяда таленавітых высокапрафэсійных дзеячоў мастацтва складаюць велізарны культурна творчы патэнцыял невычэрпныя магчымасьці для разьвіцьця духоўнага жыцьця месьцічаў агулам у сыстэму культуры сталічнага і дзяржаўнага падпарадкаваньня ўваходзяць тэатраў бібліятэк музэяў установаў клюбнага тыпу вышэйшых і сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў дзіцячых школаў мастацтваў больш за канцэртных арганізацыяў і самастойных творчых калектываў музэі беларускі дзяржаўны музэй гісторыі вялікай айчыннай вайны дзяржаўны музэй гісторыі тэатральнай і музычнай культуры рэспублікі беларусь дзяржаўны літаратурны музэй янкі купалы дзяржаўны літаратурны музэй якуба коласа нацыянальны гістарычны музэй рэспублікі беларусь нацыянальны мастацкі музэй рэспублікі беларусь менскі літаратурны музэй максіма багдановіча менскі літаратурны музэй петруся броўкі менскі мэмарыяльны музэй заіра азгура музэй гісторыі беларускай літаратуры менскі музэй сучаснага выяўленчага мастацтва менскі музэй гісторыі нацыянальнай акадэміі навук беларусі менскі музэй гісторыі мэдыцыны менскі музэй прыроды і экалёгіі рэспублікі беларусь музэй ваеннай гісторыі рэспублікі беларусь менскі музэй ваньковічаў дом музэй га зьезду рсдрп тэатры нацыянальны акадэмічны тэатар імя янкі купалы нацыянальны акадэмічны тэатар балету рэспублікі беларусь нацыянальны акадэмічны тэатар опэры рэспублікі беларусь нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя максіма горкага беларускі дзяржаўны музычны тэатар беларускі дзяржаўны тэатар лялек беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача менскі малы тэатар новы драматычны тэатар тэатар сатыры і гумару хрыстафор рэспубліканскі тэатар беларускай драматургіі тэатар кінаактора моладзевы тэатар эстрады беларускі паэтычны тэатар аднаго актора зьніч тэатар беларускага войска кінатэатры аўрора аўтакінатэатар беларусь берасьце дом кіно дружба камсамолец кастрычнік кіеў масква мір перамога піянэр ракета салют цэнтральны электрон працуюць беларуская дзяржаўная філярмонія менскі цырк кінастудыя беларусьфільм менскі заапарк дамоў культуры палацаў культуры у тым ліку палац рэспублікі народных тэатраў на год у менску было спартовых збудаваньняў у тым ліку вялікіх стадыёнаў спартовыя залі плавальных басэйнаў манэжаў спартовых будынкаў са штучным лёдам стралковых ціраў у ліку найбольшых менскі палац спорту менск арэна палац воднага спорту футбольны манэж менскі лядовы палац спорту палац тэнісу стадыёны дынама трактар спартовы аздараўленчы комплекс алімпійскі і інш жыхары менску маюць доступ да этэрнага кабэльнага і спадарожнікавага тэлебачаньня трансьлююцца нацыянальныя і замежныя тэлеканалы з апошніх пераважаюць каналы расейскай фэдэрацыі на тэрыторыі места можа весьціся прыём зь некалькіх спадарожнікаў сярод якіх і іншыя працуюць два мясцовыя тэлеканалы ств і канал паводле вынікаў дасьледаваньня якасьці жыцьця праведзенага ў местах сьвету міжнароднай кампаніяй мэрсэр менск займае найніжэйшае месца е у годзе ў сярэднім на аднаго жыхара стала прыпадаць кв м жылой плошчы што складала парог здаровага жыльля у годзе ў сярэднім на жыхара прыпадала кв м жылой плошчы першаасновай менску быў дзядзінец ст што месьціўся ў нізіне пры ўтоку ракі нямігі ў сьвіслач у першапачатковы пэрыяд на фармаваньне плянавальнай структуры места істотна ўплывала пераважная трасіроўка міжмескіх гандлёвых шляхоў з захаду і паўднёвага захаду горадня берасьце на паўночны ўсход віцебск смаленск цэнтрам менску стаў замак і разьмешчаны паблізу гандлёвы пляц трыкутнай канфігурацыі нізкі рынак уздоўж ракі нямігі па няміскім пасадзе праз пляц і далей на левым беразе сьвіслачы траецкай гарой праходзіла галоўная найбольш старажытная вуліца потым у ст у выніку буйнамаштабнага будаўнічага мерапрыемства на суседнім узгорку ўтварыўся новы мескі цэнтар рэгулярна сплянаваны ўва ўласьцівых эпосе адраджэньня традыцыях прастакутны пляц высокі рынак у стагодзьдзях умацаваньні места ахоплівалі замак і паўкальцо земляных валоў і равоў з паўднёвага найбольш слабага боку у межах менску канца ст нягледзячы на клясыцыстычнае пераплянаваньне захаваўся агульны характар гістарычнага пляну і абрысы многіх вуліцаў за яго межамі ў першай палове ст значная тэрыторыя атрымала новую прастакутную плянавальную сыстэму у другой палове пачатку стагодзьдзяў на тэрыторыі места фэўдальнай эпохі і галоўным чынам за яго межамі інтэнсіўна складвалася капітальная грамадзкая і жылая забудова якая фармавала цэнтральную частку менску разнастайная па сваіх функцыянальных тыпах і мастацкіх асаблівасьцях апроч таго у зьвязку з тэрытарыяльным ростам места ў пэрыяд імклівага разьвіцьця капіталістычных адносінаў узьніклі таксама і пэрыфэрыйныя жылыя і прамысловыя раёны у тым ліку прадмесьці з драўлянай сядзібнай забудовай яшчэ ў я гады цэнтар менску ўяўляў сабой цэласнае і буйнамаштабнае гістарычна будаўнічае ўтварэньне якое сынтэзавала ў сабе культурную спадчыну розных эпохаў хаця і тады зьнішчаліся каштоўныя грамадзкія будынкі у паваенныя дзесяцігодзьдзі архітэктурнай творчасьці на шкале каштоўнасьцяў культурная спадчына апынулася на апошнім месцы як і ўва ўсякім іншым месьце беларусі знос каштоўных будынкаў у многім тлумачыўся адвольнымі малаабгрунтаванымі адносінамі да нацыянальнай архітэктурнай спадчыны адсутнасьцю ў гэтых выпадках прыватнай уласнасьці на мескую нерухомасьць зь вялікай колькасьці помнікаў сакральнай архітэктуры што існавалі ў пачатку стагодзьдзяў да нашага часу зьберагліся толькі адзінкі савецкія ўлады ператварылі сэрца места часоў полацкага княства і станаўленьня вялікага княства літоўскага ў транспартную разьвязку ў некалькіх узроўнях як наземных так і падземных у зьвязку з чым адбылося грунтоўнае зьнішчэньне архітэктурнай спадчыны на паверхні зямлі і археалягічнай у культурным пласьце мэтады далейшай рэканструкцыі гістарычнага раёну менску апроч рэстаўрацыі і прыстасаваньня помнікаў пад розныя ўстановы новага будаваньня і ўпарадкаваньня мусяць улічваць і неабходнасьць дакумэнтальнага поўнага ўзнаўленьня страчаных аб ектаў гэта датычыцца ня толькі такіх славутасьцяў як ратуша і духаўская царква ў высокім месьце але і звычайных гістарычных будынкаў на год назваў вуліцаў у гонар пісьменьнікаў у менску было больш чым ува ўсякім іншым месьце беларусі да нашага часу з урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі менску гістарычныя назвы захавалі вуліцы залатая горка замкавая кальварыйская нова і старавіленская няміга і ракаўская сакавіка году мескія ўлады вярнулі вуліцы зыбіцкай гістарычную назву як афіцыйную за расейскім і савецкім панаваньнем гандлёвая вуліца менск найбольшы прамысловы цэнтар беларусі тут знаходзяцца такія буйныя зборачныя прадпрыемствы як менскі трактарны завод што выпускае каля ад сусьветнага рынку колавых трактароў а таксама завод амкадор вытворца дарожна будаўнічай і іншай спэцыялізаванай тэхнікі ды абсталяваньня менск буйны вытворца дарожнай тэхнікі найбольшыя прадпрыемствы ў гэтай галіне менскі аўтамабільны завод што выпускае вялікагрузную аўтамабільную аўтобусную тралейбусную і прычапную тэхніку менскі завод колавых цягачоў і вытворца дызэльных рухавікоў ммз у пачатку х гадоў на базе рамонтнага трамвайна тралейбуснага заводу ўтварылася новае прадпрыемства белкамунмаш якое цяпер зьяўляецца адным з найбуйнейшых у снд вытворцаў электратранспарту апроч буйных транспартных прадпрыемстваў існуе шэраг высокатэхнічных прадпрыемстваў як фабрыка высокадакладнай оптыкі цэйс белома і лазэраў лэмт вытворца тэлевізійнай тэхнікі гарызонт побытавай тэхнікі атлянт і вадка крышталічных экранаў ды мікрасхемаў інтэграл менск зьяўляецца буйным транспартным цэнтрам пасажыраперавозкі забясьпечваюцца разьвітай сеткай грамадзкага транспарту таксама менск зьяўляецца найбольшым транспартным вузлом беларусі ён разьмяшчаецца на скрыжаваньні транспартных калідораў якія злучаюць расею з польшчай і ўкраіну ў прыбалтыкай на менск прыпадае каля чыгуначных пасажыраперавозак аўтамабільных грузаперавозак па ўвозе і па вывазе апроч менскага мэтрапалітэну сетка грамадзкага транспарту налічвае больш за аўтобусных і больш за тралейбусных маршрутаў дзейнічае трамвай і сетка маршрутных таксі з году ажыцьцяўляецца праект па стварэньні менскай гарадзкой электрычкі сеткі маршрутаў чыгуначнага грамадзкага транспарту ў межах менску і бліжэйшага прыгараду грамадзкі транспарт менску актыўна разьвіваецца у пэрыяд гадоў былі закупленыя новых аўтобусаў больш за тралейбусаў трамваі уся наземная тэхніка зьяўляецца прадукцыяй беларускіх прадпрыемстваў маз аўтобусы тралейбусы нёман прыгарадныя аўтобусы белкамунмаш тралейбусы трамваі мэтрапалітэн у менску адкрыўся ў годзе і налічваў станцыяў ад інстытуту культуры да маскоўскай у годзе дзейнічалі дзьве лініі агульная колькасьць станцыяў на якіх складала цяпер дзьве лініі налічваюць станцыяў і іх агульная працягласьць складае км пачалося будаваньне трэцяй лініі якая зьвяжа цэнтар места з паўднёвымі і паўночнымі раёнамі вагоны мэтрапалітэну ў беларусі не вырабляюцца і імпартуюцца з расеі менск абслугоўваюць два аэрапорты мінск разьмешчаны недалёка ад цэнтру места і нацыянальны аэрапорт мінск які знаходзіцца за км ад менску але адміністрацыйна належыць да яго у аэрапорты выконваюць рэгулярныя рэйсы авіякампаніяў менск пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня у месьце створаныя турыстычныя зоны верхні горад лошыцкі сядзібна паркавы комплекс турыстычныя маршруты музэі менску менск тэатральны менск археалягічны помнікі забудовы места пач стст менск сталіца рэспублікі беларусь горад на менцы і іншыя у менску налічваецца ахоўных зонаў траецкае прадмесьце ракаўскае прадмесьце высокае места новае места у межах якіх ахоўваюцца аб екты даваеннае пабудовы каля былога замчышча сфармавалася ахоўная зона гістарычна культурнае спадчыны у менску разьмяшчаюцца практычна ўсе прадстаўніцтвы краінаў зь якімі беларусь мае дыпляматычныя дачыненьні тут знаходзяцца больш за замежных амбасадаў генэральныя кансуляты ганаровых кансулятаў прадстаўніцтвы міжнародных арганізацыяў аан абсэ мвф юнісэф і іншыя апроч менску дыпляматычныя ўстановы іншых краінаў у беларусі разьмяшчаюцца толькі ў берасьці консульскі пункт манголіі генэральныя кансуляты рэспублікі польшча расейскай фэдэрацыіі ўкраіны горадні генэральныя кансуляты летувіскай рэспублікі і рэспублікі польшча і ў віцебску кансулят латвійскай рэспублікі на год менск мае местаў сяброў гісторыя ад расказ пра мінулае пра пазнанае комплекс грамадзкіх навук што вывучае мінулае чалавецтва гэта агульны тэрмін які адносіцца да мінулых падзеяў а таксама ў ягонае азначэньне ўваходзіць выкрыцьцё збор арганізацыю і прадстаўленьне інфармацыі аб гэтых падзеях гэты панятак уключае касьмічную геалягічную і арганічную гісторыі але часьцяком у агульным маецца на ўвазе гісторыя чалавецтва навукоўцы якія займаюцца вывучэньнем і ўпарадкаваньнем ведаў па гісторыі называюцца гісторыкамі падзеі гісторыі якія адбываліся да часоў пісьмовага запісу лічацца перадгісторыяй гісторыя падзяляецца паводле глябальнай праблематыцы на сусьветную гісторыю і гісторыю асобных краін і народаў напрыклад гісторыя беларусі паводле пэрыядызацыі вылучаюць гісторыю першабытнага ладу старажытнага сьвету сярэднявечча новага часу найноўшага часу сучаснасьці паводле галінаў досьледаў гісторыя падзяляецца на ваенную палітычную эканамічную гісторыі ды іншыя гісторыя розных бакоў культуры навукі і тэхнікі вывучаецца гістарычнымі разьдзеламі адпаведных навук гісторыя тэатру гісторыя матэматыкі ды іншыя гісторыя можа зьяўляецца складоваю часткаю групы гуманітарных навук што вывучае пэўны рэгіён напрыклад афрыканістыка народ сыналёгія ці групу народаў славяназнаўства на сёньня няма агульнапрынятай структуры гістарычнай галіны ейны склад залежыць ад тэарэтычных прынцыпаў і традыцыяў прынятых сярод гісторыкаў у гістарычную галіну ведаў уваходзяць асобныя разьдзелы дапаможныя гістарычныя дысцыпліны і спэцыяльныя гістарычныя навукі дзеля зручнасьці вывучэньня гісторыі чалавецтва ў цэлым яна падзяляецца на часткі на аснове ўліку аб ектыўнага ходу разьвіцьця грамадзтва самастойнае месца ў гістарычнай галіне ведаў займаюць ейныя арганічныя часткі спэцыяльныя гістарычныя навукі таксама да гістарычнай навукі адносяцца дапаможныя або спэцыяльныя гістарычныя дысцыпліны разбор шляхты комплекс мерапрыемстваў праведзеных уладамі расейскай імпэрыі па вэрыфікацыі і скарачэньні шляхецкага стану былога вялікага княства літоўскага пасьля анэксіі земляў былога вкл улады расейскай імпэрыі сутыкнуліся з праблемаю вялікага колькаснага складу прывілеяванага стану на новадалучаных землях агульная колькасьць шляхты складала усяго насельніцтва вкл маёмасны і сацыяльны статус прывілеяванага стану былога вкл быў вельмі стракаты і не адпавядаў існуючаму расейскаму разуменьню статусу двараніна расейскай імпэрыі адразу пасьля га падзелу рэчы паспалітай расейскія ўлады пачалі праводзіць мерапрыемствы па выключэньні маламаёмаснай шляхты з прывілеяванага стану паводле найвышэй зацьверджанага даклада ад верасьня году беларускага генэрал губэрнатара з р чарнышова шляхце было ўказана падаць у губэрнскія гарады сьпісы з доказамі свайго дваранства у адмысловым ордэры дзеля перапіса насельніцтва магілёўскаму і пскоўскаму губэрнатарам генэрал губэрнатар растлумачыў што яны павінны загадаць шляхце падаць празь земскія суды ў губэрнскія канцэлярыі сьпісы асобаў усіх дваранскіх сем яў з падрабязным апісаньнем паходжаньня родаў гербаў з усімі пасьведчаньнямі й дакумэнтамі зазначалася што бяз царскай волі ніхто надалей ня мае права лічыць сябе шляхцічам і карыстацца шляхецкімі правамі паводле ўказа ад чэрвеня году шляхта вымушана была чыніць вывады свайго шляхецтва ў верхніх правінцыйных земскіх судах у час рэвізіі гадоў шмат чыншавай і служылай шляхты было запісана ў склад сялянаў ніжэйшыя пласты шляхецкага стану зямяне баяры панцырныя і іншыя былі запісаныя ў пагалоўныя сялянскія сьпісы новыя сяляне былі абкладзены падушнай подацьцю й рэкруцкім наборам праўда ўказам ад траўня году загадана ня браць рэкрутамі асобаў якія даводзяць сваё паходжаньне здаралася што асобы атрымлівалі вывады ў дваранскіх дэпутацкіх сходах але іх не выкрэсьлівалі з рэвіскіх казак і не вызвалялі ад аплаты падушнага падатку імпэратар павал указам ад сьнежня году пастанавіў што выданьне дыплёмаў на дваранства можа быць выключна ад самадзержнай улады богам нам дараванай дваранскія сходы ня мелі больш права выдаваць дыплёмы асобам запісаным у аклад выдадзеныя дыплёмы павінны былі быць адабраныя урэшце ўказ ад верасьня году канчаткова ўсталяваў што гэткія асобы могуць быць выключаны з акладу толькі паводле ўказу сэнату пасьля выданьня даравальнай граматы дваранству году аформіліся карпаратыўныя правы дваранства расейскай імпэрыі усе дваране павінны былі быць унесеныя ў дваранскія радаводныя кнігі для чаго яны павінны прадставіць доказы паходжаньня радаводныя кнігі падзяляліся на частак я зь іх адводзілася для дваранаў замежнага паходжаньня аднак нягледзячы на лёгіку шляхта з вкл упісвалася не ў яе а ў іншыя часткі ад шляхты патрабаваліся доказы не паводле існаваўшай у вкл юрыдычнай сыстэмы а паводле прынцыпаў расейскага заканадаўства указ ад жніўня году ўсталяваў тэрмін для доказу паходжаньня ў два гады за які ўсе шляхцічы мусілі зрабіць вывады свайго шляхецтва ў дваранскіх дэпутацкіх сходах указ ад верасьня году пацьвердзіў чыншавай шляхце даўнія правы але шляхтаю ўважаліся толькі асобы запісаныя ў шляхецкіх казках па рэвізіі году указамі ад студзеня году і сакавіка году было загадана каб чыншавая шляхта прадставіла доказы свайго паходжаньня пасьля правядзеньня рэвізіі году ўказам ад сакавіка году было загадана прызнаваць шляхецкую годнасьць толькі за тымі асобамі продкі якіх былі ў ёй зацьверджаныя на камісію што праводзіла рэвізію указам ад студзеня ускладзены быў абавязак разбору правоў асобаў якія называлі сябе шляхтаю з гледзішча ўпісаньня апошніх ў шляхецкія рэвіскія казкі з разгляду была выключана шляхта якая мела дэкрэты вывадаў ддс і чакала разгляду справаў у гэрольдыі сэнату яны звычайна ўлічваліся як дваране права пакідаць у стане шляхты ці выключаць зь яго сэнат перадаў губэрнатарам асобы пазбаўленыя шляхецкіх правоў запісваліся вольнымі хлебаробамі вольнымі хлебапашцамі дзяржаўнымі сялянамі ці мяшчанамі трэба адзначыць дзіўны выбар аднаго са станаў дзеля запісу шляхты вольных хлебапашцаў у расеі гэты стан быў створаны лютага для запісу былых прыгонных сялянаў адпушчаных уладальнікамі некалькімі ўказамі верасьня лістапада лістапада чэрвеня сэнат нагадваў пра хутчэйшае завяршэньне разбораў шляхты указ чэрвеня растлумачваў парадак пераводу ў склад асобаў няправільна прылічаных да чыншавай шляхты паводле палажэньня ад ліпеня і ўказа ад траўня шляхцічы якія не прадставілі доказаў шляхецтва павінны быць запісаныя ў мяшчане ці ў казённые пасяляне пасьля паўстаньня камітэту заходніх губэрняў між іншым даручалася разабрацца з праблемамі шляхецкага стану паводле закона ад кастрычніка аб разборы шляхты ў заходніх губэрнях і аб уладкаваньні гэтага роду людзей дзе зазначалася што многія шляхцічы па недахопу аселасьці і ўласнасьці і па ладу жыцьця найбольш схільны былі да паўстаньня і злачынных дзеяньняў супраць законнай улады шляхецкі стан былога вкл быў падзелены на дваранаў і адмыслова створаныя станы аднадворцаў заходніх губэрняў і грамадзянаў заходніх губэрняў адпаведна месца жыхарства ў сельскай мясцовасьці або ў гарадах і мястэчках дваранамі прызнаваліся толькі асобы зацьверджаныя ў адпаведнай годнасьці гэрольдыяй на аднадворцаў распаўсюджвалася рэкруцкая павіннасьць грамадзянам дазвалялася пазьбегнуць яе заплаціўшы рублёў абодва новыя станы мусілі сплочваць асабістыя падаткі й несьці службы у гэрольдыі загадана правесьці рэвізію дэкрэтаў вывадаў дваранскіх дэпутацкіх сходаў сэнат указам ад лістапада загадаў падзяліць асобаў належных да былой шляхты на тры разрады у была праведзена адмысловая рэвізія ў заходніх губэрнях якой падлягалі аднадворцы грамадзяне і юдэі паводле ўказа ад сакавіка шляхта якая не прадставіла ў тэрмін пасямейных сьпісаў павінна быць запісаная ў стан дзяржаўных сялянаў а тыя хто падалі у аднадворцы і грамадзяне але практычна гэтае зьдзейсьнена не было асобы не зацьверджаныя ў дваранстве паводле закона ад студзеня пазбаўляліся права купляць зямлю зь сялянамі указам ад жніўня шляхцічы якія да гэтага часу не былі зацьверджаныя ў дваранстве і прапусьцілі тэрмін дзеля запісу ў аклад былі падзелены паміж наступнымі станамі асобы якія валодалі зямлёю аднесены да сялянаў уласьнікаў а тыя якія валодалі зямлёю ў дзяржаўных вёсках да дзярж сялянаў асобаў якія жылі на памешчыцкай зямлі запісвалі вольнымі людзьмі у рэвізіі яны фігуруюць як вольныя хлебапашцы гэткім чынам яны былі запісаныя ў стан які юрыдычна ўжо не існаваў быў ліквідаваны ў неаселых шляхцічаў запісвалі на выбар у сяляне альбо да гарадзкіх станаў акрамя грамадзянаў фактычна ўсе былі запісаныя ў стан мяшчанаў гэты закон не закранаў шляхту якая раней была запісана ў якасьці аднадворцаў і грамадзянаў пасьля паўстаньня гадоў уведзены новыя абмежаваньні ў прынцыпах доказу і атрыманьня дваранства указ ад сьнежня забараняў палякам гэта значыць католікам набываць маёнткі указам ад студзеня усе шляхцічы якія не даказалі свайго дваранства уключаныя ў склад сялянаў ці мяшчанаў станы аднадворцаў і грамадзянаў заходніх губэрняў былі скасаваныя паводле закона ад лютага аднадворцы былі прылічаныя да сялянаў а грамадзянам даваўся год на выбар прыпісацца да сялянаў або мяшчанаў гэта быў канчатковы акт юрыдычнай ліквідацыі шляхецкага стану былога вкл хоць юрыдычна адбылася поўная ўніфікацыя станаў у беларусі з астатняй тэрыторыяй расейскай імпэрыі але ў многіх установах дзяржаўнага кіраваньня найперш у скарбовых палатах працягваўся статыстычны ўлік і кантроль за былой польскай шляхтай працягвала дзейнічаць забарона на набыцьцё зямлі толькі ўказам ад сакавіка дазволена дваранам і мяшчанам католікам якія асабіста займаліся земляробствам купляць зямлю але каб агульная колькасьць яе не перавышала дзесяцінаў пасьля рэвалюцыі указам ад траўня дазволена католікам купляць зямельную ўласнасьць але толькі ў католікаў набыцьцё зямлі ў асобаў інш веравызнаньня абмяжоўвалася зноў жа дзесяцінамі і іншымі ўмовамі гэтыя абмежаваньні доўжыліся да канца існаваньня расейскае імпэрыі берасьце места ў беларусі на рацэ бугу пры ўтоку ў яго ракі мухаўца адміністрацыйны цэнтар берасьцейскай вобласьці і берасьцейскага раёну плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад менску вузел аўтамабільных і чыгуначных кірункаў на варшаву менск лунінец ковель беласток канцавы порт на дняпроўска бужанскім канале аэрапорт берасьце старажытнае места якое атрымала магдэбурскае права другім у вялікім княстве літоўскім пасьля вільні цэнтар гістарычнага рэгіёну месца правядзеньня нарады дзеля падрыхтоўкі да пераможнай грунвальдзкай бітвы у годзе староста берасьцейскі мікалай радзівіл чорны заснаваў тут першую на тэрыторыі сучаснай беларусі друкарню у годзе ў катэдральнай царкве сьвятога мікалая праваслаўныя рэчы паспалітай аднавілі еднасьць з каталікамі пры будаваньні крэпасьці ў й палове ст улады расейскай імпэрыі зьнішчылі архітэктурны ансамбль гістарычнага цэнтру старажытны замак сакральных будынкаў мураваны комплекс рынку з ратушай і палац князёў чартарыйскіх помнікі архітэктуры вялікага княства літоўскага стагодзьдзяў а само места перанесьлі на ўсход да нашага часу захаваліся толькі руіны комплексу кляштару бэрнардынак з касьцёлам беззаганнага зачацьця найсьвяцейшай панны марыі ў стылі віленскага барока помнік архітэктуры ст які патрабуе неадкладнай кансэрвацыі і рэстаўрацыі а таксама падмуркі калегіюму езуітаў і базылянскай царквы сьвятых пятра і паўла за часамі першай сусьветнай вайны ў годзе тут склалі мірную дамову згодна зь якой бальшавікі перадалі нямецкай імпэрыі практычна ўсю тэрыторыю сучаснай беларусі за часамі другой сусьветнай вайны ў берасьцейскай крэпасьці абараняліся сьпярша польскія потым савецкія войскі адзінае места беларусі якое ў годзе сьпярша захапілі войскі трэцяга райху аднак згодна з пактам молатава рыбэнтропа ўрачыста перадалі ссср вынікам чаго стаў супольны нацысцка савецкі вайсковы парад тапонім берасьце утварыўся ад слова бераст берасьць якое азначае від вязу значэньне мае хутчэй за ўсё зборнае бераставы гай таксама выказвалася меркаваньне што назва места магла паходзіць ад слова бяроста бярозавая кара традыцыйная гістарычная назва места берасьце цяперашняя афіцыйная брэст у нарматыўным даведніку назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь традыцыйная гістарычная назва берасьце фіксуецца як варыянтная гэта значыць што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай упершыню места ўпамінаецца ў аповесьці мінулых гадоў пад назваю берестье берасьце у некаторых выданьнях можна сустрэць варыянт бярэсьце аднак традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў адпавядае менавіта берасьце варыянты гістарычнага напісаньня назвы места берестье бересте бересть з утварэньнем рэчы паспалітай пачала выкарыстоўвацца назва берасьце літоўскае каб пазьбегнуць блытаніны з польскім местам бжэсьцем куяўскім у лацінамоўных дакумэнтах назвы абодвух местаў перадаваліся як вытворны прыметнік як радзей часам старажытная лацінская форма відаць ёсьць вытворнай ад назвы польскага бжэсьця берасьця у сучаснай лацінскай мове якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова каталіцкае царквы аднавілі поўнагалосную форму тапоніму дакумэнты берасьцейскай уніі выйшлі ў годзе пад назовам на эўрапейскіх мапах стагодзьдзяў берасьце пазначалася як антвэрпэн амстэрдам амстэрдам лёндан па падзелах рэчы паспалітай зьявілася расейская форма назвы места брестъ литовскъ хоць даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма бржестъ адной з магчымых крыніцаў расейскай формы брест разглядаюцца дакумэнты часоў вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у якіх датычна берасьця пасьлядоўна ўжываецца назва бресть жаночага роду перад пачаткам першай сусьветнай вайны жыхары места хадайнічалі перад дзяржаўнай думай расейскай імпэрыі аб вяртаньні гістарычнай назвы берестье у выдадзеным у берасьці я хмялеўскім даведніку календарь справочникъ гор брестъ литовска на годъ адзначаецца што традыцыйная гістарычная назва захоўвалася ў мясцовых сялянаў тамъ почти нельзя услышать брестъ а о составном названіи брестъ литовскъ множество полсскихъ крестьянъ даже не подозрваетъ у дзяржаўных дакумэнтах беларускай народнай рэспублікі пасьлядоўна ўжывалася традыцыйная гістарычная назва берасьце па далучэньні да міжваеннай польскай рэспублікі ў годзе места атрымала назву берасьце над бугам якая праіснавала да году тым часам у беларускай сср да палітычнай рэформы беларускага правапісу году і ў беларускай дыяспары на захадзе да сёньня ўжываюць спрадвечную назву берасьце па далучэньні заходняй беларусі да ссср зь верасьня да сьнежня году места афіцыйна ў дакумэнтах называлася брэст літоўск у час акупацыі берасьця трэцім райхам назва места ў нямецкамоўных дакумэнтах і шыльдах часьцей за ўсё пісалася як цяперашняя афіцыйная назва брэст ня мае ў сабе кораню ад якога пайшло першапачатнае імя места і ў беларускай мове застаецца ізаляванай і чужароднай беларускі мовазнаўца вінцук вячорка паказвае на тое што ад гэтай формы немагчыма ўтварыць натуральную назву жыхароў места у выпадку брастаўчанаў не існуе неабходнага для яе ўтварэньня прыметніка брэстаўскі увогуле паводле тлумачэньня філёлягаў форма брэст зьявілася ў выніку памылковай трансьлітарацыі з польскай мовыпраз пасярэдніцтва расейскай і ёсьць прыкладам маскалізацыі праз палянізацыю польскі варыянт назвы перанесьлі ў расейскую спачатку як бржесть што пазьней трансфармавалася ў брест і ўжо па годзе ў цяперашнюю афіцыйную беларускую назву брэст гэтую трансфармацую назвы ў расейскай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяньнях у ваколіцах места расейскага палкаводца а суворава і іншых расейскіх чыноўнікаў спачатку пісалі бржесць бржесть пазьней бржест і брест назвы на іншых мовах у розныя часы паселішча на месцы сучаснага берасьця існавала значна раней за першы вядомы ўпамін гораду ў пісьмовых крыніцах яно належала старажытнаму германскаму племені готаў у стагодзьдзях насельніцтва беларускага пабужжа ўтварала адзінства з носьбітамі вельбарскай культуры на землі пабужжа насельніцтва гэтай культуры пранікла каля х гадоў і захоўвалася да гадоў улучна у я гады ў час будаўнічых працаў на тэрыторыі сучаснага берасьця на правым беразе мухаўца археолягі знайшлі некалькі могільнікаў вельбарскай культуры якая атаясамляецца з гоцкімі плямёнамі найбольш поўна з гэтых гоцкіх могільнікаў дасьледавалі могільнік берасьце трышын археоляг ю кухарэнка выявіў і дасьледаваў тут пахаваньняў у годзе ў берасьці ў мікрараёне кавалёве пры будаваньні дарогі на вуліцы луцкай выпадкова выявілі яшчэ адзін грунтовы могільнік першай паловы першага тысячагодзьдзя нашай эры які займаў плошчу каля га паводле археоляга аляксандра башкова які дасьледаваў ацалелых пахаваньняў на плошчы м гэты археалягічны помнік жалезнага веку мае шмат агульнага з помнікам вельбарской культуры берасьцем трышынам пазьней гэтая тэрыторыя стала месцам інтэнсіўных кантактаў славянскага і балцкага яцьвягі насельніцтва першыя гістарычныя зьвесткі пра берасьце зьмяшчаюцца ў аповесьці мінулых гадоў і датуюцца годам старажытнае гарадзішча знаходзілася на невялікім мысе які ўтварыўся на сутоцы мухаўца з бугам места ўзьнікла як гандлёвы цэнтар і фартэцыя ягонаму росту спрыяла вельмі зручнае геаграфічнае становішча на шляху паміж усходам і захадам у хі хііі стагодзьдзях берасьце было ў валоданьні тураўскіх кіеўскіх і ўладзімерска валынскіх князёў адно зь нешматлікіх беларускіх местаў якое захапілі і зьнішчылі войскі татара манголаў у годзе за вялікім князем гедымінам берасьце далучылася да вялікага княства літоўскага па сьмерці вялікага князя кейстута местам авалодаў кароль польскі ягайла у я гады вітаўт пры дапамозе тэўтонскіх рыцараў і наёмнікаў адбіў берасьце ў ягайлы рыцарамі камандаваў князь ланкастэрскі у будучым ангельскі кароль генрык чорны берасьце мела вялікае геапалітычнае значэньне празь места праходзіў важны старажытны камунікацыйны і гандлёвы шлях з усходу на захад эўропы каралеўская дарога і адна зь яго дзьвюх частак з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад з вільні ў кракаў ягелонскі шлях якая атрымала назву вялікая берасьцейская дарога гэта стала адной з падставаў таго што сьнежня году ў берасьці адбылася таемная нарада паміж каралём польскім ягайлам і вялікім князем літоўскім вітаўтам на якой яны пастанавілі супольна выступіць супраць рыцараў тэўтонскага ордэна сярод запрошаных на нарадзе прысутнічаў і кіпчацкі султан саладзін джэлал ад дзін які таксама абяцаў падтрымку на нарадзе ў берасьці ўладары разглядзелі і ўзгаднілі стратэгічна тактычныя пытаньні будучай летняй кампаніі году вынікам берасьцейскай нарады году і распрацаванага на ёй пляну стала перамога пад грунвальдам год у якой брала ўдзел і берасьцейская харугва у годзе берасьце стала цэнтрам староства ў складзе троцкага ваяводзтва і паводле прывілея належала да галоўных местаў вялікага княства літоўскага у годзе берасьце разрабавалі крымскія татары у годзе вялікі князь выдаў прывілей берасьцейскім жыдам з году берасьце стала цэнтрам павету а з гадоў ваяводзтва у хі ст берасьце адно з найбольшых местаў вялікага княства літоўскага у гэты час дасягаюць значнага росквіту рамесныя цэхі у першай палове хіі ст у месьце існавала рамесных цэхаў ганчарскі злотніцкі гарбарскі кавальскі і інш у годзе староста берасьцейскі мікалай радзівіл чорны заснаваў тут кальвінскі збор і першую на тэрыторыі сучаснай беларусі друкарню якая ў годзе выдала берасьцейскую альбо радзівілаўскую кальвінскую біблію на польскай мове на той час гэта было адно з найлепшых па мастацку аздобленых друкаваных выданьняў у вялікім княстве літоўскім і каралеўстве польскім агулам у берасьцейскай друкарні было выдадзена каля кніг у годзе ў берасьце выдалі канцыянал песьні хвал боскіх друкар ян зарэмба з чым зьвязваюць пачатак нотадрукаваньня на тэрыторыі сучаснай беларусі у годзе ў месьце адкрылася першая аптэка сьнежня году канцлер леў сапега скончыў у берасьці сваю працу над трэцяй рэдакцыяй статута вялікага княства літоўскага году які завяршыў кадыфікацыю права ў дзяржаве у прадмове звароце да новаабранага караля і вялікага князя жыгімонта вазы і ўсіх станаў вялікага княства літоўскага стаіць уласнаручны подпіс канцлера з дакладна пазначанымі месцам і датай зьяўленьня дакумэнту писан у берестью лета от нароженья сына божьего месяца декабря дня падрыхтаваны л сапегам і зацьверджаны каралём статут году юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасьць вялікага княства літоўскага ад каралеўства польскага ў рамках хаўруснай дзяржавы рэчы паспалітай нягледзячы на супраціў гэтаму палякаў па падпісаньні акту люблінскай уніі гэты статут дзейнічаў да году у годзе з ініцыятывы кашталяна берасьцейскага адама пацея пазьней біскупа і ўніяцкага кіеўскага мітрапаліта пры катэдральнай царкве сьвятога мікалая ўтварылася брацтва пры якім існавала школа дзе выкладаньне вялося на беларускай мове у гадох у ёй працаваў настаўнікам выдатны пэдагог і царкоўны дзяяч гуманіст асьветнік лаўрэнці зізаній у хі х стагодзьдзях у берасьці існавалі касьцёлы і кляштары аўгустынаў бэрнардынаў брыгітак дамініканаў трынітарыяў цэрквы і манастыры ад году ў берасьці зьявілася езуіцкая місія пры якой з году дзейнічаў езуіцкі калегіюм у хіі ст у калегіюме навучаўся а потым быў намесьнікам рэктара філёзаф казімер лышчынскі які за свой недапісаны трактат аб неіснаваньні бога у другой недапісанай частцы якога меў зьняпраўдзіць свае папярэднія тэзы быў пакараны сьмерцю і спалены ў годзе на пляцы старога места ў варшаве у годзе берасьце разбурылі казакі б хмяльніцкага у гэты ж час адбыліся паўстаньні месьцічаў у годзе ў берасьці засядаў сойм рэчы паспалітай за часамі паўночнай вайны ў годзе места захапілі і спалілі швэды студзеня году берасьцем авалодалі маскоўскія войскі пад камандаю хаванскага якія выразалі ў захопленым замку каля тыс чал а само места цалкам зьнішчылі у годзе берасьце вызвалілі войскі вялікага княства літоўскага у гадох у месьце працавала мынца якая за год выпусьціла медных шэлегаў гэтак званых барацінак на суму больш чым мільёну злотых берасьце зьведала значныя спусташэньні ў часы вялікай паўночнай вайны гадоў зруйнаванае места вызвалілі на чатыры гады амаль ад усіх дзяржаўных павіннасьцяў з х ст існавала асобная берасьцейская грэка каталіцкая япархія а ў годзе ўтварылася берасьцейская рымска каталіцкая дыяцэзія у эканамічных адносінах места было галоўным рачным портам на бугу а ў канцы х ст падскарбі а тызэнгаўз заснаваў тут суконную мануфактуру у годзе берасьце на некаторы час стала апорным пунктам таргавіцкай канфэдэрацыі за часамі паўстаньня году расейскія акупацыйныя войскі на чале з а суворавым разьбілі аддзелы паўстанцаў пад камандай ю серакоўскага і захапілі места у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год берасьце апынулася ў складзе расейскай імпэрыі расейскія ўлады скасавалі магдэбурскае права а само места ранейшую сталіцу ваяводзтва ператварылі ў цэнтар павету з году берасьце ўваходзіла ў склад літоўскай губэрні а з году у гарадзенскую губэрню у годзе ў берасьці было мураваных і драўляных будынкаў у годзе паводле зьвестак вайскова тапаграфічнага дэпо у месьце было мураваных цэркваў і драўляныя дамоў у тым ліку мураваных жыхароў абодвух плоцяў да чалавек зь іх жыдоў мужчынскай плоці жаночай асноўнай крыніцай даходу месьцічаў былі гандаль і рыбная лоўля першыя пляны і праекты будаваньня крэпасьці на месцы старажытнага берасьця зьявіліся ўжо адразу па падзелах рэчы паспалітай што аднак захоўвалася ў таямніцы ад саміх месьцічаў з х гадоў улады расейскай імпэрыі пачалі будаваць умацаваньні на месцы старога места калі плян пабудовы крэпасьці афіцыйна зацьвердзілі у берасьці пачаліся частыя пажары такім чынам расейскія ўлады ачысьцілі тэрыторыю пад пабудову крэпасьці пры гэтым кампэнсацыі за зруйнаваную дзеля пабудовы крэпасьці маёмасьць жыхарам берасьця максымальна заніжалі і доўгі час адмаўляліся выплачваць што супярэчыла законам самой расейскай імпэрыі людзі мусілі цягам доўгіх гадоў весьці судовыя працэсы і пры гэтым многія атрымалі толькі частку ад ужо заніжаных сумаў або не атрымлівалі грошай увогуле само места перанесьлі на дзьве з паловай вярсты на ўсход тых хто праз заніжаныя або увогуле нявыплачаныя кампэнсацыі ня змог пераехаць да прызначанага тэрміну высялялі прымусова з дапамогай паліцыі месьцічы мусілі прадаваць радзінныя рэліквіі і ўпрыгожваньні каб выжыць захаваліся дакумэнтальныя сьведчаньні што першы час людзі ў новым месьце жылі ў зямлянках на год у берасьці было мураваных і драўляных будынкаў з х гадоў места стала значным чыгуначным вузлом апроч чыгункі важную ролю ў жыцьці берасьця адыгрываў рачны порт толькі ў годзе гандлёвы абарот яго дасягаў амаль млн рублёў на загад віленскага генэрал губэрнатара ад жніўня году на падставе ўказу расейскага сэнату ад красавіка таго ж году ў берасьці а таксама ў горадні кобрыні пружанах і слоніме з мэтай больш жорсткага кантролю над мясцовым самакіраваньнем замест магістрату ўтваралася гарадзкая дума за часамі першай сусьветнай вайны ў ноч з на жніўня паводле новага стылю жніўня паводле старога стылю году берасьце занялі войскі нямецкая імпэрыі калі да пачатку вайны жыхароў было каля тысячаў то на момант здачы места засталося толькі некалькі дзясяткаў чалавек усё насельніцтва берасьця хто пад узьдзеяньнем расейскай антынямецкай прапаганды хто пад прымусам казакаў мусіла было пакінуць места і падацца ў глыб расейскай імпэрыі чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасьць мяшчанаў большасьці ж берасьцейскіх сем яў якія мусілі былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасьць давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імпэрыі на ўласных падводах і пехатою многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хваробаў расейскае войска пры адступленьні мела загад падарваць фарты берасьцейскай крэпасьці і масты а само места спаліць многія будынкі ў берасьці былі зруйнаваныя і спаленыя спэцыяльнымі камандамі расейскай арміі тым часам у цытадэлі крэпасьці яны збольшага засталіся цэлыя з мескіх будынкаў цалкам або ў значнай ступені пацярпела з сьнежня да сакавіка году ў берасьці ў будынках на тэрыторыі крэпасьці праходзілі мірныя перамовы паміж савецкай расеяй і нямеччынай у выніку чаго адбылося падпісаньне берасьцейскага міру які ня ўлічваў інтарэсаў беларусаў сакавіка году ўрад украінскай народнай рэспублікі абвясьціў берасьце сваёй часткай першыя авіяўдары па берасьці былі зьдзейсьненыя войскамі нацысцкай нямеччыны ўжо верасьня году тады было скінута бомбаў якія пашкодзілі белы палац у крэпасьці верасьня году ў берасьце прыехала калёна аўтамабіляў з варшавы з польскімі ўраднікамі у гэты ж дзень места зноў бамбардавалі нацысты неўзабаве гітлераўцы падыйшлі да берасьця верасьня году пачалося абарона крэпасьці польскім войскам у ходзе якой былі адбітыя нямецкіх атак пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля у гэтых баях бралі ўдзел шмат мясцовых рэзэрвістаў верасьня польскія войскі адступілі на поўдзень у бок тэрэспалю у берасьцейскай крэпасьці засталіся дабраахвотнікі нягледзячы на тое што берасьцем авалодалі немцы згодна з пактам молатава рыбентропа сакрэтным пагадненьнем паміж нацысцкай нямеччынай і камуністычным ссср аб разьмежаваньні сфэраў уплыву верасьня году места перайшло пад кіраваньне чырвонай арміі у гэты ж дзень у берасьці адбыўся супольны савецка нацысцкі парад які прымалі нямецкі генэрал гудэрыян і савецкі вайскавод крывашэін у час параду нямецкія і савецкія камандуючыя абмяняліся сьцягамі па далучэньні да бсср сьнежня году берасьце стала адміністрацыйным цэнтрам вобласьці чэрвеня году колішнія хаўрусьнікі напалі на ссср першы ўдар прыйшоўся на берасьце да чэрвеня цягнулася арганізаваная абарона берасьцейскай крэпасьці па чым засталіся ізаляваныя агмені супраціву большасьць зь якіх ліквідавалі на працягу наступнага тыдня і адзінкавыя байцы апошні абаронца крэпасьці п гаўрылаў трапіў у палон ліпеня з пачаткам нямецкай акупацыі берасьце некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасьць на пачатку акупацыі жніўня году места і ўся тагачасная берасьцейская вобласьць бсср як і беластоцкая вобласьць былі далучаныя да ўсходняй прусіі і ўваходзілі ў склад беластоцкай акругі але ўжо верасьня году тэрыторыю беларускага палесься берасьцейская пінская і палеская вобласьці разам берасьцем далучылі да райхскамісарыяту ўкраіна генэральны камісар беларусі вільгельм кубэ лічыў памылкай улучэньне поўдня беларусі ў склад райхскамісарыяту ўкраіна і на нарадзе гебітскамісараў у менску ў красавіку году выказваў сваю нязгоду зь перадачай апошняму значнай часткі тэрыторыі паўднёвай беларусі а таму прапаноўваў райхскамісару ўкраіны эрыху коху перанесьці лінію падзелу да пінскіх балот аднак гэтае пытаньне вырашала кіраўніцтва іншых установаў трэцяга райху у першую чаргу галоўнае камандаваньне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях менавіта райхсміністар альфрэд розэнбэрг вызначыў мяжу паміж украінай і беларусьсю на поўнач ад прыпяці бо такі падзел хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва але забясьпечваў райхскамісарыят украіна лесам і дрэваматэрыяламі а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстаньня сыстэмы каналаў прыпяці і чыгункі берасьце гомель у час нацыстоўскай акупацыі берасьця ў месьце дзейнічалі групы камуністычнага камсамольскага антыфашысцкага падпольляў а таксама палескай акругі арміі краёвай у сьнежні году нямецкія акупанты зьмясьцілі жыдоў у гета дзе абсалютную большасьць забілі цягам году на год жыды складалі насельніцтва места пад нямецкай акупацыяй берасьце знаходзілася па ліпеня году у паваенны пэрыяд у межы берасьця ўвайшлі навакольныя вёскі адамкова бярозаўка я бярозаўка я усе год бярозаўка год валынка у гадох называлася траўгутава вулька падгародзкая гузьні абедзьве ў годзе дуброўка год кавалёва год кацельня падгародзкая год кацінбор год крушына год лысая гара год пугачова год рэчыца трышын абедзьве ў годзе паўднёвы пасёлак год з году берасьце адзін з шасьці абласных цэнтраў незалежнай беларусі тут разьмясьціліся генэральныя кансуляты рэспублікі польшча расейскай фэдэрацыі і ўкраіны з году працуе мытня заходні буг у годзе ўтварылася свабодная эканамічная зона берасьце берасьце стала адным з цэнтраў пратэстаў году жніўня тут праходзілі сутыкненьні супрацоўнікаў амап з пратэстоўцамі у час якіх карнікі ўжывалі сьветлашумавыя шашкі жніўня ў берасьці быў паранены ўдзельнік пратэстаў генадзь шутаў яго ў крытычным стане перавялі ў шпіталь міністэрства абароны дзе жніўня ён памёр жніўня году ў берасьці прайшоў марш за свабоду берасьце разьмяшчаецца ў межах заходняй часткі беларускага палесься берасьцейскім палесьсі рэльеф роўны вызначаецца разьмяшчэннем на высокаўскай раўніны а таксама далінамі рэк даліны рэк у межах места шырокія у раёне крэпасьці яны злучаюцца абсалютныя вышыні ад м вышыня зрэзу бугу да м з слабым зьніжэньнем да абалоны мухаўца мэтэаназіраньні ў берасьці вядуцца з году клімат мерны кантынэнтальны праз уплыў марскіх паветраных масаў у месьце назіраецца мяккая зіма і ўмерана цёплае лета цыклёны якія зьяўляюцца прычынай гэтага перамяшчаюцца з атлянтычнага акіяна з захаду на ўсход сярэдняя тэмпэратура студзеня ліпеня гадавая колькасьць ападкаў мм сярэднегадавая тэмпэратура паветра складае сярэднегадавая хуткасьць ветру сярэднегадавая вільготнасьць паветра вэгетацыйны пэрыяд працягваецца дзён штогод у сярэднім дзён ідзе дождж дзён сьнег туманы назіраюцца ў сярэднім дні навальніцы дзён гідраграфічная сытуацыя вызначаецца рэкамі бугам праходзіць на паўднёва заходняй ускраіне берасьця і мухаўцом які ўпадае ў буг і перасякае места з усходу на захад у межах берасьця рака мухавец утварае шматлікія затокі старыцы і выспы у забудаванай частцы места разьмяшчаецца некалькі невялікіх сажалак у абалонах рэк існуе разьвітая сыстэма мэліярацыйных каналаў прымеркаваных пераважна да паўднёвай ускраіны у складзе зямель берасьця лясныя масівы і дрэўна хмызьняковая расьліннасьць займаюць ворныя землі землі пад воднымі аб ектамі лугамі і балотамі і адпаведна пад забудовай дарогамі і камунікацыямі места разьмяшчаецца ў атачэньні лесапаркавай зоны якая займае плошчу га у межах берасьця знаходзяцца больш за ахоўных відаў у тым ліку віды расьлінаў і каля відаў хрыбетных жывёлаў такія лічбы ідуць побач з колькасьцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях цяперашнія афіцыйныя раёны берасьця штучныя негістарычныя ўтварэньні савецкага часу межы якіх не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі места яны маюць безаблічныя русіфікацыйныя маскоўскі раён і палітызаваныя ў духу расейскай камуністычнай прапаганды ленінскі раён назвы нададзеныя без уліку мясцовых беларускіх тапанімічных традыцыяў мікрараёны адамкова аркадыя бярозаўка валынка з кацельняй баярскай і пелчыцамі вулька разам з вулькай падгародзкай і сояй вычулкі граеўка дуброўка задворцы новыя задворцы старыя кіеўка кавалёва казловічы кацін бор красны двор лысая гара паўднёвы траўгутова дубіньнікі плоска пугачова рэчыца трышын усход гузьні крушына цэнтральная частка сучаснага берасьця ахоплівае колішнія мясцовасьці тапалёва тут збудавалі новы цэнтар места ў сярэдзіне ст вядомае яшчэ зь сярэднявечча прадмесьце шпановічы разьмешчанае ўздоўж правага берагу ракі мухаўца і інтэнданцкі гарадок збудаваны ў гадох агулам у розныя часы да берасьця далучылі каля населеных пунктаў аднак з прычыны іх рознай велічыні і ў выніку нядбайнага стаўленьня уладаў да захаваньня тапанімічнай спадчыны ня ўсе яны сталі асобнымі мікрараёнамі і адзначаныя на мапе сучаснага места зьвесткі паводле вынікаў перапісу году вышэйшыя навучальныя ўстановы сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы прафэсійна тэхнічныя навучальныя ўстановы у берасьці працуюць бібліятэк дзейнічае тэатар драмы і музыкі лялечны тэатар кінатэатар беларусь праходзіць міжнародны тэатральны фэстываль белая вежа і фэстываль беларускага нацыянальнага кіно у рэпэртуары берасьцейскага лялечнага тэатру сёньня каля спэктакляў для дзяцей і сем яў у берасьце выдаваліся газэты да закрылася з за эканамічных чыньнікаў і брестская газета да усе беларускія друкарні адмовіліся друкаваць недзяржаўныя выданьні якія ўваходзяць у склад асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы выдаюцца дзяржаўныя брестский вестник вечерний брест народная трыбуна зара духоўны веснік вядуцца трансьляцыі беларускага радыё рацыя і берасьцейскага радыё берасьцейскай тэлерадыёкампаніі трк берасьце і буг тв камэрцыйны канал у берасьці працуюць дзіцяча юнацкіх спартовых школ берасьцейскі лядовы палац спорту у мікрараёне кіеўка разьмешчаны стадыён лякаматыў у абласным спартовым комплексе берасьцейскі адбываюцца трэнаваньні і гульні футбольнага клюбу дынама найбольшую славу гораду прынёс гандбольны клюб бгк імя мяшкова легкаатлетка зь берасьця юлія несьцярэнка стала алімпійскай чэмпіёнкай у бегу у гадох супрацоўнікі інстытуту белдзяржпраект распрацавалі генэральны плян аднаўленьня і рэканструкцыі берасьця плян удакладняўся і карэктаваўся архітэктарам г парсаданавым да году генэральны плян вызначаў кірунак разьвіцьця берасьця на паваенныя дзесяцігодзьдзі і прадугледжваў удасканаленьне яго плянавальнай структуры разьбіваў усю тэрыторыю места на плянавальныя раёны якія у сваю чаргу дзяліліся на прамысловыя і жылыя раёны мікрараёны берасьце разьвівалася ва ўсходнім раёны кіеўка і усход паўночным адамкава рэчыца граеўка і часткова паўднёвых кірунках прадугледжвалася аднаўленьне рэканструкцыя і ўпарадкаваньне цэнтру места і галоўных магістраляў як адміністрацыйна грамадзкі цэнтар берасьця забудоўваўся яго цэнтральны пляц у цэнтры ўзводзіліся і павярховыя дамы архітэктары а сувораў з леўчанка праводзіліся рэканструкцыя чыгуначнага вакзалу вялося будаваньне ўнівэрсальнай крамы і гатэлю буг згодна з новым генэральным плянам разьвіцьця берасьця распрацаваным у інстытуце белдзяржпраект архітэктары ю глінка я ліневіч а гарбачоў і зацьверджаным у годзе далейшае разьвіцьцё места адбывалася ва ўсходнім кірунку ствараўся ўсходні прамысловы вузел вялося будаваньне найбуйнейшага раёну ўсходу які складаўся з мікрараёнаў і грамадзкага цэнтру у я гады пачалося засваеньне зямель пад жылую забудову ў паўднёвым кірунку левабярэжная частка ракі мухаўца паўднёвы жылы раён разьлічваўся на тысячаў жыхароў і складаўся з мікрараёнаў у пачатку х гадоў у берасьці сфармалася раёнаў дзе вялося будаваньне жытла паўднёвы цэнтральны усходні граеўскі адамкова рэчыца і раён камянецкай шашы паводле праекту пляну цэнтру берасьця году архітэктары в анікір г трушнікава сфармаваўся ансамбль грамадзкіх будынкаў у раёне цэнтральнага пляцу праводзілася рэканструкцыя цэнтральных вуліцаў у годзе беларускі навукова дасьледчы і праектны інстытут урбаністыкі распрацаваў праект рэгенэрацыі гістарычнай часткі берасьця які прадугледжваў захаваньне пляну што склаўся гістарычна як помніка ўрбаністыкі гэты праект стаў першым досьведам у сэрыі праектаў рэгенэрацыі гістарычных местаў беларусі у зьвязку з будаваньнем прадпрыемстваў паўднёвага прамысловага вузла ў я гады зьявіўся новы раён места паўднёва ўсходні з году забудоўваецца мікрараён паўднёвы ўсход у паўднёвым прамысловым вузьле разьмяшчаецца машынна будаўнічае аб яднаньне у годзе беларускі навукова дасьледчы і праектны інстытут урбаністыкі распрацаваў чарговы генэральны плян берасьця галоўны архітэктар а зайцава які прапануе канцэпцыю комплекснага разьвіцьця места умовы плянавальнага разьвіцьця дазваляюць пашырэньне берасьця ў паўночным і паўднёвым кірунках на год берасьце было адзіным местам беларусі дзе існавалі вуліцы названыя ў гонар птушак берасьце буйны прамысловы цэнтар беларусі сёньня ў месьце працуе больш за прадпрыемстваў прамысловасьці у тым ліку электрамэханічны і электралямпавы заводы завод газавага абсталяваньня брэстгазаапарат прадпрыемства цветатрон па вытворчасьці мікраэлектронікі прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці і малочны камбінат аат савачкаў прадукт берасьце адзін з найважнейшых транспартных вузлоў беларусі у годзе тут зьявіліся першыя тралейбусы у я гады колькасьць тралейбусных маршрутаў места дасягнула васьмі за кілямэтраў на паўночны ўсход ад берасьця знаходзіцца аэрапорт брэст міжнародны код уведзены ў эксплюатацыю ў годзе у годзе берасьцейскаму аэрапорту надалі статус міжнароднага магчымы пасажырапаток складае чалавек у гадзіну берасьце пэрспэктыўны цэнтар турызму беларусі міжнароднага значэньня з савецкіх часоў сымбалем места стаў мэмарыяльны комплекс берасьцейская крэпасьць урачыстае адкрыцьцё якога адбылося верасьня году будаваньне мэмарыялу ажыцьцяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара ссср у а караля музэі археалягічны музэй берасьце берасьцейскі абласны краязнаўчы музэй музэй абароны берасьцейскай крэпасьці музэй выратаваныя мастацкія каштоўнасьці музэй гісторыі горада берасьця мастацкі музэй берасьця музэй чыгуначнай тэхнікі музэй форт у пэрспэктыве музэй гісторыя фартыфікацыі і ўзбраеньня музэй авіяцыі і касманаўтыкі у мікрараёне ўсход магілёў места ў беларусі на рацэ дняпры пры ўтоку ў яе ракі дубравенкі адміністрацыйны цэнтар магілёўскай вобласьці і магілёўскага раёну плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад менску вузел чыгунак на асіпавічы воршу жлобін крычаў аўтамабільных дарог на бабруйск віцебск гомель менск і іншыя рачны порт магілёў магдэбурскае места гістарычнай аршаншчыны частка віцебшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага цэнтар праваслаўнага хрысьціянства чэрвеня году атрымаў роўныя правы з сталіцай вільняй за гераізм выяўлены ў часе паўстаньня супраць маскоўскіх акупантаў у я гады разглядалася магчымасьць пераносу ў магілёў сталіцы беларускай сср да нашага часу тут захаваліся комплекс манастыра сьвятога мікалая ў стылі самабытнага магілёўскага барока дом купца анташкевіча узьвіжанская царква пацярпела ад маскоўскай перабудовы комплекс кляштару кармэлітаў з касьцёлам сьвятога станіслава і калегіюм езуітаў ў стылі барока архірэйскі і арцыбіскупскі палацы мэмарыяльная арка і фарны касьцёл у стылі клясыцызму помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся мураваныя мескія брамы ветраная алейная каралеўская і дубровенская помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі значную частку мясцовых славутасьцяў зруйнавалі за савецкім часам цэрквы божага яўленьня прачыстай багародзіцы і покрыва багародзіцы магілёўскае барока царкву сьвятога спаса віленскае барока мескую ратушу касьцёл сьвятога францішка ксавэрыя і анёлаў ахоўнікаў пры калегіюме езуітаў і комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам сьвятога антонія барока лютэранскую кірху цэрквы сьвятой тройцы сьвятых апосталаў пятра і паўла і сьвятога ёсіфа клясыцызм помнікі архітэктуры стагодзьдзяў тапонім магілёў відаць мае патранамічнае паходжаньне ад асабістага імя магіла якое ў сваю чаргу ўтварылася ад адпаведнай славянскай асновы выказваліся таксама меркаваньні пра зьвязак тапоніму з канкрэтнай гістарычнай асобай галіцкім князем львом данілавічам могіем магутным ільвом які нібыта збудаваў у годзе замак у сутоцы рэк дубравенкі і дняпра археалягічныя раскопкі ня выявілі гэтага ўмацаваньня некаторыя дасьледнікі лічаць што назва магілёва паходзіць ад імя князя полацкага льва ўладзімеравіча льва магутнага народнае паданьне зьвязвае назву места зь імём асілка машэкі над магілай якога насыпалі вялікі курган названы магілаю льва захавалася ўрочышча машакоўка народны паэт беларусі янка купала апрацаваў гэтую легенду ў аднайменную паэму пры гэтым у паэме выкарыстоўваецца варыянт магілеў паводле запісак ігумена арэста у старажытнасьці на месцы магілёва быў стан разбойнікаў іхнага атамана звалі магіла і шматлікія магілы забітых імі людзей каля якіх узьнікла вёска магілка варыянты напісаньня назвы места лацінай на мапах стагодзьдзяў год або год паводле археалягічных раскопак старажытнае паселішча існавала на месцы задубравенскага пасаду яшчэ ў ст апроч таго на гары магіла знаходзілася даўняе ўмацаваньне у пачатку ст магілёў відаць быў цэнтрам фэўдальнай сядзібы вотчыны і выконваў функцыі фартэцыі паводле магілёўскай хронікі складзенай у стагодзьдзях магілёў у якасьці места заснавалі сакавіка году у пачатку ст места далучылася да вялікага княства літоўскага дзе стала цэнтрам воласьці першы пісьмовы ўпамін пра магілёў зьмяшчаецца ў сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх якія датуецца канцом ст у гэты час места знаходзілася ў валоданьні каралевы ядвігі жонкі караля і вялікага князя ягайлы у годзе яно перайшло да вялікага князя сьвідрыгайлы а ў годзе да вялікай княгіні алены іванаўны у ст магілёў стаў значным цэнтрам гандлю тут працавала ўласная мытня пад годам упамінаецца спаская царква у пачатку ст места ўвайшло ў склад аршанскага павету віцебскага ваяводзтва у зьвязку з стратай смаленску ў годзе і пераходам яго на стагодзьдзе пад уладу маскоўскай дзяржавы многія тамтэйшыя купцы перабраліся ў магілёў праз гэта неаднаразова у і гадох ягоныя ваколіцы цярпелі ад рабаўніцкіх набегаў маскоўскіх захопнікаў аднак самім местам яны авалодаць ня здолелі у годзе скончылася будаваньне новага замка у годзе места атрымала права на войтаўства на год у магілёве быў жылы дом на год жылых дамоў у інфлянцкую вайну чэрвеня году маскоўскія захопнікі цалкам зьнішчылі задубравенскі пасад спалілі будынкаў у пакроўскім пасадзе але штурм старога места і замка быў безвыніковым пад годам упершыню ўпамінаецца тутэйшы рымска каталіцкі касьцёл недзе ў гадох у магілёве адкрылася агульнадукацыйная брацкая школа у якой вывучалі старабеларускую і лацінскую мовы у гадох ішло будаваньне першага мураванага будынка фарнага касьцёла сьнежня году казацкія загоны с налівайкі спалілі каля забудовы магілёва у тым ліку некалькі цэркваў і зьнішчылі значную колькасьць месьцічаў захавалася паведамленьне пра тыя падзеі у гадох завяршылася будаваньне разьвітай абарончай сыстэмы мескіх умацаваньняў з трох лініяў абароны першую лінію складаў замак высокае места другая лінія ўмацаваньняў кругавы альбо бліжні вал ахоплівала старое места і мела чатыры брамы трэцяя лінія абароны палявы дальні кругавы вал у розныя часы мела розныя памеры і колькасьць брамаў на год тэрыторыя магілёва падзялялася на сотняў у межах старога места нагорскі пасад знаходзіліся астроская і нагорская сотні за імі ва ўсходнім кірунку разьмяшчалася ледзькаўская сотня на правабярэжжы дняпра пакроўскі пасад курдзенееўская перахрысьценская слабодзкая грыўлянская выганская і бярозаўская сотні за дубравенкай задубравенскі пасад папінская трысьненская каскоўская дабраслаўская сотні за дняпром задняпроўскі пасад траецкая і лупалаўская сотні у пачатку ст магілёў стаў адным з найбольшых местаў вялікага княства літоўскага у годзе налічваў дамоў цэхаў меў права на правядзеньне штогод двух кірмашоў у годзе пры магілёўскім брацтве пачала працаваць друкарня у якой у і стагодзьдзях надрукавалі каля кнігаў праз гады адбылося магілёўскае паўстаньне году супраць прымусовага ўвядзеньня царкоўнай уніі у выніку ў годзе тут заснавалі адзіную ў той час на беларусі праваслаўную япархію якая не далучылася да уніі у сярэдзіне ст умацаваньні старога места налічвалі брамы алейную ветраную каралеўскую і дубравенскую у палявым вале які атачаў новае места стаяла драўляных брамаў курдзенеўская гваздоўка лядвееўская шклоўская дальняя віленская уструшненская трысьненская быхаўская папінская з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у годзе магілёўцы здалі места маскоўскім захопнікам аднак лютага году ў выніку народнага паўстаньня месьцічы зьнішчылі акупацыйную залогу за выяўленую ў час паўстаньня мужнасьць чэрвеня году кароль і вялікі князь ян казімер ўраўнаваў у правах магілёў зь вільняй апроч таго места атрымала новы герб у блакітным полі тры срэбныя мескія вежы у адчыненай сярэдняй браме рыцар з узьнятым мячом а над ім герб пагоня у гэты час у магілёве налічвалася каля тысячаў дамоў у тым ліку тысячаў належалі жыдам вуліцы былі брукаваныя дзікім камнем існавала шмат гандлёвых радоў у годзе на рынку ўзьвялі новую мураваную ратушу першая была драўлянай і знаходзілася на вуліцы ветранай у ст у месьце дзейнічаў шпіталь які знаходзіўся каля алейнай брамы у вялікую паўночную вайну магілёў сьпярша занялі расейскія а потым швэдзкія войскі ліпеня году пабачыўшыя дагэтуль шмат пакутаў ад расейцаў магілёўцы хлебам сольлю сустракалі швэдаў і іх караля урачыста ўехаўшага ў места празь віленскую браму а бурмістар магілёва ўручыў манарху на чырвоным рушніку сымбалічны ключ ад места аднак за гэта магілёў заплаціў вельмі дорага верасьня году расейскія войскі на загад маскоўскага гаспадара пятра цалкам спалілі места на год у магілёве быў будынак працавалі некалькі цагельняў антона апоці паноў батвіньнікаў дарошкі з братам сапрончыкаў на тэрыторыі пасадаў знаходзіліся ізба цэху шавецкага цэх гарбарскі дом цэхавы пякарскі цэх шавецкі непадалёку ад царквы сьвятога міколы цэх алейніцкі тут жылі злотнікі ювэліры алейнікі дойліды бондары хлебнікі багамазы іканапісцы шкляры шаўцы і кавалі на год дзейнічалі цэркваў і манастыры уніяцкія цэрквы дальняя ўваскрасеньня хрыстова і покрыва багародзіцы касьцёлаў і кляштары кармэлітаў езуітаў і бэрнардынаў на год у месьце налічвалася будынкаў у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год магілёў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам аднайменнай губэрні лістапада году тут разьмясьціўся цэнтар беларускай рымска каталіцкай дыяцэзіі пры якой адкрыліся сэмінарыя і акадэмія у годзе ў месьце адбылася сустрэча паміж імпэратрыцай расейскай кацярынай і імпэратарам аўстрыйскім ёзэфам у гонар чаго заклалі саборную царкву сьвятога ёсіфа у годзе расейскія ўлады даравалі магілёву новы герб таксама з выявай пагоні у канцы хііі ст у месьце было вуліцы завулкі будынкаў працавалі прадпрыемствы у тым ліку гарбарныя піваварных цагельні вадзяныя млыны каля крамаў праводзілася кірмашы на тыдзень у годзе на базе народнай вучэльні дзейнічала з году адкрылася магілёўская гімназія у ходзе вайны году места на пэўны час занялі францускія войскі у годзе пачала выдавацца газэта могилевские губернские ведомости у гадох празь места прайшла шаша у годзе пецярбурска адэская чыгунка у годзе ў магілёве заснавалі музэй у годзе завяршылася будаваньне мескага тэатру у годзе зьявіўся водаправод у часе ўсерасейскага перапісу году магілёўцаў або ад усіх месьцічаў назвалі роднай мовай беларускую што было найвышэйшым паказьнікам сярод усіх местаў на этнічнай тэрыторыі беларусаў за часамі першай сусьветнай вайны ў жніўні лютым году ў магілёве знаходзілася стаўка вярхоўнага галоўнакамандуючага тут спыняўся маскоўскі гаспадар мікалай у лютым году места занялі войскі нямецкай імпэрыі у другую сусьветную вайну ў ліпені году магілёў занялі войскі трэцяга райху акупанты стварылі лупалаўскі лягер сьмерці гета ў раёне дубравенкі перасыльны лягер для ваеннапалонных загінула тысячаў чалавек у магілёве дзейнічала падпольле у ноч з на траўня году места бамбавала савецкая авіяцыя у час бамбаваньня загінула ня толькі каля тысячаў нямецкіх салдатаў але і шмат цывільнага насельніцтва магілёўцы гінулі цэлымі сем ямі большасьць зь іх хавалі ў братэрскіх магілах сям і з тых хто выжыў але найбольш пацярпеў атрымаў кампэнсацыю ад нямецкіх уладаў у выглядзе прадуктаў тканіны і іншых рэчаў у час гэтага бамбаваньня было таксама зьнішчана шмат помнікаў сакральнай і грамадзянскай архітэктуры асабліва ў гістарычным цэнтры у чэрвені году места занялі савецкія войскі га беларускага фронту ў час магілёўскай апэрацыі у паваенны час магілёў часткова адбудавалі у годзе тут адкрыўся першы аўтобусны маршрут у годзе адбыўся пуск тралейбуса у годзе гістарычны герб магілёва атрымаў афіцыйны статус хаця ён шырока выкарыстоўваўся ўжо з пачатку х гадоў з па сакавіка году ў месьце прайшоў шэраг мерапрыемстваў прысьвечаных сьвяткаваньню годзьдзя беларускай народнай рэспублікі у тым ліку экскурсія па гарадзкіх мясьцінах зьвязаных з бнр і канцэрт з удзелам мясцовага гурта а таксама юрася несьцярэнкі і андруся такінданга раней была пададзена заяўка на інфармацыйны пікет у цэнтры места аднак улады прапанавалі перанесьці яго на стадыён вуліца чалюскінцаў удалечыні ад людных вуліцаў таму арганізатары ня сталі яго праводзіць жніўня году ў магілёве прайшоў марш за свабоду тэрыторыя магілёва падзяляецца ракой дняпром на дзьве няроўныя і неаднолькавыя паводле рэльефу часткі правабярэжная частка паката ўзгорыстае плято якое абрываецца крутым уступам у даліне дняпра левабярэжная частка разьмяшчаецца ў даліне ракі дняпра на яго абалоннай тэрасе у тэктанічных адносінах тэрыторыя места разьмяшчаецца ў межах маскоўскай упадзіны даледавіковыя асадкавыя пароды выходзяць на дзённую паверхню ў агаленьні рэк у выглядзе чацьвярцічных адкладаньняў яны зьяўляюцца ападкамі мораў палеазойскай і мэзазойскай эраў што неаднаразова пакрывалі тэрыторыю сучаснай магілёўскай вобласьці карэнныя пароды ў межах места залягаюць пад моцнай тоўшчай чацьвярцічных адкладаньняў з чацьвярцічнымі адкладаньнямі зьвязваюць наяўнасьць у навакольлях магілёва карысных выкапняў лесавідных і альвіальных суглінкаў што ідуць на выраб цэглы пад суглінкамі ляжаць пяскі што зьмяшчаюць жвір які здабываецца для будаўнічых патрэбаў валуны што знаходзяцца ў пясках служаць для пакрыцьця дарог кварцавыя пяскі зьяўляюцца сыравінай для вытворчасьці шкла сылікатнай цэглы бэтону у крэйдавых адкладаньнях сустракаюцца фасфарыты у абалоне дняпра паблізу палыкавічаў існуюць значныя паклады балотных жалезных руд на тэрыторыі магілёва цякуць з поўначы на поўдзень і ўпадаюць у дняпро справа невялікая рака дубравенка з прытокам струшняй і ручай дзебра у межах места дубравенка працякае старой добра распрацаванай далінай шырынёй да м крутыя схілы карэннага берага падымаюцца на м праразаюцца шматлікімі ярамі рэчышча ракі моцна мэандыруе і падмывае карэнныя берагі паблізу вусьця схілы дубравенкі маюць шматлікія сьляды аплывін і апоўзьняў у цяперашні час гэтыя працэсы тармозяцца ненатуральнымі насаджэньнямі дрэваў і кустоў ці тэхнічным спосабам забіўка сваяў цэмэнтаваньне водаадводаў і г д узімку рака амаль не памяншае свой дэбэт замярзае толькі ў найбольш моцныя маразы ды і то не цалкам заўсёды застаюцца праталіны пры паслабленьні марозу ўтвораны лёд зноў растае паводкі на дубравенцы звычайна праходзяць хутка за некалькі дзён пасьля таго як выйдзе зь берагоў дняпро дубравенка ў нізоўях амаль спыняе цячэньне яе падпіраюць воды дняпра струшня прыток дубравенкі які пачынаецца вытокамі ў раёне станцыі магілёў зь невялікіх лагчынаў у межах места даліна ракі мае крутыя схілы і шырыню днішча м ніжэй за элеватар у струшню справа ўпадае ручай пасьля чаго пачынаецца ягоны бесьперапынны вадаток які хутка расьце за кошт крыніцаў набліжаючыся да вусьця даліна струшні прыкметна пашыраецца і ўступае ў крутыя моцна падзеленыя схілы складзеныя друзлымі пародамі схільнымі да працэсаў апоўзьняў і асыпкаў дзебра правы прыток дняпра цалкам працякае ў межах места пачынаецца ў раёне станцыі магілёў з плоскай лагчыны дзе калісьці было балота на ўсім працягу даліна дзебры добра выражаная схілы крутыя сфармаваныя друзлымі пародамі моцна падзеленыя і зрэзаныя ярамі на тэрыторыі магілёва ёсьць сажалкі пашкаўская і любуская і азёры сьвятое і пячэрскае штучнае за км на паўночны ўсход ад магілёва з шчыліны здабываюць сульфатна хлярыдныя кальцыева натрыевыя воды сярэдняй мінэралізацыі рэкамэндаваныя для лячэньня страўнікава кішачных захворваньняў за км на паўднёвы захад сульфатныя магніева кальцыевыя маламінэралізаваныя воды якія выкарыстоўваюцца ў якасьці лекавых сталовых водаў пры страўнікава кішачных захворваньнях за км на поўнач маламінэралізаваныя сульфатныя магніева кальцыевыя воды клімат магілёва ўмерана кантынэнтальны больш за дзён у год няма сонца у сярэднім у зімовым месяцы няма сонца дзён найбольш халодны месяц студзень вясна пачынаецца ў канцы сакавіка калі сярэднесутачная тэмпэратура паветра становіцца плюсавой лета цёплае сонечнае дажджы ў асноўным ліўневыя кароткатэрміновыя сярэдняя тэмпэратура найбольш цёплага месяца ліпеня градусаў у чэрвені і жніўні на градуса ніжэй чым у ліпені агулам у летнія месяцы ў сярэднім бывае гарачыя дні зь сярэднесутачнай тэмпэратурай вышэй за градусаў восень пачынаецца пры пераходзе сярэдняй сутачнай тэмпэратуры паветра праз градусаў верасьня да меншага значэньня і завяршаецца пры пераходзе праз градусаў лістапада у першай палове восені шмат сонечных дзён для другой паловы найбольш характэрна пахмурнае надвор е з зацяжнымі імжачымі дажджамі для магілёва як і для ўсёй беларусі характэрна высокая адносная вільготнасьць якая ў кастрычніку сакавіку перавышае і такой застаецца ў начныя часы астатніх месяцаў толькі ўдзень паніжаецца да агулам за год у месьце бывае вільготныя дні зь вільготнасьцю больш як і толькі сухіх вільготнасьць хаця бы на кароткі час роўная ці ніжэйшая за часу году над местам захоўваецца пахмурнае неба яснае у астатні час пануе зьменная воблачнасьць у сярэднім за год выпадае мм ападкаў адзначаецца дні з ападкамі ападкаў прыпадае на красавік кастрычнік з агульнай колькасьці ападкаў выпадае ў вадкім выглядзе у цьвёрдым і у мяшаным сярэдняя шматгадовая велічыня атмасфэрнага ціску ў раёне мэтэаралягічнай станцыі магілёў мм рт сл гпа зьмяненьні ціску на працягу году невялікія зь зьмяненьнем ціску зьвязана ўзмацненьне ветру вятры ўсіх кірункаў амаль раўнападобныя у халодны пэрыяд году трохі пераважаюць паўднёвыя і паўднёва ўсходнія летам паўночна заходнія восеньню заходнія максымальная хуткасьць ветру м с туманы бываюць дзён за год у магілёве і навакольлі жывуць відаў хрыбетных зь якіх сысуноў каля птушак больш за відаў рыб земнаводных віды паўзуноў а таксама больш як відаў бесхрыбетных сярод сысуноў лесапарку сустракаюцца вавёрка крот вожык на ўскрайках места сустракаецца заяц вядомыя выпадкі заходу ў места лася янотападобнага сабакі з драпежнікаў сустракаюцца гарнастай чорная тхара ласка часам у межах места на вадаёмах зьяўляюцца бабры шматлікія пацукі чорны і шэры мышы свойская палявая лясная палёўка рыжая звычайная багатая арнітафаўна па колькасьці асобін першае месца належыць вераб ям палявы дамавы часьцей сустракаюцца галкі гракі вароны сарокі сініцы шпакі сустракаецца голуб шызы на абалонных азёрах старыцах вадаплаўныя узімку ў места прылятаюць сойкі сьнягіры сьвістаці у парках і садах жывуць дрозд рабіньнік зяблік мухалоўка стракатка салавей канаплянка зелянушка садавая слаўка шчыгол гарыхвостка у навакольлі места гняздуюцца белы бусел палявы жаваранак зязюля круцігалоўка у абалоне дняпра чайка звычайная берагавая ластаўка пліска белая кнігаўка і іншыя пароды рыбы прадстаўлены некалькімі сем ямі пераважаюць карпавыя плотка верхаводка лешч карась ялец сустракаюцца акунь шчупак галец з паўзуноў і земнаводных водзяцца вужы яшчаркі жабы рапухі у месьце і навакольлі сустракаюцца прадстаўнікі жывёльнага сьвету якія занесены ў чырвоную кнігу і патрабуюць аховы з адзначаных для магілёўшчыны ахоўных жывёлаў у прыгараднай зоне могуць сустракацца з сысуноў барсук з птушак чорнавальлёвая гагара звычайны зімародак звычайная пустальга шэры саракуш зь земнаводных і паўзуноў балотная чарапаха мядзянка з рыб у дняпры і ягоных прытоках рыбец вусач з вусякоў матылі у магілёве дзейнічаюць установы вышэйшай адукацыі з году працуе акадэмічны інстытут тэхналёгіі мэталаў які вядзе набор у асьпірантуру і дактарантуру дзейнічае таксама магілёўская гарадзкая спэцыялізаваная дзіцяча юнацкая школа алімпійскага рэзэрву і магілёўскі абласны цэнтар алімпійскага рэзэрву па грабных відах спорту з х гадоў у магілёве праводзяцца міжнародныя фэстывалі духоўнай музыкі магутны божа эстрадны залаты шлягер і інш з году праводзіцца моладзевы тэатральны форум м кантакт у магілёве масавых бібліятэк у тым ліку цэнтральная дзіцячых мяшанага тыпу абласная зь дзіцячым аддзелам у магілёве ёсьць футбольны клюб дняпро раней дняпро трансмаш раней таксама існавалі футбольныя клюбы тарпэда кадзіна вышэйшая ліга першая ліга савіт вышэйшая ліга першая ліга з урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі магілёва да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы архірэйскі вал быхаўская віленская частка левая і правая дубравенка а таксама завулкі брамны і пажарны у стагодзьдзях магілёў стаў рамесна гандлёвым цэнтрам які меў гандлёвыя зьвязкі зь местамі масковіі украіны польшчы прыбалтыкі у гадох дзейнічалі прамысловыя прадпрыемствы у т л гарбарныя бровараў цагельныя заводы млыны адкрыцьцём бярэзінскага каналу ў годзе буйны рачны порт разьвіцьцё прамысловасьці паскорылася ў другой палове стагодзьдзя у годзе ў магілёве дзёйнічалі цагельных заводаў мукамольна крупадзёрныя прадпрыемствы маслабойні разьвіваліся лесапільная ганчарная броварная сьвечачная тытунёвая і іншыя галіны прамысловасьці у годзе прадпрыемстваў каля рамесьнікаў у годзе прадпрыемствы у т л пенькатрапальная мануфактура тытунёвыя прадпрыемствы бровар у годзе прадпрыемстваў у годзе ў месьце правялі водаправод у годзе тэлефон на пачатку стагодзьдзя ў магілёве зьявілася лінія конкі у годзе збудавалі электрастанцыю у годзе чыгуна медналіцейны завод у годзе магілёўская панчошная фабрыка у годзе на прадпрыемствах магілёва працавала работнікаў у годзе дзейнічалі чыгуналіцейна мэханічны маслабойны мылаварныя заводы бровар лесапільні і гарбарныя прадпрыемствы тытунёвая і гільзавая фабрыкі электрастанцыя гардрукарня у х гадох магілёў ператварыўся ў буйны прамысловы і культурны цэнтар бсср у гадох пачала дзейнічаць кандытарская фабрыка ы кастрычнік у годзе гарбарны завод у годзе трубаліцейны завод завод мэталічных вырабаў у гадох тут збудавалі першае на беларусі прадпрыемства хімічнай прамысловасьці фабрыку штучнага шоўку у гадох збудавалі чыгунку рослаў крычаў магілёў асіпавічы у годзе адкрылася прыстань на рацэ дняпры у годзе адбыўся ўвод у эксплюатацыю мескіх аўтобусных маршрутаў у гадох збудавалі заводы аўтарамонтны клеявы цагельны мэблевую фабрыку у годзе ў магілёве прамысловых прадпрыемстваў каля тысячаў работнікаў у пачатку нямецка савецкай вайны значную частку прамысловага абсталяваньня заводаў і фабрык эвакуявалі нямецкія акупанты зьнішчылі амаль усе прамысловыя прадпрыемствы па вяртаньні савецкай улады ў магілёве пачалі аднаўляцца даваенныя і будавацца новыя прадпрыемствы у годзе аднавілі мэталаапрацоўчы камбінат з году завод электрарухавік у годзе пачалося будаўніцтва заводу натуральнага каўчуку у годзе рэарганізаваны ў рэгенэратарны завод у я гады магілёў стаў местам машынабудаваньня мэталюргіі хіміі году працуе фабрыка мастацкіх вырабаў году тут працуе стужкаткацкая фабрыка з году ліфтабудаўнічы завод з году камбінат сынтэтычнага валакна камбінат сылікатных вырабаў году ў магілёве праклалі тралейбусныя маршруты разьвітыя машынабудаваньне завод транспартнага машынабудаваньня магілёўтрансмаш ва тэхнапрыбор зэніт і інш хімічная вытворчае аб яднаньне хімвалакно рэгенэратарны завод і інш лёгкая прадпрыемствы магатэкс вясьнянка фабрыкі швачная сьвітанак і інш харчовая камбінаты мясны малочны завод напояў хлебазавод і інш прамысловасьць працуюць прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў чорнай мэталюргіі мэталаапрацоўкі магілёўскі завод вентыляцыйных загатовак і інш дрэваапрацоўчая прамысловасьці дзейнічае сэз магілёў магілёў значны транспартны вузел дзейнічае чыгуначны вакзал ад якога адыходзяць цягнікі ў чатырох кірунках аршанскім асіпавіцкім жлобінскім крычаўскім за км на паўночны захад ад гораду каля вёскі ермалавічы знаходзіцца аэрапорт магілёў у цэнтры места знаходзіцца аўтавакзал магілёў зь якога выпраўляюцца міжмескія прымескія і частка мескіх аўтобусных маршрутаў у месьце ёсьць вялікая сетка грамадзкага транспарту у магілёве працуе каля аўтобусаў маршрутаў якія абслугоўваюцца рудмап аўтобусны парк аснова рухомага складу аўтобусы марак ікарус маз паз радзіміч на аўтобусы прыпадае пасажырскіх перавозак у месьце тралейбусны рух адкрыўся студзеня году у наш час дзейнічае маршрутаў якія абслугоўваюцца мгкуп гарэлектратранспарт на іх працуе каля тралейбусаў марак зіу і аксм на тралейбусы прыпадае пасажырскіх перавозак у месьце на маршрутах працуе каля аўтобусаў малой умяшчальнасьці марак газ газэль ды іншыя на маршрутныя таксоўкі прыпадае пасажырскіх перавозак некаторыя мескія маршруты маюць канцавыя прыпынкі ў прымескіх населеных пунктах цяперашнія афіцыйныя раёны магілёва штучныя негістарычныя ўтварэньні савецкага часу межы якіх не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі места яны маюць палітызаваныя ў духу расейскай камуністычнай прапаганды назвы нададзеныя без уліку мясцовых беларускіх тапанімічных традыцыяў магілёў падзяляецца на адміністрацыйныя раёны ленінскі і кастрычніцкі якія ўтварыліся сьнежня году згодна з указам прэзыдыюму вярхоўнага савету бсср таксама да году існаваў цэнтральны раён утвораны ў годзе магілёў пэрспэктыўны цэнтар турызму беларусі міжнароднага значэньня гасьцініцы магілёў турыст космас корт кім ліра севяранка сігнал гасьцініца аат магілёўхімвалакно віцебск места ў беларусі на рацэ дзьвіне пры ўтоку ў яе віцьбы і лучосы адміністрацыйны цэнтар віцебскага гарсавету раёну і вобласьці плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад менску непадалёк ад граніцы з расеяй вузел чыгунак на маскву санкт пецярбург воршу полацак і аўтамабільных дарог аэрапорт пункт пропуску празь дзяржаўную граніцу рачны порт віцебск даўняе магдэбурскае места адно з найстарэйшых у беларусі колішняя сталіца ўдзельнага княства цэнтар гістарычнага рэгіёну і старажытны замак вялікага княства літоўскага у наш час прэтэндуе на неафіцыйны статус культурнай сталіцы краіны тут захаваліся меская ратуша царква зьвеставаньня багародзіцы царква покрыва багародзіцы на маркаўшчыне манастыр базылянаў комплекс кляштару трынітарыяў з касьцёлам апекі найсьвяцейшай панны марыі касьцёл сьвятой барбары і палац кудзіновічаў помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся царква сьвятых барыса і глеба на пескаваціку комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам сьвятога міхала арханёла і фарны касьцёл помнікі архітэктуры ст зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама цэрквы саборная прачыстай багародзіцы адноўлена уваскрасеньня хрыстова на рынку адноўлена узьвіжаньня сьвятога крыжа божага яўленьня уваскрасеньня хрыстова на заручаўі сьвятых апосталаў пятра і паўла сьвятога яна хрысьціцеля сьвятога спаса раства хрыстова сьвятога духа і сьвятой тройцы комплекс езуіцкага калегіюма з касьцёлам сьвятога язэпа кляштарныя комплексы бэрнардынаў з касьцёлам сьвятога антонія і піяраў з касьцёлам маці божай шкаплернай помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зьнішчаныя савецкімі ўладамі калі на пачатак стагодзьдзя віцебск упрыгожвала унікальных твораў віленскага барока другое месца пасьля вільні то па расейскім і савецкім панаваньні зь іх захаваўся толькі адзін у перабудаваным выглядзе тапонім віцебск утварыўся ад назвы ракі віцьбы паводле найбольш старажытнай мадэлі уласная назва ракі суфікс ск увогуле у айканіміі этнічных беларускіх зямель суфікс ск цак зьяўляецца глыбока традыцыйнай рэліктавай зьявай якая падкрэсьлівае самабытнасьць беларускага народа і старажытнасьць тэрыторыі яго расьсяленьня такі суфікс адзначаецца з стагодзьдзяў у тым ліку ў назвах двух найстаражытнейшых местаў полацку і смаленску засьведчаных летапісамі пад і гадамі звыш паловы гарадоў з назвамі на ск памянёных у летапісах стагодзьдзя прыпадае менавіта на зону фармаваньня беларусаў дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасьць і ў наступныя стагодзьдзі кожнае трэцяе беларускае места зь ліку занесеных у сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх канца стагодзьдзя сканчаецца на ск цак існуе некалькі меркаваньняў датычна паходжаньня гідроніму віцьба на думку географа вадзіма жучкевіча у аснове назвы ракі славянскае паняцьце віць вільготнае месца багна у спалучэньні з фармантам ба што надае прыналежнасьць да месца гісторык аляксей сапуноў сьцьвярджаў што віцьба атрымала назву ад уласных лукавінаў паміж якімі яна мусіла віцца лінгвіст уладзімер тапароў аспрэчваў славянскую вэрсію паходжаньня назвы ракі і апэляваў да шчыльнага балцкага гідранімічнага фону ў басэйне дзьвіны на яго думку назва віцьба балцкая а найбольш аўтэнтычнай формай трэба лічыць раньняе відба і адпаведна відбеск балцкую першакрыніцу дасьледнік рэканструяваў у выглядзе сярэдняя рака і параўноўваў з балцкімі назвамі тыпу у латвіі і выцебець у басэйне акі каля выцебеці нямала назваў дубляў кшталту ракі сярэдняй іншыя варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах витепск видбеск видебск витепеск витьбеск у нямецкіх хронікахупамінаецца пад назвай вітэнбеке у гаворках віцебшчыны таксама сустракаюцца варыянты віцемск вітэбск вытэбск віцімськ датаваньне першага пісьмовага ўпаміну пра віцебск няпэўнае паводле легенды зь віцебскага летапісу складзенага ў ст горад у годзе заклала княгіня кіеўская вольга аднак вядома што яна памерла яшчэ ў годзе з гэтай прычыны на сёньняшні дзень паміж гісторыкамі вядзецца спрэчка як імаверную дату заснаваньня называюць год паводле аповесьці мінулых часоў у годзе вольга наведвала міжрэчча дзьвіны і дняпра і ўтварыла тут пагосты для збору даніны у тым ліку на рэках мсьце і лузе магчыма тады зьявіўся пагост і на віцьбе віцебск а таксама год у х хііі стагодзьдзях віцебск займаў важнае месца на шляху з варагаў у грэкі у годзе князь кіеўскі яраслаў уладзімеравіч перадаў места разам з усьвятам князю полацкаму брачыславу ізяславічу пры складаньні міру па сьмерці князя полацкага ўсяслава чарадзея год віцебск стаў сталіцай удзельнага княства першым князем віцебскім быў сьвятаслаў усяславіч пазьней местам і княствам валодалі ягоныя нашчадкі васількавічы у годзе князь менскі валадар глебавіч узяў віцебск у аблогу а ў годзе каля места адбылася бітва аб яднаных сілаў полацкіх і чарнігаўскіх князёў з смаленскімі князямі полацкія князі перамаглі і вярнулі сабе віцебскае княства з году тут княжыў яраслаў васільевіч які аддаў сваю адзіную дачку марыю замуж за князя крэўскага альгерда па сьмерці князя яраслава год віцебск паводле спадчыны перайшоў да вялікага князя альгерда і такім чынам далучыўся да вялікага княства літоўскага у годзе тутэйшыя жыхары на чале з альгердам дапамаглі пскову супраць крыжакоў з году места знаходзілася ў валоданьні андрэя альгердавіча паводле гістарычных крыніцаў у годзе ў віцебску завяршылася будаваньне княскага палаца і муравана драўляных верхняга і ніжняга замкаў даўжыня сьценаў якіх складала км у канцы і ст места апынулася ў цэнтры міжусобнай барацьбы паміж сынамі і суродзічамі альгерда за права валоданьня гэтым важным стратэгічным пунктам верхні і ніжні замкі неаднаразова супрацьстаялі шматлікім і працяглым аблогам ліпеня году віцебская харугва ўзяла ўдзел у грунвальдзкай бітве у і стагодзьдзях віцебск стаў буйным гандлёвым і рамесным цэнтрам на год ён уваходзіў у лік найбольшых местаў вялікага княства літоўскага паводле ўстаўной граматы вялікага князя казімера году віцебск атрымаў абмежаванае самакіраваньне таксама грамата фактычна зафіксавала аўтаномію віцебскай зямлі надалей у і ст места атрымала некалькі прывілеяў якія гарантавалі недатыкальнасьць зямельных уладаньняў фэўдалаў і мяшчанаў правы бязмытнага гандлю і вольнага выезду ў межах дзяржавы у годзе на базе віцебскага намесьніцтва ўтварылася ваяводзтва сакавіка году кароль і вялікі князь жыгімонт ваза надаў месту магдэбурскае права і герб у блакітным полі пагрудная выява ісуса хрыста пад якой чырвоны меч вытрымка з адпаведнага вялікакняскага прывілею у й палове і пачатку іі стагодзьдзяў у віцебску ўтварылася супольнасьць кальвіністаў у якую ўваходзілі заможныя месьцічы і сябры магістрату адначасна ў месьце распачалі сваю дзейнасьць праваслаўныя брацтвы якія спрыялі захаваньню беларускай мовы і культуры ад пачатку і ст віцебск неаднаразова у і гадох цярпеў ад агрэсіі маскоўскай дзяржавы войскі якой спусташалі ваколіцы места забівалі і бралі ў палон ягоных жыхароў у інфлянцкую вайну маскоўскія захопнікі двойчы бралі віцебск у аблогу у і гадох зьнішчаючы ягоныя пасады і ваколіцы у годзе вяртаючыся дадому з вайны рэчы паспалітай з швэцыяй места абрабавалі запароскія казакі з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай віцебскі замак па амаль месячнай аблозе захапіла тысячнае войска маскоўскіх ваяводаў і ўкраінскіх казакаў у баях загінула большасьць месьцічаў значная частка шляхты і жыдоў трапіла ў палон акупанты прымусова вывезьлі ў маскву нямала тутэйшых рамесьнікаў толькі ў годзе віцебск згодна з умовамі замірэньня вярнулі вялікаму княству літоўскаму паводле тагачаснага інвэнтару ў месьце было тры замкі верхні горны дзе знаходзіўся палац ваяводы ніжні дольны і ўзгорскі замкі стаялі ў атачэньні муроў з вялікімі і малымі вежамі неўзабаве ў віцебску адкрыўся езуіцкі калегіюм год у вялікую паўночную вайну верасьня году на загад пятра места спалілі расейскія войскі згарэлі замкі ратуша крамы усе пасады цэркваў і касьцёлы гэтага часу пачаўся заняпад эканомікі места па аднаўленьні ў й палове ііі ст віцебск сваёй велічынёю стаў другім пасьля магілёва местам на тэрыторыі сучаснай беларусі у годзе яго ўраўнавалі ў правох з сталіцай вільняй тут пачалося будаваньне новай мураванай ратушы скончылася ў годзе у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год віцебск апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам правінцыі у годзецэнтар беларускай з году віцебскай губэрні у годзе расейскія ўлады зацьвердзілі новы герб места з пагоняй на бел чырвона белым фоне у годзе на загад з санкт пецярбургу ўсе мескія прывілеі накіравалі ў сэнат на рэвізію з тых часоў няма зьвестак пра іхнае месца знаходжаньня у годзе ў віцебску пачало працаваць першае прамысловае прадпрыемства гарбарня у годзе губэрнская друкарня у годзе адкрылася гімназія у вайну году з ліпеня да кастрычніка места займалі францускія войскі на год у віцебску працавалі прадпрыемстваў крамаў корчмаў шынкоў навучальных установаў места ўпрыгожвалі сакральныя будынкі розных канфэсіяў у годзе ўтварылася беларускае вольнае эканамічнае таварыства з году пачаў сваю дзейнасьць мескі тэатар за часамі нацыянальна вызвольнага паўстаньня ў годзе група гімназістаў і канцылярскіх урадоўцаў спрабавала пакінуць віцебск і далучыцца да паўстанцкіх аддзелаў але іх затрымалі ўлады расейцы абвясьцілі ў месьце ваеннае становішча у годзе празь віцебск прайшла рыга арлоўская чыгунка пазьней чыгуначныя лініі злучылі места з масквой берасьцем санкт пецярбургам і кіевам з году пачало сваю дзейнасьць віцебскае навуковае таварыства лекараў у гадох тутэйшы фатограф сігізмунд юркоўскі першым у сьвеце разьлічыў і сканструяваў імгненны фатаграфічны затвор апісаньне якога апублікаваў у часопісе фатограф на год у віцебску было каля тыс будынкаў працавалі друкарні і лякарні на год у месьце было навучальныя ўстановы бібліятэк чытальня у годзе тут адкрыўся царкоўна археалягічны музэй заснаваны з ініцыятывы е раманава і а сапунова паводле зьвестак за год у віцебску налічвалася мураваных і драўляных будынкаў тэатры друкарні кнігарань бібліятэкі і каля прамысловых прадпрыемстваў у годзе бэльгійскае акцыянэрнае таварыства збудавала ў віцебску электрастанцыю а ў годзе першую на беларусі трамвайную лінію з электрычнай цягай апроч таго у цэнтры места праклалі водаправод у годзе ў віцебску адкрыўся першы кінатэатар з году пачаў сваю дзейнасьць першы на беларусі настаўніцкі інстытут красавіка траўня году жыхары места ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця канстытуцыі траўня у годзе ў віцебску адкрыўся тэатар імя якуба коласа які сьпярша зваўся беларускім дзяржаўным тэатрам у я гады сфармавалася творчая мастацкая школа якая ў сусьветнай мастацтвазнаўчай літаратуры атрымала назву віцебскай школы абстракцыянізму ю пэн м шагал к малевіч у гэты ж час у віцебску пачало дзейнічаць краязнаўчае таварыства якое выдавала зборнік віцебшчына сябры мастацкай сэкцыі таварыства зьбіралі ўзоры народнага мастацтва рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і інш у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году віцебск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй у верасьні году ў месьце заснавалі канцлягер пяты полк дзе да канца нямецкай акупацыі забілі тыс ваеннапалонных і тыс віцяблянаў тэрыторыя віцебску разьмяшчаецца на пагорыстай мясцовасьці на заходніх адгор ях віцебскага ўзвышша прарэзанага ярамі глыбіня якіх месцамі да м рака дзьвіна перасякае места ў выглядзе падковы з паўночнага захаду на паўднёвы захад далінай якая глыбока ўразаецца і дзеліцца на левабярэжную пагорыстую з глыбокімі ярамі частку і правабярэжную з больш роўным рэльефам максымальныя ваганьні вышыняў у межах віцебску каля м найбольш характэрныя да м абсалютная вышыня ад м над узроўнем мора урэз дзьвіны ў месцы сутокі з лучосай да м на ўсходняй ускраіне места у рэльефе віцебску і навакольля выдзяляюцца глыбока ўрэзаныя даліны дзьвіны віцьбы лучосы у заходняй частцы места на адносна роўным рэльефе правабярэжжа вылучаецца юр ева горка з абсалютнай вышынёй больш за м віцебск найбольш паўночны абласны цэнтар беларусі ён знаходзіцца ў межах пн ш клімат мерна кантынэнтальны адметны мерна цёплым летам сярэдняя тэмпэратура ліпеня і мерна халоднай зімой сярэдняя тэмпэратура студзеня на тэрыторыі віцебску і яго аглямэрацыі цячэ дзьвіна і яе прытокі лужасьнянка і шэвінка правыя віцьба і лучоса левыя упадаюць у межах местах гушчыня рачной сеткі складае км км паводле воднаму рэжыму рэкі належаць да раўнінных зь перавагай сьнегавога жыўленьня маюць невялікія схілы каля і хуткасьці плыні дзьвіна якая цячэ глыбока ўрэзанай далінай перасякае віцебск шырокай дугой у цэнтральнай частцы места рака цячэ з поўначы на поўдзень шырыня дзьвіны ў межах віцебску м шырыня даліны м схілы крутыя прарэзаны крутымі ярамі цяперашні афіцыйны адміністрацыйна тэрытарыяльны падзел віцебску застаўся з савецкага часу места падзяляецца на раёны у віцебску выдзяляюць наступныя мікрараёны у віцебску працуе больш за школаў ліцэяў і гімназіяў сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў прафэсійна тэхнічных вучэльняў вышэйшую адукацыю атрымліваюць у чатырох дзяржаўных вну пры віцебскай дзяржаўнай музычнай вучэльні імя і салерцінскага працуе філія беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі апроч таго працуе філія недзяржаўнага інстытуту сучасных ведаў імя а м шырокава інстытут тэхнічнай акустыкі нацыянальнай акадэміі навук беларусі вядзе набор у асьпірантуру і дакатарантуру ахову здароўя віцяблянаў ажыцьцяўляе сетка мэдычных установаў у якіх працуе каля лекараў агульная магутнасьць стацыянараў складае ложкаў магутнасьць амбуляторна паліклінічных установаў складае каля наведваньняў у зьмену лекавальна прафіляктычныя ўстановы ўлучаюць чатыры мескія тэрытарыяльна мэдычныя аб яднаньні у іх ліку дарослыя і дзіцячыя паліклінікі жаночыя кансультацыі і мескі стацыянар функцыянуюць таксама асобных лекавальна прафіляктычных установаў абласных мэдычных дыспансэраў цэнтры санітарна гігіенічнага і прафіляктычнага кірунку абласны дыягнастычны цэнтар разгалінаваная сетка дзяржаўных і прыватных апатэк пашыраецца сетка прыватных мэдычных установаў у якіх працуюць высокакваліфікаваныя адмыслоўцы віцебск буйны культурны цэнтар беларусі у ім праводзяцца штогадовыя фэстывалі славянскі базар у віцебску белая амфара музычны конкурс імя і салерцінскага музычны фэстываль менестрэль у месьце дзейнічаюць філярмонія бібліятэкі музэяў школы мастацтваў выстаўных заляў палацаў і дамоў культуры дзейнічаюць прафэсійныя тэатры віцебск называюць местам мастакоў гэта даніна мастацкім традыцыям закладзеным стваральнікам першай прыватнай школы малярства і малюнку юдалем пэнам першымі вольнымі дзяржаўнымі майстэрнямі пачынальнікамі віцебскай мастацкай школы у наш час віцебская арганізацыя беларускага саюза мастакоў налічвае больш за чалавек якія працуюць у розных жанрах і відах мастацтва у асноўным гэта выпускнікі мастацка графічнага факультэту вду імя п машэрава тэхналягічнага ўнівэрсытэту і беларускай акадэміі мастацтваў пэрыядычна лядзяцца выставы твораў самадзейных мастакоў і майстроў народнага мастацтва у віцебску разьмяшчаецца больш за фізкультурна спартовых збудаваньняў у тым ліку цэнтральны спартовы комплекс палац зімовых відаў спорту спартовых заляў плавальны басэйн у тым ліку міні басэйны больш за спартовых пляцовак лыжных базаў стралковых ціраў спартовыя палі для гульняў у наш час у месьце працуе спартовыя ўстановы дюсш і сдюшар дзе праходзяць агульнафізычную й спэцыялізаваную падрыхтоўку навучэнцаў па відах спорту зь якіх зьяўляюцца алімпійскімі штогод у віцебску праводзіцца больш за спартовых спаборніцтваў мескага нацыянальнага і міжнароднага ўзроўню ў відах спорту у тым ліку міжнародныя турніры на прызы алімпійскіх чэмпіёнаў т івінскай белашапка баскетбол в яноўскага бокс і каныгіна грэцка рымская барацьба і т лазаковіч спартовая гімнастыка футбольны клюб фк віцебск удзельнічае ў вышэйшай лізе беларусі існуе хакейны клюб хк віцебск выдаюцца газэты віцьбічы і віцебскі праспэкт жыдоўскі часопіс мішпоха апроч агульнанцыянальных трансьляцыя вядуць рэгіянальныя тэлеканалы віцебск і скіф а таксама радыёстанцыя віцебск працуе рэгіянальны сучасная штодзённая інтэрактыўная он лайн газэта народныя навіны віцебску першаасновай віцебску было гарадзішча замкавая гара на высокім узгорку вакол якога ў пачатку стагодзьдзя ўзьніклі тры паселішчы у стагодзьдзях сфармаваўся старажытны горад дзядзінец да якога далучаўся пасад у стагодзьдзі за часамі віцебскага княства тут збудавалі гасьціны двор і царкву зьвеставаньня у й палове пачатку стагодзьдзяў плянавальная структура складалася з двух умацаваных замкаў верхняга былы дзядзінец і ніжняга былы пасад да якіх далучаліся неўмацаваныя слабоды узгорская поўнач заручаўская поўдзень задунаўская усход задзьвінская захад у пачатку стагодзьдзя ў выніку ўмацаваньня драўлянымі сьценамі ўзгорская слабада пераўтварылася ў трэці замак узгорскі кожны замак меў замкнёную плянавальную структуру з сваім кампазыцыйным цэнтрам усе тры замкі мелі шчыльныя зьвязкі уяўленьне пра плян і забудову віцебску стагодзьдзя дае ўнікальны графічны дакумэнт рысунак году у гэты час тут існавалі гасьціны двор духаўская міхайлаўская сімяонаўская спаская і ўвядзенская цэрквы палац агінскага і іншыя будынкі сфармавалася драўляная віцебская школа дойлідзтва рэгулярныя пляны віцебску распрацоўваліся ў канцы пачатку стагодзьдзя да канца стагодзьдзя іх часткова рэалізавалі плянавальна места падзялялася на тры часткі узгорскую паміж дзьвіной і віцьбай заручаўскую паміж віцьбай і ручаём задзьвінскую на процілеглым правым беразе дзьвіны сфармаваўся разьвіты грамадзкі цэнтар які складаўся зь двух пляцаў рынку і саборнага у ансамбль саборнага пляцу ўваходзілі касьцёл сьвятога язэпа і калегіюм езуітаў будынак акруговага суду рынак фармавалі ратуша уваскрасенская царква касьцёл сьвятога антонія і кляштар бэрнардынаў на высокім беразе дзьвіны ў стылі барока збудавалі палац кудзіновічаў пазьней перабудаваны ў стылю клясыцызму з адкрыцьцём чыгункі ўтварыўся прывакзальны пляц дзе ўзьвялі будынак чыгуначнага вакзала год і праклалі новую вуліцу вакзальную якая падыходзіла да моста церазь дзьвіну першапачаткова драўлянага з году мураванага і зьвязала левабярэжную і правабярэжную часткі места у годзе ў віцебску збудавалі электрастанцыю у годзе ў цэнтры праклалі дзьве лініі трамвая на электрычнай цязе першы ў беларусі новая жылая забудова ўзьнікла за лініяй чыгункі што значна пашырыла задзьвінскую частку у годзе распрацавалі новы праектавы плян сярод грамадзкіх будынкаў вылучаліся мужчынская гімназія зьнішчаная ў годзе будынак пазямельна сялянскага банку будынак духоўнай вучэльні першы генэральны плян рэканструкцыі віцебску зьявіўся ў годзе ён вызначыў пэрспэктывы далейшага разьвіцьця места з улікам гістарычных асаблівасьцяў у пачатку х гадоў пачалося комплекснае мураванае будаваньне селішчаў каля буйных прамысловых прадпрыемстваў на галоўных магістралях места збудавалі павярховыя жылыя дамы камунальнага тыпу дзе ў адным будынку аб ядноўваліся жылыя і грамадзкія памяшканьні прыкладам новага тыпу грамадзкага будынка стаў клюб мэталістых у першыя паваенныя дзесяцігодзьдзі віцебск аднаўляўся і разьвіваўся паводле генэральных плянаў году яго карэкцыі году новага генэральнага пляну году у гэты пэрыяд збудавалі чыгуначны вакзал гатэль дзьвіна палац культуры будынак беларускага дзяржаўнага акадэмічнага тэатру усходні прамысловы вузел у я гады разьвіцьцё места ажыцьцяўлялася паводле генэральных плянаў і гадоў плянавальную структуру сфармавалі сем плянавальных раёнаў асноўным раёнам жылога будаваньня стаў паўднёва ўсходні з году ўзводзіліся павярховыя жылыя дамы і грамадзкія будынкі ў мікрараёнах поўдзень поўдзень поўдзень і інш у годзе скончылі ансамбль пляцу перамогі утварылі пляц тысячагодзьдзя віцебску гістарычны тэатральны пляц у я гады будаваліся шматлікія шматпавярховыя жылыя дамы сярод грамадзкіх будынкаў новыя карпусы інстытутаў дванаццаціпавярховы гатэль віцебск корпус праектна канструктарскага бюро асу будынак філіі інстытуту белдзяржпраект сямнаццаціпавярховы інтэрнат абутковай фабрыкі палац культуры прафсаюзаў комплекс вышынных будынкаў інтэрнатаў на праспэкце перамогі кінатэатар брыганціна і летні амфітэатар церазь віцьбу збудавалі тры новыя пешаходныя масты церазь дзьвіну два транспартныя цэнтральная частка віцебску захавала гістарычны плян стагодзьдзяў мураваную забудову і асобныя помнікі гісторыі і архітэктуры пачатку стагодзьдзяў асноўнымі структурнымі восямі гістарычнага цэнтру служаць дзялянкі мэрыдыянальнага і шыротнага мескіх дыямэтраў у большай ступені гістарычная забудова лякалізуецца ўздоўж мэрыдыянальнага кірунку гістарычнай вялікай вуліцы на перакрыжаваньні восяў знаходзіцца тэрыторыя былых адміністрацыйнага і ратушнага пляцаў вежа ратушы адзіная вэртыкаль калісьці разьвітога шматвежавага сылюэту віцебску жылыя і грамадзкія будынкі пачатку стагодзьдзя фармуюць забудову гістарычных узгорскай падзьвінскай багародзіцкай палацавай тэатральнай і іншых вуліцаў на асобных дзялянках разьмешчаную суцэльным фронтам а дзе нідзе больш рэдка напрыклад у задзьвіньні гістарычны цэнтар віцебску спазнаў значныя страты з помнікаў сакральнай архітэктуры якія фармавалі ўнікальныя панарамныя віды места захаваліся толькі два заціснутыя новай забудовай некаторыя помнікі зруйнавалі ў я гады многія пацярпелі ў час другой сусьветнай вайны па якой іх не аднавілі іншыя зьнішчылі ў працэсе паваеннай рэканструкцыі места савецкія ўлады зьнішчылі помнікі барока які складалі ансамбль ратушнага і адміністрацыйнага пляцаў езуіцкі касьцёл і карпусы калегіюма бэрнардынскі касьцёл з кляштарнымі будынкамі што існавалі яшчэ ў канцы х гадоў а таксама ўваскрасенскую царкву аўноўлена зьнішчылі гасьціны двор які далучаўся да бэрнардынскага касьцёла цалкам разбурылі галоўную дамінанту места базылянскую царкву адноўлена і разьмешчаную насупраць на правым беразе дзьвіны богаяўленскую царкву ад своеасаблівай групы з трох помнікаў сакральнай архітэктуры на тэрыторыі ніжняга замка царквы зьвеставаньня фары і дамініканскага касьцёла захаваліся толькі руіны царквы адноўлена да найбольш істотных страт належыць таксама знос духаўскай царквы на высокім плято якая цудоўна ўспрымалася з розных бакоў здвоеных дамінантаў у задзьвіньні мікольскай царквы і піярскага касьцёла у я гады савецкія ўлады зьнішчылі вялікую групу жылых і грамадзкіх будынкаў начатку стагодзьдзя каля рынку з усходняга боку гістарычнай вялікай вуліцы чыя недастатковая шырыня ўскладняла рух грамадзкага транспарту такім чынам традыцыйна замкнёная прастора вуліцы апынулася раскрытай на ляндшафтавую зону што неправамерна ва ўмовах гістарычнага места без патрэбы зруйнавалі групу будынкаў пачатку стагодзьдзя на гістарычнай задунаўскай вуліцы сярод якіх будынак школы пры езуіцкім калегіюме апроч таго зьнішчылі манумэнтальны гістарычны будынак на вуліцы замкавай у якім разьмяшчаўся пэдагагічны інстытут пры канцы ст першая ў віцебску вуліца атрымала назву прабойнай і пралягала на месцы аат віцебскі ўнівэрмаг вуліца замкавая д у годзе другая вуліца атрымала назву вялікай дарогі вулічнай цяпер замкавая вуліца у годзе зьявілася вялікая ілямніцкая вуліца ў гонар вёскі у бок якой пралягала цяпер вуліца леніна у ст зьявіліся вуліцы ў гонар заняткаў месьцічаў ганчарная і прадпрыемстваў сьвечачная і канатная на пляне места году было вуліцаў і завулкаў пры правядзеньні перапісу насельніцтва выявілі яшчэ назваў у й палове ст узьніклі вуліцы ў гонар дзяржаўных дзеячоў на пляне віцебску году налічвалася вуліцаў і завулкаў у годзе каля назваў у я гады правялі шырокае перайменаваньне вуліцаў палацавая стала савецкай генэральская сялянскай якое паўтаралася яшчэ двойчы ў стагодзьдзі па другой сусьветнай вайне пры адбудове разбуранага места зьявіліся нумарныя вуліцы ад й да й гарадоцкай і вуліцаў молатава на год у віцебску налічвалася каля вуліцаў з вуліцаў названых у гонар жанчынаў працягвалі насіць імя намесьніцы камісара асьветы рсфср надзеі крупскай я я і я завулак крупскай найкарацейшая вуліца мела працягласьць мэтраў да нашага часу з урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі віцебску гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы залатагорская замкавая і пакроўская гістарычныя мясцовасьці віцебску вострая магіла гутароўшчына духаўская гара задзьвіньне задунаўе замкавая гара заручаўе зьвярынец кстоўская гара лукішкі маркаўшчына ніжні замак пескавацік плоская гара прачысьценская гара прысмушкі русь рускі пасад узгор е узгорскі замак юр ева горка ялагі у межах места разьмяшчаецца свабодная эканамічная зона віцебск яе вытворчая тэрыторыя забясьпечваецца ўсімі інжынэрнымі камунікацыямі улучна з пад язнымі аўтамабільнымі і чыгуначнымі шляхамі будынкі і зямельныя дзялянкі здаюцца рэзыдэнтам на ўмовах доўгатэрміновай арэнды сярэдняя колькасьць удзельнікаў замежных гандлёвых апэрацыяў у віцебску большая за зь іх каля буйныя прамысловыя прадпрыемствы суб екты гаспадараньня ажыцьцяўляюць вонкавыя эканамічныя зьвязкі з дзяржавамі сьвету экспартныя пастаўкі ідуць на рынкі больш краінаў бліжняга і далёкага замежжа асноўнымі гандлёвымі партнэрамі зьяўляюцца расейская фэдэрацыя нямеччына польшча латвія летува украіна і малдова у віцебску працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі візас вістан і іншыя электронную прамысловасьць прадстаўляцюь аат віцязь аат взрд маналіт аат віцебскі прыборабудаўнічы завод і іншыя сярод прадпрыемстваў лёгкай прамысловасьці вылучаюцца віцебскае панчошна трыкатажнае прадпрыемства імя кім руп вітэкс стаа белвест стаа марка працуюць таксама прадпрыемствы хімічнай вітпляст харчовай аат віцебскае малако увп віцебскі кандытарскі камбінат віцьба і іншыя дрэваапрацоўчай і будаўнічых матэрыялаў галін прамысловасьці тасунак паміж рознымі галінамі прамысловасьці віцебску лёгкая прамысловасьць харчовая прамысловасьць машынабудаўнічая і мэталаапрацоўчая прамысловасьць вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў дрэваапрацоўчая прамысловасьць іншыя галіны прамысловасьці на верасень году ў віцебску налічвалася занятых сярэдні заробак якіх складаў млн рублёў віцебск буйны транспартны вузел на паўночным усходзе беларусі за км на ўсход праходзіць магістраль у самім месьце знаходзіцца скрыжаваньне наступных аўтамабільных шляхоў магістраль менск віцебск дарогі віцебск полацак пункт пропуску бігосава граніца латвіі віцебск лёзна завольша віцебск сянно талачын віцебск ворша віцебск сураж стайкі віцебск гарадок у наш час вядзецца будаваньне заходняй дзялянкі аб язной колцавай аўтамабільнай дарогі вакол віцебску віцебск зьяўляецца вузлом чыгунак на смаленск санкт пецярбург гомель полацак чыгуначны вакзал г арх б мезенцаў абслугоўвае пасажыраў як далёкага так і прымескага кірункаў у годзе завяршылася рэканструкцыя будынка чыгуначнага вакзала і прылеглай тэрыторыі у віцебску знаходзяцца аўтавакзал і прымеская аўтастанцыя аўтобусныя маршруты злучаюць места з бэрлінам дзьвінскам масквой рыгай санкт пецярбургам а таксама шматлікімі паселішчамі беларусі за км на ўсход ад места знаходзіцца аэрапорт віцебск у мінулым зь яго праводзіліся рэгулярныя авіярэйсы на менск і маскву мескі грамадзкі транспарт віцебску віцебск пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня у пачатку ст тут жылі і працавалі марк шагал казімер малевіч цяпер у месьце працуе дом музэй і мастацкі музэй марка шагала з сталай экспазыцыяй апроч таго працуюць віцебскі абласны краязнаўчы музэй віцебскі літаратурны музэй на рэканструкцыі віцебскі мастацкі музэй віцебскі музэй воінаў інтэрнацыяналістаў і віцебскі абласны музэй героя савецкага саюза міная піліпавіча шмырова дзейнічаюць віцебская аматарская астранамічная абсэрваторыя батанічны сад і заапарк гомель места ў беларусі на рацэ сажы адміністрацыйны цэнтар гарсавету раёну і вобласьці насельніцтва на год чалавек другі колькасьцю насельніцтва ў краіне знаходзіцца за км ад менску непадалёк ад граніцы з украінай чыгуначны вузел з кірункамі на жлобін каленкавічы бабруйск чарнігаў порт на сажы аэрапорт пагранічны пункт пропуску гомель магдэбурскае места гістарычнай рэчышчыны панізоўя старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму палацава паркавы комплекс румянцавых і паскевічаў сядзіба крушэўскіх цэрквы сьвятых апосталаў пятра і паўла і сьвятога ільлі помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся клясыцыстычныя ратуша гасьціны двор касьцёл унебаўзяцьця найсьвяцейшай панны марыі царква сьвятой тройцы і вялікая сынагога помнікі архітэктуры ст зруйнаваныя савецкімі ўладамі існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму гомель апрача цяперашняй гістарычныя крыніцы зьмяшчаюць наступныя варыянты напісаньня назвы места гом гомей гом е гомій і гомін сустракаліся тамака і іншыя памылковыя формы гомглій гомой гобля хемль на многіх эўрапейскіх мапах пачатку стагодзьдзяў тапонім перадаваўся лацінкаю як варыянты назвы на іншых мовах традыцыйная беларуская трансьлітарацыя у стагодзьдзях гомель быў моцным цэнтрам абароны панізоўя умацаваньні зь земляным валам і найпрасьцейшым частаколам зьявіліся тут ужо ў стагодзьдзі пазьней вал шматразова дасыпаўся археалягічныя дасьледаваньні якія праводзіліся ў мескім парку ў пачатку х гадоў паказалі што першыя паселішчы радзімічаў былі тут у стагодзьдзях першы пісьмовы ўпамін пра гомель зьмяшчаецца ў іпацьеўскім летапісе і датуецца годам и слышавъ уже билися ольговичи у переяславля съ стрыемъ его с вячеславомъ и съ братомъ его изяславомъ и поиде на волость ихъ и взя около гомия у той час горад знаходзіўся ў складзе чарнігаўскага княства каля году князь смаленскі расьціслаў мсьціславіч выкарыстаў барацьбу за кіеўскі сталец і ўчыніў выправу на чарнігаўскае княства и взя около гомия волость их всю але неўзабаве чарнігаўскія князі вярнулі гомель у годзе тут ратаваўся ад міжусобіцаў князь кіеўскі ізяслаў давыдавіч паводле археалягічных зьвестак горад значна пацярпеў ал ардынскай навалы у годзе гомель далучыўся да вялікага княства літоўскага і з гэтых часоў жыў лёсам пагранічнага замка на паўднёва ўсходняй ускраіне дзяржавы займаў важнае месца ў абарончым поясе замкаў панізоўя разам з старадубам быў часткаю ўдзелу князя патрыкія нарымунтавіча пляменьніка альгерда у гадох местам кіраваў вялікакняскі намесьнік потым ім валодалі свідрыгайла да году уцекач з маскоўскага княства князь васіль бароўскі які пазьней вярнуўся дадому з году гомель зноў у руках састарэлага сьвідрыгайлы па ягонай сьмерці места перайшло да зьбеглых князёў мажайскіх адмова якіх у годзе ад прыняцьця каталіцтва прывяла да доўгай барацьбы за валоданьне местам у гэтую барацьбу ў годзе ўмяшаўся маскоўскі гаспадар у якога мажайскія ўцекачы знайшлі падтрымку у чэрвені году войскі вялікага княства літоўскага пад камандаю гетмана вялікага юр я радзівіла ўзялі гомель у аблогу вялікі князь жыгімонт стары паставіў задачу и естли б бог милый допомог напервей замку гомья достати або огнем его спалити приказуем вам двадцать человеков с топоры которыи бы мели тот замок гомей зарубити поки войски наши оттоль не выйдуть штобы теж люди московскии не впередили тым часам у ніводным зь вядомых на сёньня дакумэнтаў няма сьведчаньняў таго што вялікі князь аддаў войску загад спаліць гомель калі яму не адчыняць брамы таго ж году жыгімонт стары заснаваў гомельскае староства як асобнае дзяржаўнае ўтварэньне ў складзе гаспадарскіх падняпроўскіх воласьцяў пастановай вялікага князя ў годзе мяшчане гомля і ўся воласьць вызваляліся ад роблення замку гомейского на год под тым обычаем иж они не мели до году одного замку рубити и ничего в нем оправовати хиба естли бы которые кгонты в замку опали або дочка ся где оторвала то мели за ся прибити и направити у гэты час замак меў моцны абарончы вал драўляныя шмат ярусныя вежы сьцены гародні з баявой галерэяй блянкаваньнем а таксама ўяздную браму з пад ёмным мастом узводам перакінутым праз роў з замку ішоў патаемны падземны ход да сажу адкуль у час аблогі бралі ваду з году разам з умацаваньнямі замка упамінаюцца і ўмацаваньні места лініі ўласна мескай фартыфікацыі гомель атачаўся земляным валам наверсе якога стаялі драўляныя вежы і сьцены гародні уезд і выезд ажыцьцяўляліся праз брамы чачэрскую магілёўскую рэчыцкую і водную якая выводзіла на мескую гандлёвую прыстань перад валам ішоў глыбокі абарончы роў зь перакінутым празь яго пад ёмнымі мастамі падведзенымі да брамаў за часамі вайны рэчы паспалітай з маскоўскай дзяржавай у гадох у гомельскім замку бесьперапынна знаходзілася невялікая залога якая налічвала казакаў і жаўнераў іх падтрымлівала мескае рушаньне у годзе гомель бараніўся ад казацкіх сотняў булгакава і ярмоліна якія таксама ня здолелі захапіць замак у кастрычніку году ўкраінскія казакі на чале з палкоўнікам главацкім і беларускія сяляне занялі места абрабаваўшы шляхту і заможных людзей мяшчане амаль што ўсе паказачыліся аднак загон главацкага быў у гомлі нядоўга яго адклікаў да ўкраіны багдан хмяльніцкі па корсунскай бітве году з дапамогаю часткі мяшчанаў гомель захапілі казакі палкоўніка нябабы але збароўскі мір дазволіў гетману вялікаму янушу радзівілу сканцэнтраваць дастатковую колькасьць войска дзеля аднаўленьня цэнтральнай улады ў гомлі чачэрску і іншых местах у чэрвені году палкоўнік нябаба накіраваў загоны забелы і окшы на гомель спачатку тут было тысячаў казакаў а пазьней падыйшло яшчэ тысячаў места абаранялі вялікая наёмная залога на чале з капітанам мантгомэры і мясцовае апалчэньне чэрвеня была першая спроба ўзяць замак з дапамогаю падкопаў і штурму але ж абаронцы вытрымалі пазьней нябаба тэрміновым лістом на некаторы час адазваў казакаў ад гомля пры канцы чэрвеня году яны зноў узялі места ў аблогу але да залогі прыйшло падмацаваньне і яна ўтрымалася у чэрвені году у самым пачатку вайны паміж маскоўскай дзяржавай з рэччу паспалітай да гомля з ноўгараду северскага падышло войска наказнога атамана залатарэнкі яно налічвала тысячаў конных і пешых ратнікаў войска залатарэнкі без асаблівых намаганьняў пераадолела мескія ўмацаваньні і падыйшло да замку паставіўшы навокал яго і па суседніх узгорках гарматы казакі пачалі аблогу за ўвесь час ад пачатку аблогі да ліпеня яны чатыры разы хадзілі на штурм але ўсе прыступы былі марнымі абложаныя таксама чынілі вылазкі ў адказ разумеючы што гамельчукі сваёй упартасьцю всей литве и войскам ее сердца и смелости додают залатарэнка зьвярнуўся да абложаных ад імя цара і багдана хмяльніцкага з прапановай здацца але тыя гордо и сурово адмовіліся тады казакі ўцягнулі некалькі невялікіх гарматаў на спаскую царкву што стаяла за гамеюком непадалёк ад замка страляючы распаленымі ядрамі яны выклікалі ў замку пажар вылазка з мэтай ліквідацыі гэтай артылерыйскай пазыцыі скончылася для абложаных няўдачай неўзабаве казакі знайшлі і ўзарвалі патайны ход да вады што ў рэшце прадвызначыла лёс замку у выніку жніўня году па больш як паўтарамесячнай аблозе жыхары места мусілі здацца вайна гадоў моцна адбілася на стане гомля аднак замак калі ўлічваць зьвесткі году ён усё яшчэ захоўваў сваю моц у годзе гомель атрымаў магдэбурскае права на год тут было дымоў з пачатку ст у гомлі дзейнічаў касьцёл з году пры царкве сьвятога міколы базылянскі манастыр апроч таго у спасавай слабадзе што месьцілася каля замка уцекачы стараверы заснавалі манастыр вядома што ўладальнік гомельскага староства князь міхал чартарыйскі ў годзе збудаваў у месьце новы моцны дубовы замак зь вежамі і сьценамі у якіх былі шматлікія байніцы паглыбіў ровы і паправіў пад ёмны мост у годзе расейскія карныя войскі спалілі слабаду старавераў каля гомля а яе жыхароў вывезьлі ў расею на год у месьце налічвалася дымоў у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год гомель апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі у рэчыцкай правінцыі магілёўскай губэрні кацярына падаравала магдэбурскае места пятру румянцаву для увеселения апошні загадаў разабраць вежы і сьцены драўлянага замка зрыць валы у годзе паводле праекту б растрэльлі на іхнім месцы пачалі будаваць мураваны палац румянцаў не жадаючы прысутнасьці ў гомлі павятовых чыноўнікаў дамогся ператварэньня паселішча ў прыватнаўласьніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага места дзе б разьмясьціўся павятовы цэнтар пазьней гомель увайшоў у склад беліцкага павету румянцаў у гадох збудаваў новы павятовы цэнтар новая беліца на левым беразе ракі сож за вярсты ад гомля у годзе на беразе сажа збудавалі ільлінскую царкву у гадох паводле праекту архітэктара д кларка вялося будаваньне петрапаўлаўскага сабора лістапада году ў гомлі адкрылася першая ў расейскай імпэрыі лянкастарская школа апроч таго у месьце існавалі гімназія з году гасьціны двор шкляны кафляны сьпіртавы заводы ткацкая і прадзільная фабрыкі трывалы драўляны мост праз сож у годзе завяршылася ўзьвядзеньне касьцёла у годзе новы ўладар князь іван паскевіч перавёў павятовы цэнтар у гомель павет пераназвалі ў гомельскі і абвясьціў новую беліцу заштатным местам а ў годзе яе далучылі да гомля ў якасьці прадмесьця цяпер навабеліцкі раён на падставе гербу новай беліцы дараванага ёй у годзе распрацавалі герб гомля зацьверджаны ў годзе за часамі паскевіча адкрыліся шкляная мануфактура цукровы завод год сьвечачны завод год крупарушка год некалькі канатных і лесапільных прадпрыемстваў царкоўна прыходзкая аднаклясная вучэльня у новай беліцы год народная вучэльня год у годзе праз гомель прайшла шашэйная дарога санкт пецярбург адэса і першая ў расейскай імпэрыі тэлеграфная лінія санкт пецярбург севастопаль у годзе лібава роменская чыгунка у годзе палеская чыгунка на год у месьце было будынкаў гомель значна пацярпеў ад пажару ў годзе калі згарэла будынкаў у годзе праз раку збудавалі аркавы мост у годзе пачало ўжывацца газавае асьвятленьне у годзе брукаваньне вуліцаў да году гомель стаў буйным прамысловым цэнтрам найбольшымі прадпрыемствамі места былі мэханічныя майстэрні лібаўска роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка везувий у першую сусьветную вайну сакавіка году гомель занялі нямецкія войскі пазьней украінскія войскі сымона пэтлюры у другую сусьветную вайну з жніўня да лістапада году гомель знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй у годзе места атрымала прыродны газ у годзе адбыўся пуск першага тралейбуса гомель падзяляецца на раёны далучаныя населеныя пункты красавіка году вёскі ціценкі і верхняе брылёва кастрычніка году вёскі прудок і якубоўка а таксама пасёлак чапаева ліпеня году вёска ляшчынец сьнежня году вёска ніжняе брылёва ліпеня году вёскі паўлава масьцішча хутар сакавіка году пасёлак сонечны і вёска падгорная сакавіка году пасёлак чырвоны кастрычнік лютага году пасёлак спадарожнік сьвету вёскі новая мільча і старая мільча траўня году пасёлак будзёнаўскі году вёскі давыдаўка і хутар год вёска чырвоны маяк улукаўскага сельсавету гэтым рашэньнем плошчу гомля павялічылі на га паводле перапісу насельніцтва беларусі ў годзе насельніцтва гомля складала чалавекі што адпавядае сярэдняй шчыльнасьці насельніцтва чал км паводле плоці было мужчынаў і жанчыны паводле нацыянальнага складу насельніцтва разьмяркоўвалася наступным чынам беларусы чалавекі расейцы чалавекі украінцы чалавек астатнія складаюць насельніцтва у ст больш за палову насельніцтва гомля складалі габрэі што было зьвязана з устаноўленай расейскім урадам мяжой аселасьці габрэяў на пачатак году ў гомлі жыло каля тыс габрэяў насельніцтва у апошнюю вайну большасьць мясцовых габрэяў зьнішчылі нацысты у гомлі працуюць унівэрсытэтаў і інстытуты набор у асьпірантуру і дактарантуру ажыцьцяўлялі інстытут мэханікі мэталапалімэрных сыстэмаў імя ўладзімера белага іммс і інстытут лесу нацыянальнай акадэміі навук беларусі нанб у асьпірантуру інстытут радыябіялёгіі нанб дзейнічаюць краязнаўчы музэй драматычны тэатар экспэрымэнтальны моладзевы тэатар студыя тэатар лялек і цырк праводзяцца фэстывалі міжнародны інструмэнтальнай музыкі рэнэсанс гітары харэаграфічнага мастацтва сожскі карагод рэгіянальны харавога мастацтва пявучае поле і інш у гомлі існуюць клюбы гістарычнай рэканструкцыі эпохі высокага сярэднявечча позьняга сярэднявечча і другой сусьветнай вайны дзейнасьць клюбаў падтрымліваецца інтэрнэт форумам гомельскі гістарычны форум мэтады прыкладнай гісторыі гомельскія клюбы гістарычнай рэканструкцыі эпохі сярэднявечча у парадку ўзьнікненьня рэканструкцыя эпохі другой сусьветнай вайны ў гомлі прадстаўлена падпадзяленьнем пошук ваенна патрыятычнага клюбу гонар і прыватнымі асобамі з урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі гомля да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы артылерыйская валатаўская веткаўская ірынінская кніжная прывакзальная рагачоўская і шпітальная за год прамысловы комплекс гомля вырабіў прадукцыі на млрд рублёў станам на пачатак году ў месьце налічвалася прамысловых прадпрыемстваў зь іх дзяржаўнай формы ўласнасьці недзяржаўнай у тым ліку акцыянэрныя таварыствы замежная ўласнасьць мяшаная ўласнасьць з замежным удзелам іншыя найбольшую ўдзельную вагу ў агульным аб ёме вытворчасьці маюць найбольшыя прадпрыемствы ва гомсельмаш злін завод гандлёвага абсталяваньня вагонарамонтны завод станкабудаўнічы завод ім кірава завод вымяральных прыбораў завод цэнтраліт кандытарская фабрыка спартак гомельскі мясакамбінат гомельскі тлушчавы камбінат ва гомельдрэў аат гомельбудматэрыялы гомельскі хімзавод завод хімічных вырабаў завод хімічнай крэйды завод плястмасавых вырабаў ва крышталь руп гомельскі лікёрагарэлачны завод аат гомельшпалеры аат камінтэрн радыёзавод ва беларуснафта ва гомельшкло аўтарамонтны завод гомельхлебапрадукт грамадзкі транспарт у гомлі прадстаўляюць тралейбусы аўтобусы маршрутныя таксі тралейбусная сетка гомля адкрылася траўня году і налічвае маршрутаў з улікам іх разнавіднасьцяў тралейбусны маршрут адкрыўся верасьня году па пракладаньні кантактнай сеткі вуліцай мазурава працягласьць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля км а агульная працягласьць тралейбусных шляхоў км апошнія маршруты хімзавод валатава крыстал валатава рухомы склад прадстаўлены машынамі аксм аксм аксм аксм зиу колькасьць аўтобусных маршрутаў агульнай працягласьцю кілямэтраў для шэрагу маршрутаў існуюць экспрэс варыянты рухомы склад галоўным чынам аўтобусы маз маз маз ікарус маз маз маз маз на экспрэс маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы багдан а апошні маршрут злін мкр дзейнічае лініяў маршрутных таксі на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы газэль прымескае і міжмескае аўтобуснае злучэньне ажыцьцяўляецца з аўтавакзалу аўтобусныя маршруты злучаюць гомель з усімі местамі вобласьці і ўсімі абласнымі цэнтрамі беларусі акрамя горадні і берасьця зь неабласных гарадоў у іншых абласьцях з горкамі наваполацкам столінам пінскам бабруйскам салігорскам баранавічамі крычавам касьцюковічамі а таксама з гарадамі за мяжой чарнігавам кіевам трускаўцом масквой берасьцем арлом навазыбкавам клімава клінцамі брэмэнам франкфуртам на майне ціраспалем палтавай харкавам мікалаевам старадубам чыгуначныя маршруты далёкага прытрымліваньня злучаюць гомель з шматлікімі местамі беларусі расеі і ўкраіны цягнікі далёкага прытрымліваньня з гомля ходзяць да менску масквы як праз смаленск так і праз бранск санкт пецярбурга горадні берасьця полацку празь віцебск калінінграда шчорса чарнігава адлера праз варонеж бесьперасадкавыя вагоны ідуць да валгаграда адлера праз харкаў мурманску карагандау іркуцку транзытныя цягнікі далёкага прытрымліваньня як рэгулярныя так і сэзоннага курсаваньня злучаюць гомель апрача пералічаных местаў з адэсай сімфэропалем кіевам анапай эўпаторыяй кіславодзкам дняпром хэрсонам фэадосіяй у годзе здадзены ў эксплюатацыю прымескі вакзал разьмешчаны побач з вакзалам далёкага прытрымліваньня прымескае чыгуначнае злучэньне ажыцьцяўляецца ў межах гомельскай вобласьціі з расейскім местам навазыбкаў міжнародны аэрапорт гомель у савецкі час штодня абслугоўваў сотні пасажыраў рэйсы ажыцьцяўляліся ў розныя канцы ссср цяпер рэгулярныя рэйсы штотыднёвы ажыцьцяўляюцца ў калінінград у і гадох адкрывалася злучэньне паводле маршруту гомель масква гомель аднак празь некалькі месяцаў яго скасавалі празь нізкую пасажыраплынь таксама ў годзе латвійская авіякампанія выконвала рэйсы паводле маршруту рыга гомель рыга нягледзячы на нядрэнную колькасьць прададзеных квіткоў студзеня году і гэты рэйс быў скасаваны да году існавалі штодзённыя рэйсы на менск якія ажыцьцяўляліся кампаніяй гомельавія пасьля закрыцьця гомельавія рэйсы на калінінград выконвае белавія гомель пэрспэктыўны цэнтар турызму беларусі міжнароднага значэньня гатэлі гомель верас дынама у палёт кастрычніцкая сож турыст гасьцінічны комплекс уют гомельскага дзяржаўнага цырку навучальна мэтадычны цэнтар прафсаюзаў бабруйск места ў беларусі на рацэ бярэзіне пры ўтоку ў яе ракі бабруйкі адміністрацыйны цэнтар бабруйскага раёну магілёўскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад магілёва вузел чыгунак на асіпавічы жлобін рудабелку і аўтамабільных дарог на менск гомель магілёў каленкавічы слуцак рагачоў порт на рацэ бярэзіне бабруйск магдэбурскае места гістарычнай рэчыччыны панізоўя адзін з цэнтраў рэгіёну старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі барока касьцёл езуітаў помнік архітэктуры ст часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі дзеля будаваньня фартэцыі сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся езуіцкі калегіюм і фарны касьцёл помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама клясыцыстычная царква ў фартэцыі помнік архітэктуры ст зруйнаваны савецкімі ўладамі паводле пашыранага меркаваньня тапонім бабруйск утварыўся ад назвы ракі бабруйкі тым часам гідронім паходзіць ад слова бабёр варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах бобровск бобруеск бобрусек на іншых мовах паводле археалягічных зьвестак старажытнае паселішча на месцы сучаснага бабруйску існавала ўжо ў стагодзьдзях апроч таго на падставе знаходак каменных прыладаў можна выказаць здагадку што людзі маглі жыць у гэтай мясцовасьці яшчэ ў каменным веку тым часам першы пісьмовы ўпамін пра бабруйск зьмяшчаецца ў прывілеі вялікага князя ягайлы і датуецца красавіка году гэты дакумэнт пацьвярджаў правы скіргайлы на валоданьне сярод іншых земляў і бабруйскай воласьцю якая складалася зь виленской и троцкой половицы з году места падпарадкоўвалася вялікаму князю вітаўту тут знаходзілася рэзыдэнцыя вялікакняскага намесьніка які падначальваўся ваяводу віленскаму да гэтага ж часу адносяцца першыя зьвесткі пра замак і гарадзкія ўмацаваньні у канцы пачатку стагодзьдзяў бабруйск неаднаразова быў захоплены й спалены татарамі таксама места моцна пацярпела ад войскаў маскоўскай дзяржавы ў часе войнаў і гадоў у пачатку году яго захапіў міхал глінскі з стагодзьдзя бабруйск перадаваўся ў часовае кіраваньне найбольш магутных шляхецкіх родаў паводле рэвізіі году былі ўнармаваныя павіннасьці месьцічаў перамераныя ворныя землі места згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў бабруйск увайшоў у склад рэчыцкага павету менскага ваяводзтва у й палове стагодзьдзя ў месьце дзейнічала мікольская царква пры якой існавала праваслаўнае брацтва у годзе ў бабруйску зьявіліся нясьвіскія езуіты якія заснавалі тут сваю рэзыдэнцыю паводле інвэнтару году у бабруйску было двароў вуліцаў завулкі крамаў цэрквы сьвятога міколы і ільлі касьцёл сьвятых апосталаў пятра і паўла места атачаў земляны вал з драўлянымі сьценамі ўмацаванымі двухпавярховымі вежамі агулам каля існавала брамаў кісялёўская падольная прудовая сьвіслацкая й слуцкая у годзе кароль і вялікі князь уладзіслаў дазволіў месьцічам штогод праводзіць кірмашы па тыдні кожны а таксама пацьвердзіў ўсе ранейшыя прывілеі пачынаючы ад у кастрычніку году бабруйск захапіў казацкі загон атамана паддубскага пры дапамозе часткі жыхароў захопнікі перабілі шляхту і патапілі старосту ў бярэзіне у лютым году места вызваліла войска гетмана януша радзівіла які жорстка расправіўся з казакамі за часамі вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у лютым году казакі наказнога гетмана івана залатарэнкі захапілі і спалілі бабруйск а жыхароў забілі паводле гадзяцкае дамовы году бабруйск пераходзіў у пажыцьцёвае валоданьне казацкаму палкоўніку івану нячаю у году казакі зноў спалілі места з е паловы стагодзьдзя бабруйск называлі мястэчкам у годзе тут было дамоў паселішча моцна пацярпела ў вялікую паўночную вайну калі ў годзе празь яго праходзілі швэдзкія й расейскія войскі у пачатку х гадоў тут было жыхары дамоў па першым падзеле рэчы паспалітай год сюды з рэчыцы перанесьлі паседжаньні павятовых судоў і соймікаў а таксама перавялі архіў рэчыцкага павету у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год бабруйск апынуўся ў складзе расейскае імпэрыі у часе паўстаньня т касьцюшкі году яго на некаторы час вызваліла з пад расейскай улады войска палкоўніка стэфана грабоўскага у годзе бабруйск стаў цэнтрам павету менскае губэрні студзеня году ён атрымаў уласны герб на срэбным полі гербавай тарчы намаляваныя карабельная шчогла і да яе крыжападобна прыстаўленыя два вырабленыя для шчоглаў дрэвы у году зьявіўся першы праектны плян бабруйску паводле гэтага пляну места забудоўвалася да году новы пэрыяд гісторыі бабруйску мае зьвязак з будаваньнем фартэцыі яе ўзьвядзеньне пачалося ўлетку на загад аляксандра ад жніўня году чэрвеня году над фартэцыяй узьнялі расейскі сьцяг яна лічылася наймацнейшай і непрыступнай і прылічалася да першаклясных вайсковых умацаваньняў на тэрыторыі расейскае імпэрыі узьвядзеньне фартэцыі вялося ў два этапы першы этап ажыцьцяўляўся ўва ўмовах набліжэньня вайны з францыяй фартэцыя будавалася паводле праекту інспэктара інжынэрнага корпусу расейскага войска карла опэрмана да пачатку вайны году пасьпелі збудаваць пяць асноўных бастыёнаў частку ўнутраных будынкаў насыпаць валы і выкапаць равы у пэрыяд вайны году камандуючы е расейскае арміі князь пётр багратыён па баях з францускімі войскамі пад абаронай умацаваньняў бабруйскае фартэцыі здолеў даць адпачынак сваім жаўнерам перафармаваць за кошт гарнізону фартэцыі найбольш парадзелыя аддзелы пакінуць хворых і параненых папоўніць запасы і пасьпяхова злучыцца з м войскам пад камандаю барклая дэ толі чатыры месяцы фартэцыя была ў аблозе другі этап будаваньня прыйшоўся на гады за гэты час тэрыторыя фартэцыі павялічылася зьявіліся дадатковыя бастыёны й вежы у тым ліку ў годзе знакаміты форт фрыдрых вільгельм з бабруйскам маюць зьвязак падзеі дзекабрысцкага руху ў расеі у фартэцыі расквартавалі ю пяхотную дывізію сярод афіцэраў якой былі сябры таемных таварыстваў менавіта тут у траўні году распрацавалі плян узброенага паўстаньня які прадугледжваў арышт цара аляксандра ў час агляду войскаў у фартэцыі аўтарамі праекту выступалі афіцэры сяргей мураўёў апостал міхаіл бястужаў румін іван павала швяйкоўскі аднак кіраўнікі паўстаньня адхілі гэты плян у фартэцыі служылі а пазьней адбывалі пакараньне за ўдзел у сьнежаньскім паўстаньні васіль нораў васіль дзіваў міхайла бадзіска міхайла пушчын камэндант крэпасьці ў гадох і іншыя у другой палове стагодзьдзя бабруйская фартэцыя згубіла сваё стратэгічнае прызначэньне і ў годзе стала складам праз год фартыфікацыю зьнялі з уліку як стратэгічную адзінку тут разьмясьціўся дысцыплінарны батальён для ніжніх чыноў у стагодзьдзі хутка разьвіваліся гандаль і прамысловасьць бабруйску да чаго прычыніліся ўзьвядзеньне фартэцыі маскоўска варшаўскае шашы й лібава роменскае чыгункі гэта спрыяла эканамічнаму ўздыму прытоку капіталу й павелічэньню насельніцтва запрацавалі шматлікія майстэрні і заводы лесапільныя цагляныя вінакурныя тытунёвыя маслабойныя сьвячныя у годзе выпусьціў першую прадукцыю медна жалезакацельны завод галоўным багацьцем і прадметам гандлю быў лес сьпірт мёд шкло яблыкі на мяжы стагодзьдзяў у бабруйску пашыралася сетка навучальных установаў працавалі прагімназія прыхадзкая вучэльня і шэраг дзяржаўных і прыватных мужчынскіх і жаночых гімназіяў мэдычнае абслугоўваньне месьцічаў ажыцьцяўлялі вайсковы шпіталь і лякарня жыдоўскага таварыства у пачатку ст налічвалася будынкаў два пляцы і вуліцаў бабруйск быў вядомы яшчэ й як буйны выдавецкі цэнтар у месьце працавалі некалькі прыватных друкарняў якія выдавалі кнігі на расейскай мове й ідышы выходзілі такія газэты як бобруйский курьер бобруйский листок бобруйская жизнь і іншыя у годзе ў бабруйску дзейнічала суполка арганізацыі народная воля у у тутэйшай бундаўскай друкарні выйшаў маніфэст зьезду рсдрп у годзе каля бабруйску прайшла лінія фронту у гэты пэрыяд у ім дысьлякавалася каля вайсковых частак у перадваенныя гады бабруйск быў даволі значным вайсковым аб ектам тут дысьлякаваўся штаб і часткі га стралковага корпусу большасьць частак е стралковае дывізіі асобны зэнітны артылерыйскі дывізіён вайскова трактарная вучэльня акруговыя склады аднак у першыя дні вайны ў месьце засталася малаважная частка войскаў у другую сусьветную вайну ў выніку імклівага наступу нямецкіх танкавых дывізіяў чэрвеня году бабруйск захапілі нямецкія войскі тым ня менш на пачатку ліпеня году ў навакольлі места адбылася бітва якая сталася часткай смаленскае бітвы у бабруйску стварылі лягеры для ваеннапалонным дзе агулам за тры гады акупацыі зьнішчылі тут каля тысячаў вайскоўцаў першыя падпольныя антыфашысцкія групы зьявіліся ў канцы ліпеня году у месьце дзейнічала падпольных групаў якія бесьперапынна падтрымлівалі зьвязак з падпольнымі аддзеламі чэрвеня году войскі правага крыла першага беларускага фронту пад камандаю генэрала к ракасоўскага пачалі бабруйскую наступальную апэрацыю чэрвеня ўьварылася шчыльнае кольца атачэньня у бабруйскім катле апынуліся шэсьць варожых дывізіяў дзявятае палявое арміі суперніка колькасьцю каля тысячаў чалавек чэрвеня ў бабруйск увайшлі савецкія войскі у годзе ўтварылася бабруйская вобласьць скасаваная аднак у годзе у паваенны час пачалося актыўнае будаваньне новых прадпрыемстваў завод гумава тэхнічных вырабаў год мясакамбінат год завод трактарных дэталяў і агрэгатаў год футравая фабрыка год малочны завод год да пачатку х гадоў у бабруйску ў асноўным разьвівалася дрэваапрацоўчая прамысловасьць у годзе пачалося будаваньне шыннага камбіната на якім студзеня году вырабілі першую пакрышку у годзе ў бабруйску прайшоў фэстываль кірмаш дажынкі дзейнічаюць нацыянальна культурных аб яднаньняў і іх арганізацыйных структураў у бабруйску дзейнічаюць рэлігійных суполак пяці канфэсіяў бабруйск цэнтар бабруйскае праваслаўнае япархіі утворанай у яна ахоплівае асіпавіцкі бабруйскі быхаўскі глускі качэрыцкі клічаўскі раёны на тэрыторыі крэпасьці знаходзіцца жаночы праваслаўны манастыр касьцёл беззаганнага зачацьця найсьвяцейшай панны марыі зьяўляецца цэнтрам створанага ў годзе і адноўленага ў годзе бабруйскага дэканату які ахоплівае асіпавіцкі бабруйскі глускі качэрыцкі клічаўскі раёны у стагодзьдзях у месьце існавала бабруйская езуіцкая акадэмія дзейнасьць рэлігійных суполак і пытаньні міжканфэсійных адносінаў асьвятляюцца ў гарадзкіх друкаваных сродках масавай інфармацыі тры гарадзкія газэты маюць сталыя рубрыкі дадаткі у бабруйску працуюць сярэдніх базавыя і вячэрнія агульнаадукацыйныя школы гімназіі у тым ліку славянская гімназія дзіцячыя музычныя школы дзіцячая мастацкая школа дзіцяча юнацкіх спартовых школаў і клюбаў школа каледж мастацтваў дом мастацкае творчасьці для дзяцей і юнацтва дзіцяча юнацкі цэнтар вандраваньняў і краязнаўства бабраня станцыя юных натуралістаў цэнтар карэкцыйнага навучаньня і рэабілітацыі дзіцячы сацыяльны прытулак цэнтар выхаваўчае працы росквіт цэнтар юных турыстаў вандроўнік шырокае прадстаўніцтва мае сярэдняя спэцыяльная і прафэсійная адукацыя у бабруйску ёсьць каледжаў аўтатранспартны аграрна эканамічны гандлёва эканамічны машынабудаўнічы тэхналягічны будаўнічы мастацкі і тэхнікумы мэханіка тэхналягічны і лесатэхнічны бабруйская вучэльня алімпійскага рэзэрву апроч таго ў бабруйску філіі вышэйшых навучальных установаў беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэту утвораная кастрычніка году і прыватнага інстытуту кіраваньня і прадпрымальніцтва у бабруйску праводзіцца больш за культурных мерапрыемстваў на год з найбольш вядомых можна адзначыць фэсты народнага мастацтва вянок сяброўства міжнародны і харэаграфіі ля вытокаў танца рэгіянальны а таксама міжнародны пленэр па кераміцы жыжаль апроч таго шматлікія творчыя калектывы з бабруйску бяруць удзел у розных міжнародных фэстах такіх як мэрцышор каліново літо на дніпрі спивограй крымская хваля славенія у тут прайшоў рэспубліканскі фэстываль кірмаш дажынкі у бабруйску на сталай аснове дзейнічаюць некалькі дзясяткаў творчых калектываў зь якіх можна адзначыць ансамбль танца прыгажосьць харэаграфічныя калектывы бабраня крынічка чабарок званочкі ансамблі бобруйскія музыкі весялуха тэатар служкі трох муз тэатар песьні шына най заслужаны ансамбль танцу рэспублікі беларусь юнацкасьць палацу мастацтваў бабруйску ансамблю танцу зязюлечка цэнтру выхаваўчае працы росквіт бабруйскі тэатар драмы і камэдыі мае статус магілёўскага абласнога тэатру заснаваны ў годзе названы ў гонар вінцэнта дуніна марцінкевіча клясыка беларускае літаратуры заснавальніка беларускае драматургіі у годзе адзначалася годзьдзе з дня нараджэньня пісьменьніка і ў гонар гэтага ў бабруйску праходзіў міжнародны фэст нацыянальнае драматургіі у якім прымалі ўдзел тэатраў зь беларусі расеі украіны малдовы і латвіі дзейнічае бабруйскі краязнаўчы музэй экспазыцыя якога распавядае пра археалёгію краю гістарычнае разьвіцьцё ў складзе вялікага княства літоўскага рэчы паспалітай і расейскае імпэрыі гандлёвае і прамысловае разьвіцьцё ў дасавецкі пэрыяд рэвалюцыю году пэрыяды нэпу калектывізацыі і індустрыялізацыі падзеі ў гады нямецка савецкай вайны узнаўленьне і паваеннае разьвіцьцё краю гісторыю гораду ў сучасны пэрыяд этнаграфію культуру і прыроду краю у бабруйску працуюць бібліятэк цэнтральная гарадзкая імя максіма горкага гарадзкая імя эўфрасіньні полацкай гарадзкая імя аляксандра пушкіна гарадзкая імя барыса мікуліча гарадзкая імя алі шагенцукава цэнтральная дзіцячая імя аркадзя гайдара дзіцячая імя мікалая астроўскага дзіцячая гарадзкія і дзейнічаюць кінатэатры адназальны таварыш месцаў і дзьвюхзальны мір і месцаў спартовая і фізкультурная інфраструктура бабруйску ўлучае лядовы палац бабруйск арэна конна спартовы клюб ломаў водна спартовы комплекс лясны стадыёны плавальныя басэйны і каля дваццаці міні басэйнаў каля спартовых заляў каля вулічных спартовых пляцовак у горадзе ёсьць уласныя футбольны і хакейны клюбы таксама ладзяцца міжнародныя і рэспубліканскія спаборніцтвы лядовы палац бабруйск арэна будаваўся з году і адкрыўся траўня году ёмістасьць палаца складае тысячаў чалавек і ён зьяўляецца найбольшым лядовым палацам у беларусі бабруйск арэна зьяўляецца хатнім стадыёнам адноўленага хакейнага клюбу шыньнік бабруйск каманда якога зьяўлялася шматразовым чэмпіёнам бсср па хакеі пачынальна з сэзону выступае ў экстралізе беларусі у выніку рэгулярнага чэмпіянату заняў е месца не заслужыўшы такім чынам права гуляць у плэй офф чэмпіянату акрамя таго хк шыннік бабруйск зьяўляецца базавым для моладзевае да гадоў зборнае беларусі таксама ў палацы ладзяцца масавыя катаньні на каньках у горадзе ёсьць уласны футбольны клюб белшына бабруйск заснаваны ў годзе у гадох зваўся шыньнік хатнія гульні праводзіць на стадыёне спартак ёмістасьць месцаў клюб зьяўляецца чэмпіёнам і срэбным прызэрам а таксама двухразовым бронзавым прызэрам чэмпіянату беларусі трохразовым ўладальнікам кубку беларусі у цяперашні час выступае ў першай лізе чэмпіянату беларусі па футболе у бабруйску праводзяцца міжнародныя па міні футболе і самба і рэспубліканскія два па грэка рымскім дужаньні памяці генэрал маёра бахарава і на прызы ліштвана турніры спартакіяда па дзюдо этапы рэспубліканскіх кубкаў па роварным спорце драгрэйсынгу і турыстычна прыкладным шматбор і а таксама лёгкаатлетычныя спаборніцтвы памяці генэрал маёра бахарава больш за удзельнікаў у годзе і чэмпіянат беларусі па більярдзе з урбананімічнай спадчыны бабруйску да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліца менская і завулак пажарны да будаваньня расейскай фартэцыі ў бабруйску існавалі рынак дзе знаходзіліся фарны касьцёл і касьцёл езуітаў а таксама вуліцы падольная каралеўская двор сьвіслацкая калегіюм езуітаў і каралеўскі сад прудовая кісялёўская царква прачыстай багародзіцы ільлінская царква ільлі прарока капыльнічавая замкавы гасьціны двор і парыцкая за ракой баброўкай працуе больш за прамысловых прадпрыемстваў вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў хімічнае машынабудаўнічае мэталаапрацоўчае дрэваапрацоўчае лёгкае харчовае прамысловасьці структура і спэцыялізацыя прамысловае вытворчасьці бабруйску таксама ў бабруйску разьмяшчаецца адзін з двух у беларусі гідролізных заводаў другі у рэчыцы бабруйск найбольшы транспартны вузел сярод местаў беларусі якія не зьяўляюцца абласнымі цэнтрамі месьцічаў перавозяць тралейбусныя лініі адзіны зь местаў што не зьяўляюцца абласнымі цэнтрамі у якім ёсьць тралейбус каля аўтобусных лініяў больш за лініяў маршрутных таксовак у месьце ёсьць аўтавакзал чыгуначныя станцыі бабруйск пасажырская і бярэзіна грузавая порт на рацэ бярэзіне раней існаваў аэрапорт праз бабруйск праходзіць галіна панэўрапейскага транспартнага калідору калінінград вільня менск кіеў адэса цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня гасьцініцы бабруйск юбілейная фэнікс турыст узьведзеная ў годзе месцаў бальнеагразевы курорт бабруйск санаторыя імя леніна санаторыя прафілякторыя фандок і санаторна аздараўленчы комплекс шыньнік дзіцячая санаторыя вясёлка бабруйск вядомы цэнтар ганчарнага промыслу г зв бабруйскай керамікі барысаў места ў беларусі на рацэ бярэзіне адміністрацыйны цэнтар барысаўскага раёну менскай вобласьці плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўночны ўсход ад менску на аўтамабільнай дарозе менск масква чыгуначная станцыя на лініі менск ворша буйны прамысловы і культурны цэнтар краіны барысаў магдэбурскае места на мяжы гістарычных меншчыны і аршаншчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл нараджэньня найсьвяцейшай панны марыі і скарбніца помнікі архітэктуры пачатку ст тапонім барысаў утварыўся ад імя полацкага князя рагвалода барыса ўсяславіча пра што сьведчыць аснова барыс і фармант аў паводле зьвестак в тацішчава паселішча заснаваў князь полацкі рагвалод барыс у годзе згодна зь іншымі зьвесткамі князь кіеўскі яраслаў мудры у годзе старажытнае гарадзішча месьцілася на левым беразе ракі бярэзіны тым часам найбольш стары пісьмовы ўпамін пра барысаў як горад полацкага княства зьмяшчаецца ў лаўрэнцеўскім летапісе і датуецца годам у стагодзьдзях у барысаве будаваўся замак прыкладна ў той жа час места далучылася да вялікага княства літоўскага у й палове ст імаверна адбыўся перанос барысава зь першапачатковага месца цяпер гарадзішча ў вёсцы старабарысаў на новае за км ніжэй плыньню бярэзіны новы драўляны замак збудавалі на высьпе ў абалоне ракі налева ад яе галоўнага рэчышча прыблізна за км на паўночны захад ад сучаснага аўтамабільнага моста у канцы ст барысаў разам з навакольнай воласьцю падпарадкоўваўся беспасярэдне вялікаму князю вітаўту які ў годзе выдаў борысовцам адмысловы прывілей дзе вызначаў парадак прыёмкі і ўліку мядовай даніны у годзе барысаў стаў цэнтрам воласьці віленскага ваяводзтва у вайну з маскоўскай дзяржавай у годзе тут знаходзілася стаўка вялікага князя аляксандра а ў наступную вайну з масковіяй у годзе месца збору войскаў вялікага княства літоўскага у барысаве знаходзілася стаўка вялікага князя жыгімонта старога жніўня году году канстантын астроскі разьбіў каля места перадавыя аддзелы маскоўскіх захопнікаў у годзе кароль і вялікі князь жыгімонт аўгуст надаў барысаву магдэбурскае права а жніўня году мескі герб у белым срэбраным полі меская брама а дзьвюх вежах над якой зьмяшчалася выява сьвятога пятра з ключом у правай руцэ у годзе барысаў як цэнтар староства перайшоў зь менскага павету менскага ваяводзтва ў аршанскі павет віцебскага ваяводзтва маёнтак знаходзіўся ў валоданьні агінскіх пазьней радзівілаў на год у барысаве было вуліцаў на год будынкаў чэрвеня году кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі пацьвердзіў мескі герб у срэбным полі брама паміж дзьвюма вежамі над брамай постаць сьвятога пётры з двума ключамі ў руцэ у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год барысаў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе з годустаў цэнтрам павету менскай губэрні у вайну году ў канцы чэрвеня места занялі францускія войскі аднак лістапада каля барысава расейскія войскі нанесьлі ім значную паразу ў часе пераправы цераз раку бярэзіну на год у месьце было будынкаў зь іх мураваны на год будынкаў дзейнічалі касьцёл царквы сынагога і малітоўных дамоў працавалі крамаў на год у барысаве быў жылы дом дзейнічалі касьцёл царквы сынагогаў і малітоўных дамоў працавалі крамаў гарбарных піваварны і цагельны заводы у годзе праз барысаў прайшла маскоўска берасьцейская чыгунка на правым беразе бярэзіны ўзьнікла чыгуначная станцыя а пры ёй паселішча новабарысаў злучанае з старым местам драўляным мостам на год будынкаў зь іх мураваных дзейнічалі царквы мураваная касьцёл мураваны і сынагога працавалі павятовая і прыходзкая вучэльні піваварных і лесапільны заводы корчмаў паводле вынікаў перапісу году працавалі паштова тэлеграфная кантора лякарні меская вучэльня жаночы пансіён крамаў заводаў у і гадох барысаў моцна пацярпеў ад пажараў на год у месьце было вуліцаў і завулкаў пляцы жылых дамоў зь іх мураваныя газавыя ліхтары фабрык і заводаў рамесных майстэрняў банк натарыяльныя канторы паштова тэлеграфная кантора заезных двароў корчмаў і харчэўняў гасьцініцаў друкарні бібліятэка чытальня чытальня школаў настаўнікаў вучні лякарні аптэкі і аптэных магазынаў штогод праводзіліся кірмашы на год тут было больш за двароў прамысловыя прадпрыемствы зь іх найбольшыя запалкавыя фабрыкі вікторыя і бярэзіна лесапільныя заводы гута вінакурня паперня папірус паравы млын працавалі крамаў ніжэйшая лясная школа мужчынская гімназія жаночая прагімназія мэтэастанцыя за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году барысаў занялі нямецкія войскі у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году барысаў знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй у барысаве працуюць філія інстытуту кіраваньня і прадпрымальніцтва сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы прафтэхвучэльні політэхнічны ліцэй гімназіі гімназія пераназваная ў сярэднюю школу сярэднія музычная мастацкая і харэаграфічная школы мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарні паліклінікаў дыспансэры станцыя пераліваньня крыві хуткай дапамогі санітарна эпідыміялягічныя пункты аховы здароўя дзейнічаюць бібліятэкі дом культуры кінатэатры народны тэатар у барысаве знаходзіцца філія дзяржаўнага архіву менскай вобласьці у барысаве існуе рэгіянальны інфармацыйна аналітычны сайт выдаюцца наступныя газэты незалежная борисовские новости дзяржаўная адзінства краязнаўчая гоман барысаўшчыны існуе таксама дзьве тэлекампаніі скіф і свет тв мескі стадыён мае акрэдытацыю для правядзеньня міжнародных футбольных матчаў батэ барысаў шматразовы чэмпіён беларусі па футболе у годзе адкрыўся новы стадыён барысаў арэна з урбананімічнай спадчыны барысава да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы ганчарная паштовая і правабярэжная у інвэнтары году ўпамінаецца спаская вуліца прадпрыемствы лясной дрэваапрацоўчай машынабудаўнічай і мэталаапрацоўчай харчовай швацкай хімічнай і хіміка фармацэўтычнай прамысловасьці вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў і інш барысаў папулярны цэнтар турызму дзейнічае барысаўскі аб яднаны музэй гасьцініцы бярэзіна аат батэ руп барысаўскі завод агрэгатаў экран санаторыя бярэзіна помнікі князю барысу батарэі вайны году савецкім танкістам і інш кобрынь места ў беларусі на сутоках мухаўцу кобрынкі і канала боны адміністрацыйны цэнтар кобрынскага раёну берасьцейскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад берасьця чыгуначная станцыя на лініі берасьце гомель вузел аўтамабільных дарог на менск берасьце пінск ковель маларыту кобрынь магдэбурскае места гістарычнай берасьцейшчыны колішняя сталіца ўдзельнага княства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі барока манастыр сьвятога спаса і царква сьвятога мікалая часткова зруйнаваная расейскімі ўладамі ў выніку маскоўскай перабудовы касьцёл спачыну найсьвяцейшай панны марыі ў стылі клясыцызму і забудова гістарычнага рынку помнікі архітэктуры стагодзьдзяў існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму кобрынь на думку географа в жучкевіча назва места ўтварылася ад імя зьніклага народу обры які паводле старажытных летапісаў насяляў заходняе палесьсе згодна зь меркаваньнем і сташэўскага тапонім утварыўся праз засваеньне кельцкага імя кобрунус тым часам а трубачоў адкідаў кельцкае паходжаньне як неабгрунтаванае і тлумачыў слова кобрынь як вынік складаньня прэфіксу к са стараславянскім брьние бруд у пісьмовых гістарычных крыніцах часоў вялікага княства літоўскага места ўпамінаецца вылучна пад назвай кобрынь гэтак жа яго называлі мясцовыя жыхары цяперашняя афіцыйная назва кобрын калькаваньне з расейскай мовы першы пісьмовы ўпамін пра кобрынь як уладаньне князёў ўладзімерска валынскіх зьмяшчаецца ў іпацьеўскім летапісе і датуецца году у пачатку стагодзьдзя кобрынь далучыўся да вялікага княства літоўскага з году ён знаходзіўся ў валоданьні вялікага князя альгерда у стагодзьдзі на месцы старажытнага дзядзінца і пасаду збудавалі драўляныя замкі існавалі да канца стагодзьдзя у годзе места стала сталіцай княства што знаходзілася ў валоданьні рамана ратненскага пачынальніка роду князёў кобрынскіх пад годам упершыню ўпамінаецца спаскі манастыр у й палове стагодзьдзя ў месьце збудавалі касьцёл у годзе кобрынь стаў цэнтрам староства а ў годзе сталіцай павету падляскага ваяводзтва з году места знаходзілася ў валоданьні каралевы і вялікай княгіні боны сфорцы за якой юрыдычна аформілася кобрынская эканомія і распачаліся мэліярацыйныя працы канал каралевы боны на год паводле рэвізіі у кобрыні было двароў асноўныя вуліцы астрамецкая балоцкая берасьцейская пінская ратненская чаравачыцкая дзейнічалі касьцёл цэрквы спаскі манастыр згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места страціла павятовы статус і ўвайшло ў склад берасьцейскага павету берасьцейскага ваяводзтва у годзе кобрынь перайшоў да каралевы і вялікай княгіні ганны ягелонкі дачкі боны сфорцы і жыгімонта старога якая адрозьнівалася актыўнасьцю ў палітычных і гаспадарчых справах сьнежня году яна надала месту магдэбурскае права а таксама пячатку і герб у срэбным полі выява сьвятых ганны і марыі зь немаўлём езусам на руках ганна асабіста ўручыла жыхарам прывілей падпісаны нядаўна абраным каралём і вялікім князем жыгімонтам вазам у годзе спаскі манастыр прыняў унію у пачатку стагодзьдзя ў кобрыні было больш за тыс жыхароў каля дамоў на год места складалася з асноўнай тэрыторыі і замухавецкага прадмесьця налічвала сядзібных пляцаў у цэнтры быў рынак з ратушай і пляцамі забудовы у годзе адбыўся кобрынскі сабор пры спаскім манастыры адкрылася школа у й палове пачатку стагодзьдзяў кобрынь значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад з прычыны страты эканамічнага значэньня ў годзе яго перавялі ў стан мястэчкаў у годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі які накіроўваўся на адкрыцьцё каралеўскага канала на год у месьце было дамоў у годзе кобрынь зноў стаў сталіцай павету верасьня году расейскія акупацыйныя войскі а суворава разьбілі пад дывінам перадавыя аддзелы паўстанцаў т касьцюшкі і занялі места у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год кобрынь апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам павету імпэратрыца расейская кацярына падаравала колішняе магдэбурскае места сувораву у вайну году ліпеня пад кобрынем расейскія войскі здабылі першую перамогу над арміяй напалеона на год тут было будынкаў зь іх камяніцы у годзе месту даравалі новы расейскі герб у годзе пачаўся рух на лініі палескае чыгункі пінск жабінка у кобрыні зьявілася чыгуначная станцыя у годзе пажар зьнішчыў траціну места у пачатку хх ст у кобрыні было камяніцаў і драўляных будынкаў дзейнічалі цэрквы касьцёл сынагога і некалькі юдэйскіх малітоўных школаў працавалі павятовая вучэльня прыходзкая вучэльня з жаночай зьменай прыватная жаночая клясная вучэльня жыдоўская жаночая вучэльня і некалькі хедараў за часамі першай сусьветнай вайны ў годзе кобрынь занялі войскі нямецкай імпэрыі згодна з рыскай мірнай дамовай году кобрынь апынуўся ў складзе міжваеннай польскай рэспублікі дзе стаў цэнтрам павету палескага ваяводзтва у годзе кобрынь увайшоў у бсср дзе ў годзе стаў цэнтрам раёну у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году места знаходзілася пад акупацыяй трэцяга райху у кобрыні працуюць сярэдніх базавая музычная і спартовыя школы школа інтэрнат мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня дзейнічаюць бібліятэкі кінатэатры дом культуры плян і забудова кобрыня маюць шматвекавую гісторыю пры ўтоку рэчкі кобрынкі ў мухавец у старажытнасьці заклалі першае ўмацаваньне на якім пазьней збудавалі верхні і ніжні замкі у канцы стагодзьдзяў цэнтар кобрыня забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крамаў і майстэрань з урбананімічнай спадчыны кобрыня да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліца мікольская яшчэ адна гістарычная назва астрамецкая і пляц замкавы прадпрыемствы машынабудаўнічай харчовай лёгкай будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці кобрынь цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня дзейнічае кобрынскі ваенна гістарычны музэй імя суворава у адбудаванай сядзібе губэрня створаны за савецкім часам расейскі вайскавод сувораў атрымаў места ў асабістую ўласнасьць па здушэньні паўстаньня за аднаўленьне незалежнасьці рэчы паспалітай абодвух народаў пінск места ў беларусі на сутоках піны і прыпяці адміністрацыйны цэнтар пінскага раёну берасьцейскай вобласьці плошча га насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад берасьця вузел аўтамабільных дарог на івацэвічы лунінец столін і янаў чыгуначная станцыя на лініі берасьце лунінец рачны порт пінск даўняе магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну старажытны замак вялікага княства літоўскага у наш час мае неафіцыйны статус сталіцы палесься тут налічваецца гістарычна культурныя каштоўнасьці у тым ліку комплексы кляштараў францішканаў з касьцёлам унебаўзяцьця найсьвяцейшай панны марыі і бэрнардынаў з касьцёлам сьвятога міхала арханёла калегіюм езуітаў касьцёл сьвятога караля барамэя палац бутрымовічаў і прыдарожная капліца помнікі архітэктуры барока і клясыцызму стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся замак вішнявецкіх зруйнаваны расейскімі ўладамі а таксама касьцёлы сьвятога станіслава віленскае барока і сьвятога дамініка барока вялікая сынагога рэнэсанс і капліца на рынку помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зьнішчаныя савецкімі ўладамі паводле пашыранага меркаваньня тапонім пінск утварыўся ад назвы ракі піны тым часам няма адназначнасьці датычна паходжаньня гідроніму на думку географа в жучкевіча ён утварыўся ад славянскай асновы пін сэнсавае значэньне якой прыпынак прыстань вір у рацэ гаць існуюць таксама і іншыя тэорыі найбольш пашыраныя зь якіх піна ад пена што пляскалася на ўзьбярэжжы піна ад лацінскага пінус хвоя хвоі ў вялікай колькасьці расьлі на берагах рэчкі варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах пиньск пинеск першы пісьмовы ўпамін пра пінск пінеск зьмяшчаецца ў аповесьці мінулых часоў і датуецца годам узьнікненьне гораду ў ст пацьвярджаюць археалягічныя зьвесткі да ст ён уваходзіў у склад тураўскага княства у годзе пінск стаў сталіцай удзельнага княства у летапісах упамінаюцца князі пінскія яраслаў год і яраполк год на той час горад меў гандлёвыя зьвязкі з валыньню сярэднім падняпроўем і паўночным прычарнамор ем у ст пінск стаў цэнтрам пінска тураўскай япархіі пад годам упершыню ўпамінаецца царквапры манастыры ў прадмесьці лешчы рэлігійным і асьветніцкім цэнтры піншчыны у пачатку ст пінскае княства далучылася да вялікага княства літоўскага неўзабаве ў самім месьце збудавалі замак з году тут княжыў нарымонт які ў годзе загінуў у бітве з крыжакамі у годзе будучы вялікі князь жыгімонт кейстутавіч заснаваў у пінску касьцёл францішканаў на год у месьце валадарыла княгіня марыя удава сямёна алелькавіча які вёў свой род ад едзіміна вялікая колькасьць яе дароўных грамат дазваляюць спасылацца на першыя пісьмовыя ўпаміны вёсак піншчыны у годзе вялікі князь жыгімонт стары перадаў пінск сваёй жонцы вялікай княгіні боне якая пачала актыўна праводзіць аграрныя пераўтварэньні на палесьсі у годзе сьцены пінскага замка спынілі апошні набег татараў на літву з году места стала цэнтрам староства у сярэдзіне ст у пінску было вуліцаў і двароў а таксама магутная сыстэма ўмацаваньняў згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места стала сталіцай павету берасьцейскага ваяводзтва студзеня году кароль і вялікі князь стэфан баторы надаў пінску магдэбурскае права пацьвярджалася ў гадох і герб у чырвоным полі шчыта залаты лук са стралой і нацягнутай цецівой неўзабаве тут збудавалі ратушу па складаньні берасьцейскай уніі год утварылася тураўска пінская грэка каталіцкая япархія у гадох у месьце збудавалі мураваныя езуіцкія касьцёл і калегіюм у годзе на запарожжы пачалося паўстаньне хмяльніцкага якое набыла характар рэлігійнай вайны хваляваньні дайшлі і да пінску але іхных удзельнікаў разам з казакамі разьбіў гетман польны януш радзівіл у сярэдзіне ст места было важным цэнтрам гандлю тут праходзіў шлях з балтыі да паўднёвых местаў каралеўства польскага у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай кастрычніка году маскоўскі ваявода валконскі заняў пінск разрабаваў яго і спаліў разам з навакольнымі слабодамі пазьней у гадох места неаднаразова трымала аблогу казацкіх і маскоўскіх загонаў якія чэрвеня году зноў узялі яго штурмам у годзе князь міхал сэрвацы вішнявецкі і ягоная жонка кацярына заснавалі ў пінску кляштар бэрнардынаў праіснаваў да году у вялікую паўночную вайну ў годзе кароль швэцыі карл заняў места разрабаваў і спаліў яго разбурэньні спазнаў і бастыённы замак у прадмесьці караліне збудаваны сьпярша для маршалка вялікага і перададзены пазьней князям вішнявецкім у годзе ў пінску парахонску плешчыцах марозавічах лапаціне калбах спыняўся васіль тацішчаў аўтар пяцітомавай гісторыі расейскай навуковец дыплямат асьветнік падарожнік дзяржаўны дзяяч стагодзьдзя таго ж году на піншчыне на загад маскоўскага гаспадара пятра ён зладзіў вытворчасьць гарматаў і суднаў у гадох пры пінскім езуіцкім калегіюме працавала друкарня у гадох на паўночна ўсходняй ускраіне прадмесьця караліна манахі камуністы збудавалі мураваны касьцёл вядомы цяпер пад тытулам караля барамэя у годзе ў пінску спыняўся кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі які прысутнічаў на цырымоніі закладкі палаца бутрымовічаў і наведаў таксама вёскі лапаціна горнава і альбрэхтова у годзе пачалося будаваньне мураванага касьцёла пры кляштары дамініканаў ліпеня году распачала працу пінская генэральная кангрэгацыя мэтай якой зьяўлялася ўтварэньне аўтакефальнай праваслаўнай царквы каралеўства польскага і вялікага княства літоўскага аднак другі і трэці падзелы рэчы паспалітай не дазволілі зьдзейсьніцца гэтым плянам у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год пінск апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе з году атрымаў статус павятовага места менскага намесьніцтва у годзе на землях зямяніна рыдзеўскага знайшлі вялікі манэтны скарб у сярэдзіне ст пінск стаў буйным цэнтрам гандлю тут працавалі гарбарні завод апрацоўкі медзі піваварня тытунёвая фабрыка млын у годзе ў месьце адкрылася гімназія пераўтвораная ў годзе ў рэальную вучэльню у годзе муж і жонка фляросы заснавалі ў пінску лякарню у годзе празь места прайшла паўднёвая лінія палескіх чыгунак у годзе распачалі працу суднарамонтны і мэханічны завод у годзе запалкавая фабрыка прагрэс вулькан у пачатку хх ст у пінску было лякарняў аптэкі царквы мужчынскі манастыр касьцёлы сынагогі паштова тэлеграфная кантора турэмны замак фабрыкі і заводы з працоўнымі станцыя палескай чыгункі суднаходзтва па прыпяці апрача грузавой прыстані існавала параходная пасажырская зь лініямі пінск кіеў пінск любяшоў і пінск целяханы у месьце працавалі азоўска данскі камэрцыйны банк рэстарацыя тэатар рэальная вучэльня жаночая гімназія прыходзкіх школаў пачатковыя вучэльні прыватныя гімназіі прыватныя пачатковыя навучальныя ўстановы мужчынская духоўная вучэльня кнігарні фатаграфіі крамы і розныя адміністрацыйныя ўстановы у сакавіку году ў пінску зьявілася тэлефонная сетка на год яе паслугамі карысталіся абанэнтаў у лістападзе году ў месьце пачаліся першыя сэансы кінэматографу у гадох у пінску жыў і працаваў народны паэт беларусі якуб колас у першую сусьветную вайну верасьня году места занялі нямецкія войскі лістапада году адбылося абвяшчэньне ўкраінскай народнай рэспублікі з прэтэнзіяй у тым ліку на пінск які знаходзіўся пад кантролем нямеччыны студзеня лютага году ў берасьці падпісалі мір паміж нямеччынай і аўстрыяй з аднаго боку і унр з другога паводле якога унр вызнавалася зь пінскам у сваім складзе сакавіка году ў берасьці немцы падпісалі берасьцейскі мір з бальшавікамі паводле якога савецкая расея прызнавала унр і ўсе ўмовы папярэдняга нямецка ўкраінскага міру то бок савецкая расея прызнавала пінск у складзе унр зь лютага сакавіка году нямеччына дазволіла унр ствараць органы і арганізацыі ў пінску пад сваім кантролем у годзе пінск увайшоў у бсср у кастрычніку таго ж году савецкія карныя органы расстралялі або вывезьлі ў катынь больш за палякаў і беларусаў васіль корж і ягоныя паплечнікі з нквд бралі ўдзел у забойстве людзей сьнежня году места стала цэнтрам пінскай вобласьці існавала да жніўня году у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году пінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй студзеня году салдаты арміі краёвай у час узброенага выступу вызвалілі зь мясцовай турмы некалькіх партызанаў пінск стаіць у вусьці ракі піны якая ўпадае ў прыпяць і аддзяляе места ад прылеглых балотаў у старажытнасьці балоты былі адзінай прыроднай абаронай ад захопнікаў раней піна і струмень які палешукі завуць верхняй плыньню прыпяці зьліваліся насупраць старога замка рэчышча ракі ў межах пінску зрэзанае шырыня складае мэтраў пінск атачае лесапаркавая зона лугі на тэрыторыі места знаходзіцца некалькі паркаў у тым ліку парк культуры і адпачынку і дзіцячы гарадок і сквэраў краявід навакольных тэрыторыяў галоўным чынам антрапагенны сельскагаспадарчыя землі лецішчы сустракаюцца асобныя лясныя масівы хвоя бяроза і іншыя пінск разьмяшчаецца ў зоне ўмерана кантынэнтальнага клімату праз уплыў марскіх паветраных масаў тут мяккая зіма і ўмерана цёплае лета цыклёны якія зьяўляюцца прычынай гэтага перамяшчаюцца з атлянтычнага акіяну з захаду на ўсход сярэдняя тэмпэратура студзеня складае ліпеня гадавая колькасьць ападкаў каля мм колькасьць дзён з тэмпэратурай вышэйшай за нуль складае у сярэднім назіраецца дзён з ападкамі паводле зьвестак перапісу году сярод насельніцтва пінску больш за беларусаў каля расейцаў каля украінцаў каля палякаў каля жыдоў у пінску функцыянуюць дзіцячых дашкольных установаў дзейнічаюць пазашкольныя ўстановы мескі экалягічны цэнтар навучэнцаў цэнтар тэхнічнай і мастацкай творчасьці навучэнцаў цэнтар дзіцячага і юнацкага турызму у месьце працуюць сярэдніх школаў і гімназіі музычныя школы дзіцячая харэаграфічная школа школа выяўленчага мастацтва у пінску працуюць сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў атрыманьне вышэйшай адукацыізабясьпечвае палескі дзяржаўны ўнівэрсытэт мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва пінску ажыцьцяўляе некалькі спэцыялізаваных установаў аховы здароўя у месьце дзейнічае уаз пінская цэнтральная паліклініка філія уаз пінская цэнтральная лякарня філія уаз дзіцячая лякарня філія уаз міжраённы радзільны дом філіі уаз стаматалягічная паліклініка філія у месьце маюцца філіі наступных установаў міжраённы скурна вэнэралягічны дыспансэр міжраённы псыханэўралягічны дыспансэр міжраённы супрацьсхотны дыспансэр міжраённы наркалягічны дыспансэр станцыя пераліваньня крыві спэцыялізаваны дом дзіцяці станцыя хуткай мэдычнай дапамогі дзяржаўны санітарны нагляд у забесьпячэньні санітарна эпідэмічнага дабрабыту насельніцтва ажыцьцяўляе ду пінскі занальны цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі на год пінск быў на м месцы ў берасьцейскай вобласьці па ліку хворых на алькагалізм вірус імунадэфіцыту чалавека і нарказалежнасьць палову хворых на віч складалі нарказалежныя асобы дурманаў якімі калоліся прыгатавалі з насеньня маку у выніку савет дэпутатаў пінску ўхваліў забарону на расьпіваньне сьпіртовых напояў у грамадзкіх месцах да яе ўвядзеньня ўрадам беларусі таксама пінск стаў першым горадам беларусі дзе аан укараніла мэтадонавую праграму па якой на год займалася каля нарказалежных у пінску дзейнічаюць мескі дом культуры палац культуры трыкатажнік дом культуры зат пінскдрэў дзяржаўны музэй беларускага палесься мескі парк культуры і адпачынку палескі драматычны тэатар меская кінавідэасетка кінатэатар перамога відэатэка кінавідэапракат меская канцэртная заля у месьце працуюць тэатар студыя дыяген і народны моладзевы тэатар візаві дзейнічае цэнтралізаваная бібліятэчная сыстэма у якую ўваходзяць цэнтральная бібліятэка для дарослых дзіцячая бібліятэка і філіяў з агульным кніжным фондам у тысячаў асобнікаў у годзе адкрылася дзіцячая бібліятэка у фондах якой больш за тысячаў кніг у месьце налічваецца больш за калектываў мастацкай самадзейнасьці харавыя харэаграфічныя тэатральныя інструмэнтальныя вакальныя эстрадна цыркавыя калектывы маюць званьне народны і ўзорны дзейнічае навучальных установаў дзе навучаецца больш за тысячы навучэнцаў вучэльня мастацтваў дзіцячыя музычныя школы дзіцячая харэаграфічная школа дзіцячая школа выяўленчага мастацтва раз у два тры гады ў канцы вясны пачатку лета ў пінску праходзіць міжнародны фэст фальклёру палескі карагод у апошні месяц зімы ў месьце традыцыйна праходзяць творчыя сустрэчы пад агульнай назвай лютаўскія музычныя вечары раз на два рокі ў красавіку праходзіць традыцыйнае сьвята гітарнай музыкі каралеўская фіеста таксама раз на два гады ў траўні праходзіць музычнае сьвята віват баян улетку ці напачатку восені ў навакольлях пінску праходзіць міжнародны мотафэст пінск пінск адно з найлепшых спартовых местаў беларусі у годзе ён заняў месца ў гэтай намінацыі у пінску разьмяшчаецца спэцыялізаваная дзіцяча юнацкая школа алімпійскага рэзэрву ў вясьлярных відах спорту выхаванцы якой алімпійскія чэмпіёнкі году тамара давыдзенка яраслава паўловіч тры чэмпіянаты эўропы па мотаболе прымаў за апошнія паўтара дзесяцігодзьдзі спартовы комплекс беластт на студзеня году ў пінску было спартовых збудаваньняў у тым ліку стадыёны з трыбунамі спартовых заляў басэйны міні басэйнаў прыстасаваных памяшканьняў у спартовых школах места займаліся каля тыс юных спартоўцаў па відах спорту апроч таго у месьце працуе шахава шашкавы клюб унівэрсальны спартовы комплекс хваля які ўмясьціўся на плошчы м аб ядноўвае ў сабе футбольны стадыён з трыбунамі мэдычна аднаўленчы цэнтар лёдавую арэну басэйны і ўнівэрсальную спартовую залю адначасна наведваць яго могуць больш за чалавек спартовае збудаваньне ўяўляе сабою павярховы комплекс з аб ёмаў розных формаў і памераў увод у эксплюатацыю лёдавай арэны хваля адбыўся сьнежня году унікальнасьць яе ў тым што тут упершыню ў беларусі выкарыстоўваюцца гнута клееныя драўляныя аркі пад дахам асноўныя парамэтры арэны адпавядаюць эўрапейскім стандартам шырыня лёдавага пакрыцьця м даўжыня м агульная плошча м колькасьць гледачоў звыш чалавек басэйны прызначаюцца ня толькі для студэнцкіх заняткаў але і для ўсіх жыхароў пінску пры неабходнасьці спаборніцтва могуць глядзець каля чалавек стадыён мае сучаснае інжынэрнае абсталяваньне яго трыбуны разьлічаны на больш за гледачоў у пінску ёсьць уласны футбольны клюб хваля заснаваны ў годзе меў назву камунальнік у гадох і пінск у гадох хатнія гульні праводзіць на стадыёне хваля умяшчальнасьцю месцаў срэбны прызэр чэмпіянату беларусі ў першай лізе а таксама разовы бронзавы прызэр чэмпіянату беларусі за сэзонаў праведзеных у чэмпіянатах і кубках беларусі хваля згуляла матчаў перамогаў нічыі паразаў розьніца мячоў на студзеня найбольш тытуляваны клюб беларусі заснаваны ў годзе разовы чэмпіён беларусі разовы срэбны прызэр разоў здабываў кубак беларусі срэбны прызэр чэмпіянату ўсходне эўрапейскай лігі году бронзавы прызэр году архітэктурнае аблічча пінску складвалася з ст у гэты час існавалі траецкі мост брамы цэркваў манастыры лешчанскі варварынскі і богаяўленскі і кляштары францішканаў і дамініканаў у стагодзьдзяў сфармаваўся архітэктурны цэнтар места тут збудавалі мураваныя езуіцкі касьцёл і калегіюм дамініканскі і кармэліцкі кляштары ратушу палац бутрымовічаў кляштар бэрнардынаў у прадмесьці караліне замак касьцёл караля варамэя паводле інвэнтара х гадоў павялічылася колькасьць брамаў віленская берасьцейская спаская парканавая гарадзкая і ўладычная аснову ўнутранага пляну пінску склалі мескія вуліцы крыніцамі назваў якіх служылі асабістыя імёны князёў і месьцічаў геаграфічныя назвы прыродныя ўмовы мясцовасьці рамесныя заняткі часткі мяшчанаў нацыянальная прыналежнасьць жыхароў яшчэ з ст упамінаюцца асобныя пінскія вуліцы вялікая спаская замкавая вароўская і іншыя вуліцы выбрукоўваліся лесам што было асабліва важна ўва ўмовах вялікай забалочанасьці мескай тэрыторыі брукоўка на цэнтральных вуліцах пінску зьявіліся ў канцы ст да нашага часу ў месьце захавалася частка ягонага даўняга радыяльна паўкольцавага пляну у розныя часы ў пінску таксама існавалі вуліцы багушэўская гарадзішчанская дзіміскоўская калатынаўская ляўльдзінская міхайлаўская нашацкая плашчан старадаўняя страпковічаў сьцяпанаўская тынная і юлдзінская паводле перапісу году у месьце таксама існавалі завулак катлярскі вуліцы вішнявецкая глініцкая і северска папярочная з урбананімічнай спадчыны пінску да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы агародная агароднінная акопавая альбрэхтаўская адама міцкевіча ахоўская берасьцейская бульварная валавая вербная віленская вольская вузкая вясёлая гаёвая гарбарская гарохаўская гранічная завальная заводзкая згода зялёная кавальская кароткая кафляная кіеўская кляновая лугавая лунінецкая наваградзкая навасельская новая палеская папярочная паўлаўская простая рамесная садовая спакойная спартовая стараганчарная равецкая сухая топальная уладзімерская фабрычная чыгуначная ясельдоўская ясная гістарычныя мясцовасьці пінску гарадзішча пабярэжжа вярыга каралін лешча у пінску разьмяшчаюцца прадпрыемствы машынабудаўнічай лёгкай дрэваапрацоўчай харчовай будаўнічых матэрыялаў мікрабіялягічнай прамысловасьці у годзе прадпрыемствы зат пінскдрэў забясьпечылі траціну прамысловай вытворчасьці пінску звыш гарадзкога бюджэту забясьпечылі падаткі ад больш як малых і сярэдніх прадпрыемстваў і каля індывідуальных прадпрымальнікаў зарэгістраваных у пінску пінск значны чыгуначны аўтамабільны рачны транспартны вузел працуюць два аўтапаркі пасажырскі і грузавы некалькі аўтамабільных базаў эксплюатацыяй ракі піны займаецца руэсп дняпроўска бускі водны шлях у сфэры чыгуначнага транспарту працуе досьледны завод шляхавых машынаў грамадзкі транспарт у пінску аўтобусы і маршрутныя таксі аўтобусная сетка пінску адкрылася жніўня году і налічвае цяпер маршрут рухомы склад галоўным чынам аўтобусы маз маз маз і прыгараднае і міжгароднае аўтобуснае злучэньне ажыцьцяўляецца з аўтавакзалу аўтобусныя маршруты злучаюць пінск зь берасьцем горадняй менскам і іншымі вялікімі местамі беларусі чыгуначная станцыя пінск адкрылася ў годзе чыгуначныя маршруты злучаюць пінск з шматлікімі местамі беларусі ўкраіны і расеі цягнікі далёкага руху ходзяць празь пінск да менску смаленску масквы гомелю віцебску кіева сімфэропаля празь места праходзяць маршруты прымескіх цягнікоў берасьце лунінец дарагічын лунінец і іншыя пінск пэрспэктыўны цэнтар турызму беларусі міжнароднага значэньня у колішнім кляштары езуітаў працуе музэй беларускага палесься гатэлі аэліта прыпяць спорт хваля пінск зьяўляецца другім колькасьцю захаваных помнікаў архітэктуры ў беларусі местам пасьля горадні цягам стагодзьдзяў у пінску ўзводзіліся помнікі грамадзянскай і сакральнай архітэктуры у якіх ня толькі захоўваліся мясцовыя традыцыі і рысы палескага дойлідзтва папярэдніх эпохаў але і выкарыстоўваліся дасягненьні эўрапейскай архітэктуры набілітацыя ад знаць наданьне шляхецтва асобе простага стану у заходняй эўропе вядома з ст у вкл з часоў вялікага князя вітаўта вядомы акт набілітацыі ў годзе польскім каралём уладзіславам ліцьвіна івана слушкі з наданьнем яму гербу волга у далейшым род слушкаў карыстаўся гербам астоя з пачатку ст набілітацыі ў вкл сталі звычайнаю зьяваю у статут вкл быў унесены спэцыяльны артыкул о простых людех кгдыж повышеня чести и станов за годностями заслугами могут меть пасьля люблінскай уніі на сойме прынятая канстытуцыя каб кароль плябеяў ня ўзводзіў у шляхецтва адно толькі па прадстаўленьні рады вкл ці ў войску за мужнасьць гэта паўплывала на фармулёўку артыкула ў статуце вкл о непривлаенье вольностей шляхетских людем простого стану паводле яго набілітацыя праводзілася толькі за явными значными и рицерскими послугами мужством оказаным против неприятелем нашим на сойме зацьверджанае палажэньне паводле якога набілітацыя праводзілася каралём толькі па прадстаўленьні сэнату і пасольскай ізбы а ў войску гетманам каб не было таемных набілітацый сапраўднымі лічыліся толькі тыя што адзначаныя ў спэцыяльных соймавых канстытуцыях на каранацыйным сойме забароненыя прыватныя адопцыі прыём у гэральдычны род прадстаўнікоў іншых станаў паводле канстытуцыі набілітаваныя сем і на працягу трох пакаленьняў ня мелі права займаць урадаў і спраўляць пасольстваў значнае пашырэньне атрымала практыка набілітацыі ў час панаваньня караля і вялікага князя станіслава аўуста калі было набілітавана ў разы больш асобаў чым яго папярэднікамі з зямяне зямляне ад зямля катэгорыя ваенна служылага насельніцтва вкл саслоўе пры фэадальным стане зямяне павінны былі плаціць чынш і каняўшчыну але ў выпадку вайны іх ня сплочвалі а мусілі ставаць з канём і рыштункам у войска зямяне не выступалі пад павятоваю харугваю а толькі ў атрадзе пана у адрозьненьне ад шляхты ня ўдзельнічалі ў сойміках да пачатку стагодзьдзя зямяне як асобная катэгорыя амаль зусім зьніклі увайшлі ў склад шляхты альбо сялян трымаўшых зямлю на чыншавым праве пасьля падзелаў рэчы паспалітай зямяне былі абкладзены падушным падаткам але ў меншым памеры чым сяляне аднак часта зямян былі пісаны ў рэвізіі як сяляне многія зямяне даказвалі сваё паходжаньне перад дваранскімі дэпутацкімі сходамі як шляхцічы пасьля гэтага ўлічваліся сярод шляхты у рэвізію году зямяне не вылучаліся як асобная група і надалей улічваліся як сяляне ворша места ў беларусі у вярхоўі дняпра пры ўтоку ў яго ракі аршыцы адміністрацыйны цэнтар аршанскага раёну віцебскай вобласьці насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км ад віцебску вузел чыгунак лініі на менск магілёў крычаў смаленск віцебск лепель і аўтамабільных дарог ворша магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка віцебшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі магілёўскага барока комплекс куцеінскага богаяўленскага манастыра з царквой сьвятой тройцы барокавыя езуіцкі калегіюм манастыр базылянаў кляштары бэрнардынаў трынітарыяў і францішканаў барокава клясыцыстычны дамініканскі касьцёл сьвятога язэпа помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся мураваны замак касьцёлы сьвятога міхала арханёла езуіцкі і найсьвяцейшай панны марыі бэрнардынскі помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі значную частку мясцовых славутасьцяў зьнішчылі за савецкімі часам комплекс куцеінскага прачысьценскага манастыра ў стылі магілёўскага барока касьцёлы сьвятога антонія францішканскі і найсьвяцейшай тройцы трынітарскі цэрквы раства багародзіцы базылянскую покрыва багародзіцы віленскае барока і могілкавую сьвятых апосталаў пятра і паўла помнікі архітэктуры стагодзьдзяў на думку географа в жучкевіча тапонім ворша ўтварыўся ад назвы ракі ршы сьпярша так звалі цяперашнюю аршыцу тым часам гідронім можна прымеркаваць да часта ўжываных назваў ржа ржанка таксама існуе меркаваньне што тапонім мае балцкае ад найменьня ляшчыны або фінска вугорскае паходжаньне у перакладзе вада якая бяжыць у рэчышчы рака да нашага часу адбылася натуральная трансфармацыя назвы места пачатковае рша ръш праз форму арша і далейшы перанос націску на першы склад аформілася ў мясцовых гаворках і беларускай мове клясычны правапіс з устаўным зычным в ворша цяперашняе афіцыйнае напісаньне назва места орша беларускі мовазнаўца вінцук вячорка паказвае на тое што пачатковае о ў форме орша немагчыма вымавіць з прыназоўнікам у у оршы што відаць гістарычна прычынілася да зьяўленьня прыстаўнога в увогуле далучэньне в да словаў з пачатковымі о ёсьць правілам для ўласнабеларускай лексыкі вобмаль восіп вольга вох вой тым часам пачатковае о часты індыкатар небеларускасьці назвы ош омск і іншае дзядзінец старажытнай воршы плошча га разьмяшчаецца ў пры ўтоку ракі аршыцы ў дняпро дзе археолягі выявілі паселішчы бронзавага і жалезнага вякоў як адзін з памежных фарпостаў на ўсходных рубяжах полацкай зямлі ворша ўзьнікла імаверна каля году калі князь кіеўскі яраслаў мудры саступіў князю полацкаму брачыславу ізяславічу віцебск і ўсьвяты першы пісьмовы ўпамін пра воршу пад назвай ръша месьціцца ў аповесьці мінулых гадоў і датуецца годам ліпеня сюды прыехаў усяслаў чарадзей на перамовы з кіеўскімі князямі аднак яны парушылі існыя дамоўленасьці і ўзялі полацкага князя ў палон згодна зь зьвесткамі археалягічных раскопак у тыя часы на месцы воршы існавала невялікае паселішча якое ўзьнікла на шляху з варагаў у грэкі паміж і гадамі князь менскі глеб усяславіч збудаваў тут фартэцыю адначасна мусіла вырасьці і места з ст у складзе смаленскага княства у ст у сваім маёнтку каля воршы жыў князь андрэй кабыла далёкім нашчадкам якога паводле меркаваньня м карамзіна і у караткевіча быў маскоўскі гаспадар міхаіл фёдаравіч заснавальнік дынастыі раманавых з пачатку княжаньня ў віцебску альгерда год ворша далучылася да вялікага княства літоўскага як цэнтар намесьніцтва ў віцебскім княстве з ініцыятывы вялікага князя ў й палове ст вакол места ўзьвялі абарончыя ўмацаваньні а ў гадох ужо на загад вітаўта тут збудавалі мураваны замак аршанская харугва брала ўдзел у грунвальдзкай бітве з дакумэнтаў ст вядома што ў месьце дзейнічала мытня у вайну маскоўскай дзяржавы зь вялікім княствам літоўскім непадалёк ад воршы верасьня году адбылася адна з найбольшых бітваў пачатку ст на тэрыторыі эўропы у выніку якой абаронцы вялікага княства літоўскага перамаглі колькасна большае войска маскоўскіх захопнікаў пра гэтую перамогу ў я гады невядомы мастак напісаў першую ўва ўсходняй эўропе батальную карціну захоўваецца ў нацыянальным музэі польшчы яе копію можна пабачыць у аршанскім дамініканскім касьцёле у годзе вядомы палітычны і рэлігійны дзяяч мікалай радзівіл чорны заснаваў у воршы першы на тэрыторыі сучаснай беларусі пратэстанцкі закон кальвіністаў неўзабаве аршанцы стварылі праваслаўнае брацтва зацьверджанае вялікім князем жыгімонтам вазам у годзе а ў годзе ў месьце пры царкве раства багародзіцы пачала працаваць брацкая праваслаўная школа у годзе м струбіч надрукаваў мапу вялікага княства літоўскага лівоніі і маскоўскага княства на якой упершыню значылася ворша у наступным годзе места атрымала частковае самакіраваньне абраны войт і памочнікаў а ў годзе аршанцы дамагліся права збудаваць гасьціны двор і васкабойню а прыбыткі ад іх пускаць на потребы местские у ст праз воршу прайшоў буйны гандлёвы шлях вялікі галоўны гасьцінец места стала сталіцай аршанскага павету віцебскага ваяводзтва у годзе ў воршы зьявіліся езуіты якія пры дапамозе льва сапегі ў годзе адкрылі тут свой калегіюм з году калегіюм меў статус вышэйшай навучальнай установы тут выкладалі філязофію граматыку паэтыку рыторыку лёгіку пры калегіюме працавала музычная бурса і школьны тэатар аршанскі калегіюм езуітаў дзейнічаў да году у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай маскоўскае войска зруйнавала воршу у годзе вальны сойм вынес адмысловую пастанову аб наданьні палёгак месту ў зьвязку з ваеннымі спусташэньнямі у стагодзьдзях у воршы вялося маштабнае сакральнае будаваньне касьцёл год і калегіюм год касьцёлы і кляштары бэрнардынаў год дамініканаў год францішканаў год базылянаў і гады трынітарыяў год куцеінскі прачысьценскі манастыр год царква сьвятога ільлі год касьцёл сьвятога антонія год і іншыя у ст ворша стала адным з мастацкіх цэнтраў беларусі тут працавалі вядомыя разьбяры цесьляры ювэліры бройнікі і мастакі у гадох пры куцеінскім манастыры дзейнічала друкарня асьветніка сьпірыдона собаля у якой выйшла больш за кнігаў на кірыліцы наклад некаторых выданьняў дасягаў экзэмпляраў найбольш вядомыя кнігі букварь молитвослов псалтырь у стагодзьдзях ворша мела аблічча манастырскага места амаль палову яе земляў займалі кляштары і манастыры частка зь якіх знаходзілася па за межамі места кляштараў і манастыроў зь велічнымі вежамі касьцёлаў і бліскучымі купаламі цэркваў надавалі воршы асабліва ўзьнёслы выгляд двухпавярховыя камяніцы для жыльля манахаў панавалі над драўлянымі аднапавярховымі дамамі аршанцаў для невялікага места такое архітэктурнае спалучэньне было рэдкай адметнасьцю у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год ворша апынулася ў складзе расейскай імпэрыі дзе стала цэнтрам аршанскай правінцыі з году павету магілёўскай губэрні у годзе расейскія ўлады пазбавілі места магдэбурскага права у гэты час тут было будынкаў у годзе зьявіўся праект пераплянаваньня воршы які прадугледжваў рэгуляваньне вулічнай сеткі узбуйненьне кварталаў стварэньне непадалёк ад цэнтру новага пляцу з гасьціным дваром і адміністрацыйнымі ўстановамі жніўня году месту даравалі новы расейскі герб верхняя частка гербу на залатым полі герб расеі ніжняя частка на блакітным полі пяць стрэл у годзе ў воршы выявілі ўнікальны помнік пісьменнасьці аршанскае дабравесьце якое датуецца стагодзьдзямі у вайну году французы занялі воршу і пры адступленьні спалілі яе мескім інтэндантам ў час францускага панаваньня быў анры бэйль пазьней ужо вядомы як францускі пісьменьнік стэндаль за часамі вайны ў воршы збудавалі масты цераз дняпро новы плян забудовы места зацьвердзілі толькі ў годзе у годзе ў воршы працавала навучальных установаў а ў пачатку ст ужо навучэнцаў з году пачаўся рэгулярны пасажырскі рух ракою да магілёва у гэты час у воршы было драўляных і мураваныя будынкі крамаў у пачатку году ў месьце працавала прамысловых прадпрыемстваў ільнотрапальнае гарбарнае крухмальнае цагельнае піваварнае і інш навучальных установаў вучняў у годзе лякарня лекараў аптэкі бібліятэкі кнігарні друкарня адкрыліся новыя ўстановы тэлеграфная станцыя год і меская публічная бібліятэка год з году рэальная вучэльня з году жаночая настаўніцкая сэмінарыя з году выдавалася газэта оршанский вестник у канцы пачатку стагодзьдзяў у воршы апрацоўвалі лён і скуру выраблялі крухмал цэглу піва працавалі мэханічныя і жалезаліцейныя майстэрні у месьце вялася здабыча вапняку ворша славілася вапнай так што аршанцы доўгі час мелі мянушку вапеньнікі на рацэ дняпро працавала прыстань якая мела вялікае значэньне ў жыцьці места праз прыстань праходзілі грузавыя і пасажырскія параходы штогод каля суднаў існавалі рэгулярныя кірункі руху да магілёва за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым кастрычніку году воршу займалі нямецкія войскі у гадох у месьце дзейнічалі органы і арганізацыі розных палітычных сілаў у я гады савецкія ўлады зьнішчылі царкву покрыва багародзіцы і манастыр базылянаў царкву раства багародзіцы францішканскі касьцёл сьвятога антонія куцеінскі манастыр прачыстай багародзіцы іншыя помнікі сакральнай архітэктуры амаль цалкам зруйнавалі гістарычную забудову стагодзьдзяў на месцы старажытнага места паўстала пустэча ворша знаходзіцца на паўднёвым усходзе віцебскай вобласьці прыкладна за км на ўсход ад менску за км на захад ад смаленску за км на поўнач ад магілёва і за км на поўдзень ад абласнога цэнтру віцебску геамарфалягічныя ўмовы тэрыторыі места характаразуюцца яго разьмяшчэньнем у межах аршанскага ўзвышша аршанска магілёўскай раўніны і адначасна даліны ракі дняпра і яго прытокаў аршыцы і адрова гэтыя чыньнікі абумовілі ўзгорысты рэльеф зь вялікімі перападамі вышыняў якія дасягаюць у заходняй частцы места м ува ўсходняй м сярэдняя вышыня над ўзроўнем мора складае каля мэтраў найбольш высокая частка воршы раён вуліцы дамініканскай дзе абсалютная адзнака вышыні складае м больш роўная паверхня гэта раён паміж чыгуначнымі станцыямі ворша ўсходняя і ворша заходняя агульны ўхіл тэрыторыі места ідзе ў бок рэчышчаў дняпра аршыцы і адрова агульная даўжыня якіх у межах воршы перавышае км добра выражаны рэльеф практычна поўнасьцю забясьпечвае паверхневы сьцёк з тэрыторыі места у даліне дняпра знаходзіцца аршанская мінэральная крыніца у ваколіцах воршы растуць хваёвыя яловыя мяшаныя і дробналісьцевыя лясы у воршы працуюць агульнаадукацыйныя сярэднія школы спэцыяльныя школы гімназія агульнаадукацыйны ліцэй у барані вячэрнія школы навучальна прамысловы камбінат нпк дзіцячыя дашкольныя ўстановы сярэднюю адукацыю ў месьце атрымліваюць каля тысячаў вучняў працуюць школы мастацтваў і спартовых школаў у месьце працуюць пэдагагічны мэханіка эканамічны і мэдычны каледжы каледж былы тэхнікум чыгуначнага транспарту а таксама птв і ліцэі найбольш значныя ўстановы дзейнічае аршанская філія інстытуту бізнэсу і мэнэджмэнту тэхналёгіяў бду у воршы дзейнічаюць паліклінікі для дарослых паліклінікі для дзяцей мескія лякарні радзільны дом жаночыя кансультацыі стаматалягічныя паліклінікі у канцы ст у воршы раптоўна ўзрасла колькасьць анкалягічных захворваньняў афіцыйныя мэдычныя ўлады ніяк не камэнтуюць гэты факт і нават замоўчваюць яго між тым толькі ў годзе фіксавалася новых хворых на рак у годзе такіх было менш за адна з вэрсіяў уплыў на здароўе жыхароў воршы радыёвыпраменьваньня ад рлс ракетнай вайсковай часткі якая знаходзілася амаль на мяжы места ў беспасярэдняй блізкасьці ад мікрараёнаў і у воршы дзейнічае бібліятэк цэнтральная меская імя а пушкіна заснаваная ў годзе дзіцячыя і філіяў у месьце ёсьць паркі адпачынку палацаў і дамоў культуры кінатэатар перамога ворша радзіма беларускага рок гурта пані хіда некалькіх калектываў мастацкай самадзейнасьці і творчасьці штогод у воршы праходзяць літаратурныя чытаньні прысьвечаныя знакамітаму аршанцу ўладзімеру караткевічу у воршы існуе мескі стадыён стадыёны шмат спартовых заляў басэйнаў у дюсш займаецца спортам больш за паўтары тысячы юнакоў і дзяўчат ворша мае свае спартовыя каманды раней існаваў жаночы гандбольны клюб ворша з воршы паходзяць срэбны і бронзавы прызэр алімпійскіх гульняў ігар жалязоўскі канькабежны спорт разовая чэмпіёнка сьвету людміла бядрыцкая барацьба самба чэмпіён сьвету ігар сумнікаў роварны спорт у воршы працуюць аршанскае радыё разоў на тыдзень апроч серады і нядзелі і тэлеканал скіф штодзённая трансьляцыя ідзе з году выдаюцца газэты з урбананімічнай спадчыны воршы да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы васкрасенская дамініканская і замкавая гістарычныя мясцовасьці воршы зааршыньне зааршынны пасад задняпроўе прадмесьце куцейна куцеінская слабада ільлінская слабада надняпроўе надняпроўскі пасад ворша буйны прамысловы цэнтар беларусі у месьце працуе прадпрыемстваў машынабудаваньня мэталаапрацоўкі лёгкай прамысловасьці будаўнічых матэрыялаў прадпрыемствы мясной малочнай і харчовай галінаў вытворчасьці найбольшае прадпрыемства места руп вгп аршанскі льнокамбінат заснаваны ў годзе ягоная доля ў мескай вытворчасьці складае прыкладна камбінат зьяўляецца адзіным у беларусі і найбуйнейшым у краінах снд прадпрыемствам вытворчасьці ільняных тканінаў і вырабаў зь іх найстарэйшым прадпрыемствам воршы зьяўляецца рупп станкабудаўнічы завод чырвоны барацьбіт заснаваны ў годзе ворша буйны транспартны і найперш чыгуначны вузел беларусі аршанскі чыгуначны вакзал знаходзіцца на ўскраіне места з воршы адыходзяць цягнікі ў кірунках асноўныя зь якіх масква бэрлін санкт пецярбург кіеў першая чыгунка смаленск берасьце прайшла праз воршу ў годзе у годзе пачаўся рух на чыгунцы новасакольнікі жлобін у годзеадкрылася лінія ворша крычаў а ў годзе ворша лепель праз аршанскі чыгуначны вузел праходзяць пасажырскіх цягнікоў і адыходзяць мясцовых у склад аршанскай філіі беларускай чыгункі ўваходзяць лякаматыўнае і вагоннае дэпо аршанская чыгунка мае рэйказварачны цягнік і рамонтны цягнік дзеля ліквідацыі вынікаў аварыяў на чыгунцы ворша знаходзіцца на перакрыжаваньні аўтамабільных шляхоў на менск магілёў крычаў смаленск віцебск лепель аўтавакзал месьціцца ў цэнтры места таксама працуюць аўтакасы з воршы адыходзяць прымескія і міжмескія аўтобусныя маршруты ў кірунках на горкі магілёў дуброўна віцебск менск грамадзкі транспарт улучае мескіх аўтобусных маршрутаў значную частку пасажыраў абслугоўваюць мікрааўтобусы ў якасьці маршрутных таксі доля маршрутных таксі ў пасажырскіх перавозках воршы складае ворша цэнтар турызму нацыянальнага значэньня уваходзіць у турыстычны маршрут абаронцы і вызваліцелі віцебскага краю спыніцца можна ў гасьцініцы ворша санаторыі прафілякторыі аршанскага льнокамбінату турыстычна аздараўленчым прыватным уп ворша у месьце дзейнічаюць аршанскі мэмарыяльны музэй к заслонава аршанскі музэй гісторыі і культуры места аршанскі музэй у караткевіча аршанскі этнаграфічны музэй млын аршанскі музэй драўлянай скульптуры разьбяра с шаўрова меская выстаўная заля на тэрыторыі воршы знаходзіцца геалягічны помнік прыроды дзяржаўнага значэньня агаленьне горных пародаў ворша апроч таго статус гістарычна культурных каштоўнасьцяў маюць мост цераз замкавы роў год культурны пласт уздоўж вуліцы менскай культурны пласт пасаду зааршыньня у бок заводу чырвоны барацьбіт падмурак царквы покрыва багародзіцы пры базылянскім манастыры пры рэканструкцыі воршы напярэдадні фэсту дажынкі гады мескія ўлады нягледзячы на пратэсты грамадзкасьці зьнішчылі некалькі будынкаў помнікаў гісторыі і архітэктуры сярод іх дом на вуліцы менскай уваходзіў у дзяржаўны сьпіс гістарычна культурных каштоўнасьцяў рэспублікі беларусь помнік грамадзянскай архітэктуры апошняй чвэрці ст драўляны будынак ст колішні дом рамёстваў афіцына езуіцкага кляштару помнік архітэктуры стагодзьдзяў прывакзальны гатэль канца хіх ст чыгуначная школа году пабудовы частка жылога корпусу куцеінскага манастыра стагодзьдзі нарадзіліся ў воршы ашмяны места ў беларусі на рацэ ашмянцы адміністрацыйны цэнтар ашмянскага раёну гарадзенскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзяцца за км на паўночны ўсход ад горадні за км ад чыгуначнай станцыі ашмяны лінія маладэчна вільня на аўтамабільнай дарозе маладэчна вільня у пагранічнай зоне беларусі і летувы ашмяны даўняе магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка віленшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся касьцёлы францішканскі найсьвяцейшай панны марыі ў стылі позьняй готыкі і фарны сьвятога міхала арханёла ў стылі рэнэсансу і нэабарока віленскага барока помнікі архітэктуры стагодзьдзяў існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму ашмяны паводле адных дасьледнікаў назва места ўтварылася ад летувіскага слова што значыць вастрыё або ад летувіскага камень згодна з другімі яна мае фінска вугорскае паходжаньне і перакладаецца на беларускаю мову як мядзьведзь існуе і іншае тлумачэньне у крыжацкіх летапісах захавалася слова места з драўлянымі пабудовамі у хроніках тэўтонскіх рыцараў упамінаюцца як на мапе вялікага княства літоўскага працы тамаша макоўскага год значацца як у сучасных беларускамоўных публікацыях часам сустракаюцца варыянты назвы ашмяна ашмена традыцыйнае напісаньне назвы места лацінскімі літарамі і афіцыйная трансьлітарацыя першы пісьмовы ўпамін пра ашмяны як замак у віленскім княстве зьмяшчаецца ў хроніцы літоўскай і жамойцкай і датуецца годам ёсьць меркаваньні што паселішча існавала яшчэ ў ст у гэты час яны знаходзіліся ў валоданьні вялікага князя гедыміна і паводле спадчыны перайшлі да ягоных сыноў у гадох ашмяны спрабаваў захапіць тэўтонскі ордэн што мусіла быць пачаткам зьнішчэньня княства ягайлы аднак выправа скончылася няўдачай у канцы стагодзьдзя паселішча імаверна атрымала статус места ад вялікага князя вітаўта у годзе біскуп віленскі андрэй упамянуў у тэстамэнце тутэйшы касьцёл які менавіта у дакумэнце ня значыцца гэты ўпамін часам зьвязваюць з парафіяльным касьцёлам сьвятога духа а часам з францішканскім найсьвяцейшай панны марыі у годзе крыжакі зноў напалі на ашмяны але сустрэлі рашучы супраціў і мусілі зыйсьці ў бок меднікаў у годзе места ўвайшло ў склад віленскага ваяводзтва і да сярэдзіны стагодзьдзя зьяўлялася рэзыдэнцыяй вялікіх князёў сьнежня году пад ашмянамі адбылася бітва паміж войскамі жыгімонта і сьвідрыгайлы у якой апошні пацярпеў сакрушальную паразу пад годам упершыню ўпамінаецца тутэйшы францішканскі канвэнт які відаць існаваў і раней хоць у даведніках часам памылкова датуюць зьяўленьне ў ашмянах манахаў францішканаў годам у годзе маскоўскія захопнікі спалілі і ўшчэнт разбурылі ашмяны за часамі рэфармацыі мікалай радзівіл руды заснаваў тут кальвінскі збор места стала адным з найвядомейшых цэнтраў кальвінізму ў вялікім княстве літоўскім паводле інвэнтару за год у ашмянах жыло радзінаў мяшчанаў згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места стала цэнтрам павету віленскага ваяводзтва з году цэнтрам староства у склад староства ўваходзіла самі ашмяны з ратушай рынкам і вуліцамі гальшанскай папярэчнай сьвятадухаўскай віленскай жупранскай а таксама вёскі аляны гінеўцы павяжы і сьвяты дух у стагодзьдзі ашмяны неаднойчы у і гадох вызваляліся ад падаткаў з прычыны разбурэньняў учыненых маскоўскімі захопнікамі у годзе земскі пісар а пачобут адляніцкі фундаваў кляштар дамініканаў зь ліквідаванага расейскімі ўладамі касьцёла найсьвяцейшай тройцы ў годзе збудавалі капліцу на мескіх могілках у годзе кароль і вялікі князь ян сабескі надаў месту прывілей на магдэбурскае права які ў наш час лічыцца першым дакладна вядомым прывілеем ашмянам падобнага кшталту на год паводле інвэнтару ашмянскага староства месту належалі валокаў зямлі існаваў рынак мяшчанскіх будынкаў шляхецкая карчма і двор касьцёл і кляштар дамініканаў парафіяльны касьцёл з плябаніяй і шпіталем вуліцы гальшанская будынкаў папярэчная будынкі ішляхецкі двор віленская будынкаў сьвятога духа будынкі жупранская будынкаў млын на рацэ ашмянка на год у ашмянах былі старосьцінскі двор замак млын драўляная ратуша з крамамі на рынку мяшчанскіх двароў шляхецкі двор на год у месьце налічвалася будынкі траўня году кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі надаў ашмянам прывілей на вольнасьць мяшчанаў ад гродзкага земскага і дворнага прысуду з правам мець свой магістрат і суд пад кіраўніцтвам бурмістраў і лаўнікаў а таксама герб срэбнае поле шчыта падзелена на тры часткі у правай рука з залатымі шалямі у левай тарк паміж імі ў дольнай частцы чырвонае цялё за часамі паўстаньня т касьцюшкі году ў месьце знаходзіўся штаб паўстанцкага войска я ясінскага друкавалася адозва да расейскіх войскаў траўня і ліпеня тут адбыліся баі паўстанцаў з расейскімі карнікамі у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год ашмяны апынуліся ў складзе расейскай імпэрыі дзе сталі цэнтрам павету віленскай губэрні новыя ўлады ліквідавалі магдэбурскае права і перадалі места расейскаму генэрал маёру канчалаву былі ў прыватнай уласнасьці да лютага году за часамі вызвольнага паўстаньня жыхары ашмянаў вызвалілі места з пад расейскай улады аднак у красавіку году царскія карнікі спалілі паселішча і забілі значную частку ягоных жыхароў у годзе ашмяны атрымалі новы расейскі герб мядзьведзь на зяленым полі зьверху пагоня на год у месьце было будынкаў працавалі гарбарні крамаў лякарні на месцы павятовая вучэльня вучняў настаўнікі у часе нацыянальна вызвольнага паўстаньня у ваколіцах ашмянаў дзейнічалі паўстанцкія аддзелы з мінейкі г чаховіча к ясевіча паводле вынікаў перапісу году у ашмянах было прамысловых прадпрыемстваў гарбарні бровар фабрыка мінэральных вод медаварня саладоўня тытунёвая фабрыка вадзяны млын за часамі першай сусьветнай вайны ў годзе места занялі войскі нямецкай імпэрыі з кастрычніка году ашмяны ўваходзілі ў склад сярэдняй літвы з году у склад міжваеннай польскай рэспубліцы на год тут існавалі касьцёл сынагога гімназія народны тэатар інфэкцыйная лякарня дом састарэлых меская электрастанцыя прыватныя заводы і фабрыкі сьпіртусовых напояў дражджавы гарбарны лесапільны прыватны аптэчны склад аптэка лазьня фатаграфія крама каапэратывы прагрэс земляроб таварыства польскага настаўніцтва аб яднаньне сельскагаспадарчага і прамысловага гандлю у годзе ашмяны ўвайшлі ў бсср дзе ў годзе сталі цэнтрам раёну вялейскай з году маладэчанскай з году гарадзенскай вобласьці у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй з красавіка году у генэральнай акрузе летува у годзе афіцыйна зацьвердзілі герб ашмянаў распрацаваны на аснове яго гістарычнага варыянту году у склад адукацыйнай сыстэмы ашмянаў уваходзяць установы адукацыі ашмянскі дзяржаўны аграрна эканамічны каледж ашмянскі дзяржаўны прафесійны аграрна тэхнічны каледж дзяржаўная гімназія г ашмяны ашмянская дзяржаўная агульнаадукацыйная школа інтэрнат навучальна пэдагагічны комплекс ясьлі сад сярэдняя агульнаадукацыйная школа сярэднія школы дзяржаўная ўстанова навучальна пэдагагічны комплекс ясьлі сад базавая агульнаадукацыйная школа дзяржаўныя ўстановы адукацыі дашкольны цэнтар разьвіцьця дзіцяці цэнтар пазашкольнай работы цэнтар дзіцяча юнацкага турызму і краязнаўства навучальна спартовая ўстанова ашмянская дзіцяча юнацкая спартовая школа цэнтар карэкцыйна разьвіцьцёвага навучаньня і рэабілітацыі установа адукацыі ашмянскі дзяржаўны сацыяльна пэдагагічны цэнтар у годзе ўсе ўстановы адукацыі атрымалі статус юрыдычных асобаў у верасьні году адзін з першых клясаў сярэдняй школы вул школьная д заснаванай студзеня году стаў беларускамоўным дзейнічаюць дом культуры і кінатэатар на заходняй мяжы ашмянаў знаходзіцца траса для мотакросу на якой з савецкіх часоў праводзяцца міжнародныя спаборніцтвы з урбананімічнай спадчыны ашмянаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы барунская гальшанская зарэчная і францішканская францішканскі завулак прадпрыемствы харчовай радыётэхнічнай прамысловасьці вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў апроч таго у ашмянах працуюць чатыры аддзелы банкаў страхавыя кампаніі друкарня у годзе аўстрыйскі інвэстар заявіў пра пляны збудаваць у ашмянах завод вытворчасьці дражджавога экстракту праз ашмяны праходзіць ы транспартны эўрапейскі калідор знаходзяцца за км на паўночны захад ад менску за км на поўдзень ад вільні чыгуначнае злучэньне праз станцыю ашмяны за км ад места у месьце дзейнічае ашмянскі краязнаўчы музэй імя ф багушэвіча спыніцца можна ў гасьцініцы ашмяны полацак места ў беларусі на рацэ дзьвіне пры ўтоку ў яе ракі палаты адміністрацыйны цэнтар полацкага раёну віцебскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца непадалёк ад наваполацку разам зь якім складае г зв полацкі рэгіён за км на паўночны захад ад віцебску чыгуначны вузел празь які праходзяць лініі на маладэчна віцебск невель дзьвінск вузел аўтамабільных шляхоў паводле адной з вэрсіяў тут знаходзіцца геаграфічны цэнтар эўропы полацак найстарэйшы горад крывічоў і сталіца першай дзяржавы на беларускай этнічнай тэрыторыі даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну старажытны замак вялікага княства літоўскага у наш час турыстычны цэнтар міжнароднага значэньня які прэтэндуе на неафіцыйны статус культурнай сталіцы краіны тут захаваліся царква саборная сьвятой соф і ў стылі віленскага барока комплекс спаскага манастыра з царквой сьвятога спаса калегіюм езуітаў комплекс богаяўленскага манастыра з царквой божага яўленьня комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам сьвятой ганны і жылы корпус кляштару францішканаў помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся меская ратуша манастыр базылянаў і францішканскі касьцёл сьвятога антонія падуанскага помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама царква сьвятой параскевы пятніцы царква сьвятых барыса і глеба рэзыдэнцыя полацкіх мітрапалітаў з царквой узьвіжаньня сьвятога крыжа комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам маці божай ружанцовай езуіцкі касьцёл сьвятога стэфана віленскае барока і могілкавы касьцёл магілы гасподняй і францішка ксавэрыя помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя савецкімі ўладамі тапонім полацак утварыўся ад назвы ракі палаты тым часам гідронім відаць мае балцкае паходжаньне ад асноваў або балота лужына з далейшай славянскай асыміляцыяй варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах полоцк полоцъкъ полотскъ полотескъ полтескъ плтескъ полческъ у нямецкіх хроніках паселішча ўпамінаецца як плоцэке у скандынаўскіх сагах у сучаснай беларускай мове клясычны правапіс старажытны тапонім аформіўся з устаўным а ў канцавым спалучэньні цк полацак што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў пісьмовае выкарыстаньне гэтай формы пачалося ў канцы ст у новым беларускім правапісе які грунтаваўся на фанэтычным прынцыпе пазьней у я гады форма полацак як нарматыўная пачала шырока ўжывацца ў бсср да палітычнай рэформы беларускага правапісу году а таксама ў заходняй беларусі да падзеяў году складальніца афіцыйнага даведніка назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь мовазнаўца валянціна лемцюгова прызнае што форма полацак ужываецца ў вуснай мове беларусаў на працягу многіх стагодзьдзяў разам з тым яна сьцьвярджае што гэтая форма не вытлумачваецца фанэтычнымі законамі беларускай мовы тым часам мовазнаўца юрась бушлякоў паказваў на тое што ўстаўны гук а у назвах местаў адпавядае ўстаўным гукам э і о у шэрагу беларускіх словаў зьміцер вецер вузел журавель карабель бабёр віхор і іншых цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места полацк у нарматыўным даведніку назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь форма полацак фіксуецца як варыянтная гэта значыць што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай упершыню полацак ўпамінаецца ў аповесьці мінулых часоў пад годам у зьвязку зь дзяльбою гарадоў наўгародзкім князем рурыкам і зьяўляецца такім чынам найстарэшым горадам на тэрыторыі сучаснай беларусі гэта быў буйны палітычны цэнтар племені крывічоў сталіца княства полацкае княства бесьперапынна ўдзельнічала ў міжусобнай барацьбе паміж рускімі князямі ад якой вельмі цярпелі горад і яго жыхары так у часе чарговай міжусобнай вайны якая ў летапісах датуецца годам полацак захапіла і спаліла войска князя ўладзімера гэта пацьвярджаецца зьвесткамі археалягічных дасьледаваньняў якія зафіксавалі сьляды пажару датаванага канцом стагодзьдзя найвышэйшага ўздыму старажытны полацак дасягнуў за часамі ўсяслава брачыславіча княжыў у гадох вядомага як чарадзей у гэты пэрыяд у горадзе збудавалі сафійскі сабор па сьмерці ўсяслава полацкае княства ўвайшло ў пэрыяд фэўдальнай раздробленасьці станаўленьне ў полацкім княстве першага прадстаўніка літоўскай дынастыі таўцівіла адбылося ў я гады імаверна у выніку пагадненьня паміж палачанамі і князем трапіўшы ў сфэру ўплыву вялікага княства літоўскага полацак актыўна ўдзельнічаў у рэалізацыі ягонай замежнай палітыкі ў дачыненьні да суседніх зямель інфлянтаў ноўгарада пскова смаленску пры гэтым полацак ня страціў свайго значэньня ён стаў адным з найбольшых мескіх цэнтраў вялікага княства літоўскага і нават канкураваў з сталіцай вільняй асноўныя правы і прывілеі жыхароў места замацаваў абласны прывілей выдадзены вялікім князем вітаўтам зь першай паловы ст полацак стаў арэнай баявых дзеяньняў паміж вялікім княствам літоўскім і маскоўскай дзяржавай практычна ў кожную такую вайну маскоўскія захопнікі праводзілі аблогу места або разы яны палілі ягоныя гандлёва рамесныя пасады полацак значна пацярпеў у інфлянцкую вайну асноўныя баявыя дзеяньні якой прыйшліся на тэрыторыю ваяводзтва у годзе па аблозе якая працягвалася некалькі тыдняў полацак захапіла маскоўскае войска на чале з іванам тыранам толькі праз гадоў кароль і вялікі князь стэфан баторы вызваліў места у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай чэрвеня году маскоўскія войскі захапілі і спалілі полацак у годзе з разьвязваньнем чарговай вайны супраць рэчы паспалітай полацак зноў апынуўся пад маскоўскай акупацыяй на гэты раз у выніку шматтыднёвай аблогі чэрвеня году места мусіла здацца ўсходнім захопнікам у годзе згодна з андрусаўскім пагадненьнем полацак вярнуўся да вялікага княства літоўскага праз вайну ён апынуўся ў ліку найбольш пацярпелых літоўскіх местаў колькасьць насельніцтва скарацілася на за часамі вялікай паўночнай вайны у полацку знаходзілася расейскае войска на чале зь пятром які ўчыніў разьню уніяцкіх сьвятароў у мурах саборнай царквы сьвятой соф і і ператварыў яе ў парахавы склад неўзабаве выбух зьнішчыў найбольш старажытную хрысьціянскую царкву беларусі у годзе ўжо швэдзкае войска заняло места спаліла і разрабавала яго усе гэтыя войны і разбурэньні прывялі да паступовага заняпаду полацку і страты ім ранейшага значэньня у выніку першага падзелу рэчы паспалітай у годзе асноўная правабярэжная частка полацку апынулася ў складзе расейскай імпэрыі у пскоўскай губэрні а ў выніку другога падзелу год задзьвінская частка полацак стаў арэнаю жорсткіх баёў у вайну году тэрыторыя колішняга ваяводзтва апынулася на шляху адступленьня расейскай арміі на чале з барклаем дэ толі у памяць пра тыя падзеі адзін з мастоў праз палату мае назву чырвоны яшчэ чэрвеня году адбылося ўрачыстае адкрыцьцё полацкай акадэміі якая ўтварылася на базе езуіцкага калегіюму аднак у зьвязку з паходам напалеона заняткі ў ёй пачаліся толькі студзеня году гэта была першая вышэйшая навучальная ўстанова на тэрыторыі сучаснай беларусі з усімі правамі ўнівэрсытэту акадэмія мела тры факультэты тэалягічны моваў і літаратураў філязофіі і вольных навук тут пад кіраўніцтвам сарака прафэсараў займалася каля шасьцісот студэнтаў з аўдыторыяў акадэміі пачалі свой шлях гісторык археоляг і этнограф канстантын тышкевіч астраном і філёзаф якуб накцыяновіч пісьменьнік юзэф масальскі у полацкай альма матэр навучаўся мастак валенці ваньковіч яе дыплём атрымаў аўтар славутага шляхціча завальні адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры ян баршчэўскі дэмакратычныя навучальныя ўстановы сталі на захопленых расеяй землях магутнай духоўнай апазыцыяй калянізатарам полацкую прафэсуру зьвінавацілі ў выхоўваньні антыўрадавых настрояў і ў годзе з царскай канцылярыі выйшаў указ полоцкую академию и подведомственные ей училиа упразднить у годзе на базе езуіцкай акадэміі і піярскай вучэльні адкрыўся полацкі кадэцкі корпус праіснаваў да году у годзе ўлады расейскай імпэрыі і маскоўскі патрыярхат правялі ў месьце сабор які ліквідаваў грэцка каталіцкую царкву у я гады ў полацку працавалі тытунёвая фабрыка гарэлкавы завод на год прадпрыемстваў работнікаў значнае месца ў разьвіцьці полацку займаў гандаль пашырэньню якога спрыяла адкрыцьцё ў руху на лініі дынабург полацак рыга арлоўскай чыгункі на год у месьце працавалі крамы на у годзе адкрылася настаўніцкая сэмінарыя у пачатку стагодзьдзя праз полацак праклалі другую чыгуначную лінію у месьце працавалі жаночая дзяржаўная гімназія вучэльняў рознага профілю царкоўна прыходзкіх школаў талмуд тора у гадох тут было рамесных майстэрняў работнікаў у годзе работнікаў за часамі першай сусьветнай вайны ў годзе у выніку няўдачаў расейскай арміі полацак фактычна стаў прыфрантавым местам лістапада году яго занялі нямецкія войскі у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году полацак знаходзіўся пад акупацыяй трэцяга райху па аднаўленьні савецкай улады верасьня году ўтварылася полацкая вобласьць але ўжо праз гадоў студзеня году яе ліквідавалі у наступныя дзесяцігодзьдзі полацак імкліва разьвіваўся у годзе тут збудавалі шклозавод а ў годзе побач зь местам зьявіўся прамысловы гігант наваполацак у полацку месьціцца гістарычна філялягічны факультэт і факультэт інфармацыйных тэхналёгіяў полацкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту астатнія у наваполацку установы сярэдняй спэцыяльнай адукацыі полацкі дзяржаўны аграрна эканамічны каледж полацкі гандлёва тэхналягічны каледж белкаапсаюзу полацкі дзяржаўны лясны каледж полацкі педагагічны каледж уа вду імя п м машэрава полацкі дзяржаўны прафэсійна тэхнічны каледж полацкі дзяржаўны прафэсійны ліцэй будаўнікоў полацкі дзяржаўны прафэсійны ліцэй хімікаў апроч таго працуюць нацыянальная гімназія сярэдніх музычная мастацкая і спартовыя у тым ліку алімпійскага рэзэрву школы дашкольная ўстанова дзейнічаюць цэнтар нацыянальнай культуры і рамёстваў кінатэатар філія нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатру імя якуба коласа з году палацы культуры бібліятэка у полацку функцыянуюць наступныя ўстановы мясцовы футбольны клюб полацак з урбананімічнай спадчыны полацку да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы міхайлаўская і стралецкая завулак млынавы і праезд замкавы з усіх вуліцаў гістарычнага цэнтру полацку савецкія ўлады не перайменавалі толькі дзьве гогаля і талстога адпаведныя назвы гэтыя вуліцы атрымалі ў выніку перайменаваньня расейскімі ўладамі гістарычных вакзальнай і прабойнай вуліцаў гістарычныя мясцовасьці верхні замак ніжні замак вялікі пасад запалоцьце спас задзьвіньне востраў бельчыца экімань струньне прадпрыемствы хімічнай машынабудаўнічай і мэталаапрацоўчай лёгкай харчовай будаўнічых матэрыялаў паліграфічнай прамысловасьці апроч таго дзейнічае полацкая цэс полацак буйны транспартны вузел віцебскай вобласьці празь места праходзяць аўтамабільныя дарогі полацак браслаў віцебск полацак граніца латвіі полацак расоны полацак глыбокае граніца летувы і лепель полацак юхавічы полацак мае рэгулярнае аўтобуснае злучэньне з рыгай менскам віцебскам лепелем браславам і іншымі местамі беларусі полацак чыгуначны вузел з кірункамі на віцебск рыгу маладэчна і невель пасажырскія цягнікі злучаюць места з гомелем масквой менскам паставамі мае прымескае злучэньне з найбліжэйшымі местамі за савецкім часам дзьвіной курсавалі пасажырскія катэры у наш час рачныя пасажырскія перавозкі не ажыцьцяўляюцца полацак пэрспэктыўны цэнтар турызму беларусі міжнароднага значэньня дзейнічае нацыянальны полацкі гістарычна культурны музэй запаведнік які аб ядноўвае полацкі краязнаўчы музэй полацкі музэй беларускага кнігадрукаваньня полацкі музэй бібліятэку сімяона полацкага музэй традыцыйнага ткацтва паазер я полацкі музэй баявой славы полацкі музэй гісторыі архітэктуры сафійскага сабора полацкі дзіцячы музэй музэй тусналобавай марчанка полацкі дом пятра полацкую стацыянарную выстаўку шпацыраваньне па ніжнепакроўскай мастацкую галерэю у месьце рэгулярна праводзіцца міжнародны фэстываль арганнай музыкі званы сафіі міжнародны фэстываль старажытнай і сучаснай камэрнай музыкі фэст сярэднявечнай культуры рубон спыніцца можна ў гатэлі дзьвіна або гасьцінічным комплексе славянскі за год у полацку пабывалі звыш турыстаў і паломнікаў якія выдаткавалі млрд рублёў тыс столін места ў беларусі на рацэ гарыні адміністрацыйны цэнтар столінскага раёну берасьцейскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад берасьця за км ад чыгуначнай станцыі гарынь лінія лунінец сарны аўтамабільныя дарогі на пінск і давыд гарадок столін даўняе мястэчка гістарычнай піншчыны частка берасьцейшчыны на захадзе палесься старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся парк манькавічы пры колішняй сядзібе радзівілаў а таксама галоўная сынагога ў стылі клясыцызму помнік архітэктуры ст сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў стылі клясыцызму драўляная прачысьценская царква і мураваны касьцёл помнікі архітэктуры ст зруйнаваныя савецкімі ўладамі на думку географа в жучкевіча тапонім столін утварыўся ад славянскага паняцьця стольны сталічны гэтак часам называлі галоўную сядзібу ці галоўнае паселішча таго або іншага фэўдала на думку некаторых дасьледнікаў паходжаньне назвы століна магло абумовіць разьмяшчэньне старажытнага паселішча на высокім абрывістым беразе ракі таксама існуе некалькі паданьняў пра паходжаньня тапоніму столін першы пісьмовы ўпамін пра столін сяло стольна зьмяшчаецца ў пісцовай кнізе пінскага і клецкага княстваў і датуецца годам у стагодзьдзях столні меў статус мястэчка і ўваходзіў у склад пінскага павету берасьцейскага ваяводзтва маёнтак знаходзіўся ў валоданьні саламярэцкіх вішнявецкіх пацеяў солтанаў скірмунтаў і іншых тут існаваў драўляны замак з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай верасьня году казакі і залатарэнкі і князя дзьм валконскага захапілі і спалілі столін пры вызваленьні пагарыньня войскамі вялікага княства літоўскага на подступах да мястэчка адбылася няўдалая для іх бітва па гэтых падзеях замак прыйшоў у заняпад з году ўваходзіў у склад пінска зарэчнага павету берасьцейскага ваяводзтва а ў годзе стаў сталіцай запінскага павету у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год столін апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі новыя ўлады скасавалі запінскі павет і панізілі статус паселішча да цэнтру воласьці пінскага павету у годзе ў століне збудавалі цагляную сынагону помнік архітэктуры класыцызму у годзе на ахвяраваньні мясцовых жыхароў і столінскага шляхцюка каэтана каржанеўскага ў мястэчку збудавалі новую цагляную царкву асьвечаную ў годзе пад тытулам сьвятой тройцы у годзе ў століне адкрылася першая ў беларусі школа ўзаемнага навучаньня у якой вывучалі асновы аграноміі у годзе цагляная сынагога пацярпела ад пажару у годзе пачала дзейнічаць земская народная вучэльня на год у мястэчку быў двор паводле вынікаў перапісу году двароў дзейнічалі царква сынагога юдэйскія малітоўныя дамы капліца існавалі валасная ўправа земская народная вучэльня конная паштовая станцыя вінакурны і чайны заводы карчма крамаў насельніцтва займалася земляробствам і жывёлагадоўляй рыбнай лоўляй сплавам лесу у годзе адкрылася першая лякарня у годзе ў столін з захопленага немцамі пінску пераехала павятовая адміністрацыя у годзе столін увайшоў у бсср дзе ў годзе стаў цэнтрам раёну пінскай з году берасьцейскай вобласьці у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй места столін вёскі манькавічы белавуша і рыбнікі прадстаўляюць сабой адну населеную аглямэрацыю ўздоўж шашы з насельніцтвам каля тысячаў чалавек у століне працуюць гімназія сярэднія дзіцяча юнацкая спартовая школы школа мастацтваў дом дзіцячай творчасьці дашкольныя ўстановы аграрна эканамічны каледж мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе тэрытарыяльнае мэдычнае аб яднаньне дзейнічаюць бібліятэкі дом культуры дом рамёстваў з урбананімічнай спадчыны століна да нашага часу гістарычную назву захавала толькі пінская вуліца у тэлефонным даведніку году ўпамінаюцца пэрлавая і ясная вуліцы прадпрыемствы харчовай прамысловасьці дзейнічае столінскі краязнаўчы музэй спыніцца можна ў гатэлі гарынь у століне знаходзіцца батанічны помнік прыроды дзяржаўнага значэньня закладзены ў піхты каўкаскія тураў места ў беларусі на рацэ прыпяці уваходзіць у склад жыткавіцкага раёну гомельскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўночны захад ад места і чыгуначнай станцыі жыткавічаў аўтамабільныя дарогі на давыд гарадок жыткавічы лельчыцы рачная прыстань тураў найстарэйшы горад дрыгавічоў і сталіца адной зь першых дзяржаваў на беларускай этнічнай тэрыторыі места гістарычнай піншчыны частка берасьцейшчыны на захадзе палесься колішняя сталіца графства і старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захавалася замчышча помнік археалёгіі ст а таксама драўляная царква ўсіх сьвятых помнік архітэктуры ст сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася мураваная абарончая вежа помнік архітэктуры ст зруйнаваны расейскімі ўладамі у наш час існуе два найбольш вядомыя тлумачэньні паходжаньня тапоніму тураў першае зьвязвае назву паселішча з імем вараскага князя тура які лічыцца ягоным заснавальнікам і ўпамінаецца ў аповесьці мінулых часоў пад годам зрэшты гэта адзіная летапісная згадка пра заморскага тура туры як заснавальніка і першага ўладара гораду у годзе япіскап менскі і тураўскі яўгені ў нарысе гісторыі турава прыкладзеным да выданьня твораў кірылы тураўскага пісаў што ў народнай гаворцы які небудзь турдаў турбенд і інш мог называцца і проста тур таксама ён зазначыў што існаваньне імя тур у пэўных сфэрах усходнеславянскага грамадзтва пацьвярджаецца відаць назвай царквы турава бажніца ў старажытным кіеве якая ўпамінаецца ў летапісе пад годам другое пашыранае тлумачэньне найменьня тураў узыходзіць да назвы дзікага быка тура так этнограф павал шпілеўскі лічыў што летапіснае сьцьверджаньне пра нейкага заморскага тура туры як заснавальніка і першага гаспадара турава даніна народнай легендзе сваю думку дасьледнік даводзіў наступным чынам па першае мы сустракаем масу назваў сёлаў вёсак рэк палёў урочышчаў іг д з коранем тур на ўсёй прасторы славянскіх пасяленьняў і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага а ад вараскага кораня неверагодна па другое у землях дрыгавічоў было мноства тураў на якіх палявалі кіеўскія князі напр уладзімер манамах як адзначаюць а крывіцкі і м саскевіч назву тур фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі напрыклад буй тур усевалада ў слове аб палку ігаравым у паўднёвых і заходніх славян захаваліся ўтварэньні ад гэтае назвы сярод найменьняў жывёл расьлінаў у тапаніміцы у асобных песьнях былінах і інш тым ня менш дасьледнікі лічаць гэтую гіпотэзу занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай аляксандар крывіцкі і мікалай саскевіч выводзяць назву паселішча ад зарослай цяпер пратокі ад прыпяці ў в пагост разьмешчанай непадалёк ад утоку ў прыпяць ракі сьцьвіга дасьледнікі адзначаюць што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў памянёнай вёскі яшчэ ў даваенныя часы тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай якая была часткаю гаспадарскае воднае сыстэмы пагоста пратока была важнаю прыстаньню на прыпяці і сьцьвізе адначасна асабліва пры сплаве лесу старажытная пратока тур мела асаблівае значэньне для падтрыманьня комплексу жыльлёвых гаспадарчых абарончых абрадавых і іншых групаў збудаваньняў тагачасных насельнікаў турава праз разгалінаваную водную сыстэму на думку дасьледнікаў такое гідранімічнае паходжаньне назвы зьяўляецца больш блізкім да рэальных падзеяў таго часу і родніць тураў з паўночным полацкам існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэньні найменьня тураў некаторыя выводзяць гэтую назву ад слова тура тур вежа іншыя мяркуюць што на месцы дзе ўзьнік тураў у язычніцкай старажытнасьці было капішча месца пакланеньня нейкаму паважанаму ідалу заступніку туру аднак наяўнасьць асобнага славянскага божышча пад гэтаю назваю а прохараў лічыць не зусім абгрунтаванаю таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжаньне турава у часе набегаў нейкіх туркаў адзін зь іх перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там дзе потым паўстаў тураў праваліўся пад лёд і ўтапіўся паводле іншай вэрсіі толькі згубіў сваю багатую шапку аднак на думку а крывіцкага і м саскевіча гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы найменьня тур і слова турак першы пісьмовы ўпамін пра тураў зьмяшчаецца ў аповесьці мінулых часоў і датуецца годам бе бо рогволод перешел из заморья имяше волость свою полотьске а тур турове от него же туровици прозвашаяся старажытны горад узьнік на сутоках рэк язды і струменя прытокаў прыпяці якая ў сваю чаргу ўпадае ў дняпро а ён у чорнае мора гэты рачны шлях здаўна быў вядомы вікінгам якія актыўна карысталіся ім для гандлю з канстантынопалем першым вядомым тураўскім князем быў сьвятаполк сын кіеўскага князя ўладзімера пад чыёй уладай знаходзілася русь у тым ліку і тураўскае княства сьвятаполк заняў тураўскі сталец у годзе неўзабаве ў годзе ўтварылася тураўскае біскупства стагодзьдзі час росквіту турава горад меў магутную лінію ўмацаваньняў у той час тут было каля паводле паданьняў цэркваў і манастыроў сярод іх былі прынамсі дзьве саборныя цэрквы прачыстай багародзіцы і сьвятых апосталаў пятра і паўла існавалі прынамсі два а магчыма што тры манастыры мікольскі мужчынскі жаночы сьвятой вялікамучаніцы варвары япіскапскі барысаглебскі першы ўпамін у сярэдзіне хіі ст магчымае але малаімавернае існаваньне саборнай царквы сьвятой соф і у канцы ст у тураве збудавалі мураваную абарончую вежу разабраная ў ст у гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асьветнік кірыла тураўскі у годзе тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасьць ад кіева а ў годзе трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў узімку году горад поўнасьцю зруйнавалі мангола татары менавіта тады як сьведчыць паданьне быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж тура па чым на працягу сямі гадоў зь яго струменіла жаночае малако пэрыяд дабрабыту скончыўся ў выніку некалькіх фэўдальных канфліктаў а па тым як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасьць эўропа і бізантыя былі зьвязаныя ў абыход кіева тураў страціў асноўную сваю прывабнасьць тураўскае княства ў пэрыяд фэўдальнай раздробленасьці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў тураўскае пінскае слуцкае клецкае і іншыя і страціла сваё значэньне у гэты час хутка рос пінск які апярэджваў у сваім гаспадарчым разьвіцьці тураў у стагодзьдзях пачалося аб яднаньне абшараў колішніх полацкага тураўска пінскага і смаленскага княстваў вакол наваградку далучэньне турава да вялікага княства літоўскага адбылося ў я гады у першай траціне ст спынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў у выніку чаго места перайшло да вялікіх князёў літоўскіх у годзе у валоданьні вялікага князя сьвідрыгайлы альгердавіча з ст тураў знаходзіўся ў складзе троцкага ваяводзтва і належаў князям глінскім з канца ст крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай беларусі у годзе яны забілі непадалёку ад мазыру мітрапаліта кіеўскага і ўсяе русі макарыя у час вайны гадоў з маскоўскай дзяржавай іван неаднаразова інструктаваў менглі гірэя каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок слуцку турава пінску з мэтай аслабіць усходнія межы вялікага княства літоўскага карыстаючыся тым што асноўныя сілы вялікага княства ваявалі ў гэты час з масквой крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі увосень году яны перайшлі прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы турава і пінску славуты слуцкі князь сямён алелькавіч перахапіў крымчакоў за міль ад бабруйску і ўшчэнт разьбіў іх вызваліўшы вялікі палон у годзе фэўдалы якія шукалі хаўрусу з масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок маскоўскай дзяржавы узьнялі паўстаньне пад кіраўніцтвам міхала глінскага аднак у годзе паўстаньне пацярпела паразу па тым як м глінскі зьбег у маскоўскае княства тураў перайшоў да канстантына астроскага які заняўся ягоным узнаўленьнем у годзе места паўторна разбурылі татары і астроскія мусілі яшчэ раз будаваць на замкавай гары ўмацаваны замак апошні рэшткі якога захаваліся да ст і апісваліся вядомым падарожнікам паўлам шпілеўскім астроскія кіравалі туравам больш за стагодзьдзе з да году пакуль яго не аддалі ў якасьці выкупу за княжну з роду сапегаў у выніку адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформы гадоўтураў увайшоў у склад пінскага павету берасьцейскага ваяводзтва у гэты час места складалася з асноўнай часткі і двух прадмесьцяў заяцэльля і запясочча у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі тураў масква ажыцьцяўляла свае даўнія пляны захапіць літву і распачала крывавую вайну якая забрала больш за палову насельніцтва вялікага княства у ліпені году казакі наляцеўшы на вёскі і мястэчкі тураўшчыны сялян мучылі насьмерць забівалі маёмасьць іх усю забіралі іншыя вёскі агнём палілі пазьней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага грышкі чорнага казакі зьяўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі у верасьні году на тураўскую і сьмядынскую ніжэй плыньню прыпяці воласьці напала маскоўскае войска паводле заявы тураўскага падстаросты хведара ляўковіча чужынцы ня толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі але сялян у лясах знаходзячы некаторых насьмерць пазамучвалі верасьня яны да апошняй халупы спалілі вёскі верасьніцу букчу глінную храпін колкі і спустошылі дзясяткі іншых забіралі ўсё да драбніцы у астражанцы і сьмядыні замардавалі нават папоў у гліннай сьвятога айца расстралялі а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй целы мерцьвякоў выкідвалі з дамавінаў урэшце пагаспадарыўшы ў апусьцелым тураве захопнікі пакінулі яго а мяшчанам якія паразьбягаліся ды ўсёй воласьці сказалі вяртацца ў места запэўніўшы што чапаць іх ня будуць аднак кастрычніка калі людзі вярнуліся на іх накінулася варожае войска хапалі ўсё ў хатах рынкавых каморах а найбольш вымучвалі ў жыхароў грошы некалькі чалавек пры гэтым забілі вялізны статак кароў за тысячаў быў адагнаны ва ўкраіну неўзабаве войска вялікага княства літоўскага пад камандаю януша радзівіла вызваліла тураў па выгнаньні маскоўскіх захопнікаў у тураве засталося толькі дымоў тады як у годзе іх было у ст тураўскі маёнтак зваўся графствам хоць ягоныя ўладальнікі не былі графамі паводле зьвестак за год у тураве было дымоў у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год тураў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі часткай тураўскага маёнтку ў гэты час валодаў граф маршалак галоўнага літоўскага трыбуналу іван салагуб другую частку якая належала дзяржаве расейскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генэралу селябіну у тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў было сем цэркваў і сынагога у годзе ангельская акцыянэрная кампанія піта і форстэра купіла ў салагуба лясныя ўгодзьдзі і пачала па драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго прыпяцьцю дняпром і бугам за мяжу пра злачынства даведаліся ў пецярбургу і ў годзе выйшаў спэцыяльны ўказ імпэратара паўла які прадпісаў ліквідаваць дамову і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб згодна з імянным царскім ўказам ад верасьня году ў краі пачала працаваць паштовая сувязь паштовая дарога прайшла ад мазыру да давыд гарадку праз жыткавічы коней паштальёны тураў тое самае і далей празь ленін тое самае новыя беды і разбурэньні прынесла краю расейска француская вайна ваенныя спусташэньні абязьлюджвалі цэлыя мясцовасьці у гадох насельніцтва турава з прычыны голаду зьменшылася амаль на тры чвэрці у годзе мястэчка пацярпела ад пажару у якім згарэла цэркваў паўстаньне кастуся каліноўскага не ахапіла край хоць хвалі яго глухія зьвесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разьбітага ў годзе войска паўстанцаў у годзе ў тураве выявілі старажытнае эвангельле на год у тураве было двароў дзейнічалі царквы капліца сынагога і юдэйскія малітоўныя дамы на год у мястэчку было каля дамоў паводле вынікаў перапісу году у тураве было двароў дзейнічалі царквы касьцёл капліца і сынагога працавалі пошта фатаграфія прыстань цагельня хлебазапасныя магазыны крамаў і карчмы штогод праводзіўся кірмашы у аднайменным фальварку дзейнічаў паравы млын на год двароў у кастрычніку лютым годуў тураве ўсталявалася савецкая ўлада у лютым сьнежні году нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада у сьнежні жніўні году зноў савецкая ўлада з жніўня да ліпеня году польская ўлада ліпеня году ў месьце канчаткова замацаваліся саветы на год тут было двароў у гадох тураў быў цэнтрам раёну з году у складзе мазырскай вобласьці у годзе ў мястэчку жыло чалавекі на тысячу жыхароў рамесьнікаў да году насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў масавых рэпрэсіяў павялічылася толькі на чалавек згодна з указам прэзыдыюму вярхоўнага савету бсср ад верасьня году тураў атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу у другую сусьветную вайну ўлетку году яго захапілі нямецкія войскі а ўжо ў кастрычніку пачало сваю дзейнасьць савецкае падпольле ліпеня году ў места ўвайшлі савецкія войскі у годзе тураўскі раён ліквідавалі а само мястэчка ўвайшло ў склад жыткавіцкага раёну паблізу турава ёсьць азёры аблуква галава плішчын працякаюць рэкі глушыца перадоль струмень язда у тураве працуюць сярэднія і музычная школы дашкольная ўстанова мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня дзейнічаюць дамы культуры бібліятэкі выдаецца газэта вольныя навіны дзейнічаюць тураўскі краязнаўчы музэй і тураўскі музэй прыроды у тураве зацьвердзілася першая япіскапская катэдра ў літве з часоў князя кіеўскага ўладзімера места было цэнтрам праваслаўя ў літве у ст на тураўшчыне налічвалася каля цэркваў і два саборы практычна ўсе яны былі згубленыя ў час шматлікіх войнаў шацілавічы з году сьветлагорск места ў беларусі на рацэ бярэзіне адміністрацыйны цэнтар шацілавіцкага раёну гомельскай вобласьці плошча км насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км на захад ад гомелю чыгуначная станцыя сьветлагорск на бярэзіне на лініі жлобін каленкавічы вузел аўтамабільных дарог на бабруйск жлобін гомель каленкавічы рачная прыстань шацілавічы старажытная вёска гістарычнай рэчыччыны панізоўя сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся драўляны касьцёл сьвятога крыжа помнік архітэктуры ст зруйнаваны савецкімі ўладамі гістарычная назва паселішча шацілавічы якую пазьней дзеля спрашчэньня перарабілі ў шацілкі існуе меркаваньне што форма шацілкі зьяўляецца размоўным скаротам ад шацілавічаў і не адпавядае мясцовай тапанімічнай традыцыі тапонім шацілавічы мае патранамічнае паходжаньне ад прозьвішча шаціла тым часам прозьвішча імаверна паходзіць ад беларускага слова шаць добрае прыгожае месца у слоўніку расейскай мовы у даля гара сярэдняй велічыні у канцы х гадоў актывісты гістарычна культурнай суполкі поўня распачалі ў мясцовым друку кампанію за вяртаньне месту гістарычнай назвы шацілавічы але савецкія ўлады адкінулі гэтую прапанову у наш час прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву шацілавічы шацілкі у якасьці афіцыйнай упершыню шацілкавічы ўпамінаюцца ў ст як вёска ў бабруйскай воласьці троцкага ваяводзтва ліпеня году вялікі князь жыгімонт аўгуст выдаў прывілей на маёнтак шацілінскі востраў які па папярэднім ўладальніку рамане шаціле перадаваўся зямяніну ждану манкевічу за выкананьне вайсковай службы згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў вёска ўвайшла ў рэчыцкі павет менскага ваяводзтва паводле археалягічных зьвестак у канцы стагодзьдзях паселішча пашырылася за межы шацілінскага вострава і разьмяшчалася ўздоўж горвальскага тракту у годзе шляхціч пётар сулятыцкі падараваў езуітам пляц якія збудавалі тут каля году драўляны касьцёл утрымлівалі місіянэрскі пункт раней заснаваньне касьцёла датавалі годам але гэта не пацьвердзілася у годзе сяло шацілавічы ўпамінаецца ў вопісе парыцкага двара бабруйскага староства у гэтым час тут было сялянскіх двароў у вопіс ня ўносіліся шляхецкія двары у вопісе году ў шацілавічах існаваў шляхецкі двор манкевічаў і сялянскія двары у годзе ў сьпісе каталіцкіх парафіяў значацца шацілкі у карпілавіцкай парафіі бабруйскага дэканату віленскай дыяцэзіі у годзе ў шацілавічах упамінаецца мытны страж які адносіўся да глускай галоўнай мытнай каморы у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год шацілавічы апынуліся ў складзе расейскай імпэрыі у парыцкай воласьці бабруйскага павету менскай губэрні у гадох называлася менскім намесьніцтвам у годзе ўпамінаюцца вёска і ваколіца шацілкі у якіх разам было двароў у годзе ў шацілавічах шляхецкіх і сялянскія двары праваслаўны прыход адносіўся да царква сьвятых апосталаў пятра і паўла ў вёсцы чыркавічах год у годзе ў шацілавічах было двароў працавала прыстань паводле вынікаў перапісу году тут было двары дзейнічаў касьцёл працавалі кузьня і крупаршука побач існавала аднайменная гаспадарчая сядзіба у пачатку стагодзьдзя існавалі аднайменныя ваколіца двароў і маёнтак двор на год вёска двароў і фальварак у годзе побач з шацілавічамі прайшла чыгунка пачала працаваць чыгуначная станцыя шацілкі у годзе ў шацілавічах упамінаецца аднаклясная народная вучэльня паводле перапісу году на чыгуначнай станцыі шацілках было двароў з ліпеня году шацілавічы зноў у адноўленай бсср дзе яны жніўня году сталі цэнтрам сельсавету да году ў новаўтвораным парыцкім раёне які ўваходзіў у бабруйскую акругу існавала да ліпеня году а потым ад лютага году у палескай з красавіка году у бабруйскай з студзеня году у гомельскай вобласьці чыгуначную станцыю шацілкі ўлучылі ў чыркавіцкі сельсавет парыцкага раёну на год у шацілавічах працавалі воўначоскі паравы млын крупарушка у я я гады мястэчка было адным з цэнтраў лесасплаву на рацэ бярэзіне у гадох на базе кузьні ўтварылася суднабудаўнічая арцель потым пераўтвораная ў вэрф цяпер завод зборнага жалезабэтону на год у шацілавічах было двароў верасьня году статус паселішча панізілі да вёскі у другую сусьветную вайну з жніўня да лістапада году шацілавічы знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй у час вайны на суднавэрфе і чыгуначнай станцыі дзейнічалі савецкія падпольныя групы у гадох у шацілавічах збудавалі васілевіцкую дрэс цяпер сьветлагорская цэц сьнежня году шацілавічы атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу з чэрвеня году цэнтар парыцкага раёну ліпеня году савецкія ўлады перайменавалі шацілавічы на той час афіцыйна шацілкі у сьветлагорск і надалі ім статус гораду раённага падпарадкаваньня парыцкі раён перайменавалі ў сьветлагорскі з сакавіка да студзеня году шацілавічы мелі афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня знаходзіцца на раўніне гомельскага палесься за км на захад ад гомля адлегласьць да гомля аўтамабільнымі шляхамі км праз рэчыцу за км ад менску стаіць на рацэ бярэзіне прытока ракі дняпра на поўнач за ракой знаходзіцца выспа востры рог і гідралягічных заказьнік мясцовага значэньня выдрыца на ўсход азёры глухое і дзеравянка клімат мерна кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура паветра студзеня с ліпеня с сярэдняя колькасьць ападкаў мм у год дзейнічаюць праваслаўныя царквы касьцёл новаапостальская царква у шацілавічах працуюць агульнаадукацыйных школ гімназія былая школа міжшкольны навучальна вытворчы камбінат вечаровая сярэдняя школа дзейнічаюць цэнтар карэкцыйнага разьвіцьця дом дзіцячай і юнацкай творчасьці цэнтар пазашкольнай працы міжшкольны экалягічны цэнтар дзіцяча юнацкія спартовыя школы зь іх алімпійскага рэзэрву дзіцячая музычная школа дзіцячая школа мастацтваў ёсьць аўтамабільная школа працуюць прафэсійна тэхнічныя навучальныя ўстановы індустрыяльны каледж у шацілавічах дзейнічаюць бібілятэка дом культуры музэй гісторыі места мастацкая галерэя імя г пранішнікава у месьце ўтварыліся рок гурты органы сну год і год выдаюцца газэты ранак плюс сьветлагорскія навіны светлогорский бизнес у шацілавічах ёсьць дзьве спартовыя школы дюсш дюсш алімп дюсш мае наступныя аддзелы грэцка рымскае барацьбы тхэквандо боксу баскетболу плаваньня дюсш алімп спэцыялізуецца на лёгкай атлетыцы у месьце ёсьць наступныя спартовыя збудаваньні і пляцоўкі стадыёны лёгкаатлетычны манэж спартовыя залі плавальныя басэйны міні басэйны ў дзіцячых садох іншыя залі і пляцоўкі школьныя спартовыя залі іг д чыгунка аўтамагістралі і лясныя масівы падзяляюць шацілавічы на плянавальныя раёны паўночны і паўднёвы забудаваныя шматпавярховымі дамамі і заходні з забудовай сядзібнага тыпу у цэнтры і павярховыя будынкі яго галоўнай вышыннай дамінантай зьяўляецца павярховы жылы дом існуюць мікрараёнаў сярод прамысловых прадпрыемстваў вытворчае аб яднаньне хімвалакно шацілавіцкі цэлюлёзна кардонны камбінат цкк цеплаэлектрацэнтраль завод жалезабэтонных вырабаў і канструкцыяў завод жалезабэтонных вырабаў будаўнічага трэсту завод зборнага жалезабэтону управа буравых работ фабрыка мастацкіх вырабаў друкарня хлебазавод вузел аўтамабільных дарог на бабруйск жлобін гомель каленкавічы чыгуначная станцыя на лініі жлобін каленкавічы ёсьць аўтобусная станцыя праз шацілавічы праходзіць чыгуначная магістраль санкт пецярбург кішынёў працуе аўтобусны парк аўтобусы якога ходзяць па мескіх маршрутах а таксама маршрутныя і легкавыя таксі у месьце грузавая прыстань бабруйскага рачнога порта на рацэ бярэзіне у шацілавічах працуюць музэй гісторыі места дом рамёстваў дэкаратыўна прыкладное мастацтва карцінная галерэя традыцыя імя германа пранішнікава помнікі помнік звон воінам якія загінулі пры вызваленьні шацілавічаў ад нацысцкіх акупантаў усталяваны ў годзе на месцы ранейшага помніка алея герояў помнікі воінам якія атрымалі званьні герояў пры вызваленьні раёну ад нацысцкіх акупантаў помнік землякам якія загінулі ў розных войнах на гарадзкой набярэжнай помнік раману шацілу заснавальніку і першапасяленцу шацілавічаў усталяваны ў годзе на ўсходняй ускраіне шацілавічаў захавалася тэрыторыя былога баярскага шляхецкага двара шацілінскі востраў канец стагодзьдзя раман шаціла першы жыхар шацілавічаў вядомы паводле пісьмовай крыніцы год меў у карыстаньні маёнтак шацілінскі востраў у годзе ў цэнтры шацілавічаў паставілі помнік правобразам якога зьяўляецца р шаціла скульптура ўвасабляе ў сябе заснавальнікаў і першапасяленцаў шацілавічаў першы ў беларусі помнік заснавальнікам паселішча койданаў з году дзяржынск места ў беларусі на рацэ няцечцы адміністрацыйны цэнтар койданаўскага раёну менскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўднёвы захад ад менску на чыгуначнай лініі станцыя койданава і аўтамабільнай дарозе менск баранавічы койданаў даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай меншчыны колішняя сталіца графства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл сьвятой ганны ў стылі барока помнік архітэктуры ст часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся кальвінскі збор і замак помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зьнішчаныя савецкімі ўладамі традыцыйная гістарычная назва места койданаў гэты тапонім імаверна утварыўся ад імя татарскага ваяра койдана кайдана войскі якога нібыта разьбіў непрыяцель пад легендарным крутагор ем у стагодзьдзі паводле іншага меркаваньня назва места паходзіць ад імя татарскага вайскавода які калісьці жыў у гэтых мясьцінах ён наняўся ў канцы пачатку стагодзьдзяў у войска вялікага княства літоўскага і меў тут сваю рэзыдэнцыю форма койданава пачала шырока ўжывацца ў выніку перайначваньня тапоніму на расейскі манер ліпеня году савецкія ўлады перайменавалі койданаў у дзяржынск у гонар ф дзяржынскага аднаго з арганізатараў чырвонага тэрору назва дзяржынск не зьяўляецца ўнікальнай места з такой жа назвай існуе ў ніжагародзкай з назвай дзяржынскі у маскоўскай вобласьці расеі пасёлак дзяржынск у іркуцкай дзяржынскі у варонескай і новасыбірскай абласьцях расеі у наш час прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву койданаў у якасьці афіцыйнай афіцыйнай датай заснаваньня сучаснага койданава лічыцца год калі паселішча ўпамінаецца пад назвай крутагор е ў паданьні пра старую пакроўскую драўляную царкву аднак сучасныя энцыкляпэдычныя даведнікі разглядаюць гэтыя зьвесткі толькі як імаверныя і датуюць першы дакладны пісьмовы ўпамін годам у хіі стагодзьдзі койданаў увайшоў у склад полацкага пазьней менскага княства да хііі стагодзьдзя завяршылася ўзьвядзеньне драўлянага замка у стагодзьдзі койданаў далучыўся да вялікага княства літоўскага у розныя часы маёнтак знаходзіўся ў валоданьні гедзімінавічаў вярэйскіх гаштольдаў радзівілаў у годзе міхал жыгімонтавіч заснаваў тут касьцёл сьвятой ганны у пачатку стагодзьдзя койданаў пацярпеў ад набегаў татараў у і гадох у годзе ён стаў цэнтрам староства пазьней графства у гадох койданаў атрымаў вядомасьць значнага асяродку пашырэньня кальвінізму каля году мікалай радзівіл руды збудаваў тут драўляны кальвінскі збор з году мураваны а таксама плябанію школу і шпіталь згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў паселішча ўвайшло ў склад менскага павету менскага ваяводзтва у годзе койданаў атрымаў статус мястэчка у гэты час тут было дымоў замак кальвінскі збор ратуша касьцёл рынак карчмы вадзяныя млыны існавала вуліцаў віленская менская плябанская рубяжэвіцкая слуцкая станькаўская кароль і вялікі князь жыгімонт ваза дазволіў праводзіць вялікія кірмашы на грамніцы лютага і сёмуху і штотыднёвы торг пазьней кірмашы таксама зьбіраліся на юр я красавіка і пакровы кастрычніка паводле зьвестак на год у цэнтры мястэчка знаходзіўся чатырохкутны рынак забудаваны дамамі рамесьнікаў і гандляроў на пляцы было крамаў карчма і мяшчанскія двары агулам налічвалася двароў аднаўленьне койданава ішло марудна у й палове стагодзьдзя тут збудавалі новы драўляны касьцёл сьвятой ганны на год у мястэчку было дымы у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год койданаў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам воласьці менскага павету віленскай губэрні у годзе мястэчка атрымала герб выява галінак дуба і алівы у вайну году лістапада войскі расейскай імпэрыі разьбілі аддзел сфармаваны зь мясцовых і францускіх жаўнераў у годзе празь мястэчка прайшла чыгунка адкрыўся павярховы вакзал у канцы пачатку стагодзьдзя у койданаве дзейнічалі кальвінскі збор касьцёл царква сынагога працавалі народная і меская вучэльні юдэйскія малітоўныя школы багадзельня больш за крамаў паравы млын шапавальні бровары штогод праводзілася кірмашоў за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году койданаў занялі войскі нямецкай імпэрыі у годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл і ліквідавалі каталіцкую парафію ў койданаве сакавіка году паселішча атрымала статус места ліпеня году бальшавікі зьмянілі назву места на дзяржынск ад прозьвішча заснавальніка савецкай карнай сыстэмы дзяржынскага чыгуначная станцыя захавала старую назву у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году койданаў знаходзіўся пад акупацыяй трэцяга райху у койданаве працуюць сптв сярэднія школы музычная і дзіцячая спартовая школы дом школьніка дашкольных установаў мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня дзейнічаюць дом культуры кінатэатар паводле генэральнага пляну году прадугледжвалася карэнным чынам зьмяніць аблічча места неўзабаве адбыўся ўвод у эксплюатацыю прамысловых прадпрыемстваў збудаваныя адміністрацыйныя будынкі будынкі дома культуры кінатэатра пошты радыёвузла школаў двухпавярховых жылых дамоў адкрыўся стадыён на месцы старажытнага замка клінічнае паселішча сучаснае места займае абодва берагі ракі няцечы галоўная плянавальная вось вул ленінская на якой сфармаваўся цэнтральны пляц грамадзкі цэнтар з адміністрацыйнымі будынкамі бульвар злучае пляц з гандлёвым цэнтрам гістарычная частка места на рагу вуліцаў к маркса і ленінскай цэнтральная частка а таксама вуліца менская і набярэжная ракі забудоўваюцца шматпавярховымі жылымі дамамі у койданаве знаходзяцца маторарамонтны і мэханічны заводы ільнозавод кравецкая і тэкстыльная фабрыкі прадпрыемствы харчовай прамысловасьці непадалёк ад места разьмяшчаюцца торфабрыкетны і крэйда вапняковы заводы дзейнічаюць койданаўскі гістарычна краязнаўчы музэй і беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакумэнтаў у годзе ў цэнтры койданава паставілі помнік у гонар легендарнага годзьдзя заснаваньня крутагор я койданава дзяржынску наваградак места ў беларусі каля вытоку ракі валоўкі адміністрацыйны цэнтар наваградзкага раёну гарадзенскай вобласьці насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км на ўсход ад горадні за км ад чыгуначнай станцыі наваельня лінія ліда баранавічы наваградак першая сталіца вялікага княства літоўскага даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну да нашага часу тут захаваліся замак вялікіх князёў гара міндоўга царква сьвятых барыса і глеба манастыр базылянаў фарны касьцёл касьцёл сьвятога міхала арханёла комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам сьвятога антонія дом музэй адама міцкевіча помнікі гісторыі і архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся меская ратуша замкавая царква комплексы калегіюму езуітаў з касьцёлам беззаганнага зачацьця найсьвяцейшай панны мар і кляштару баніфратаў помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама палац радзівілаў вялікая сынагога кляштары дамініканаў і дамініканак помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя савецкімі ўладамі традыцыйная гістарычная назва места наваградак тапонім утварыўся ад дзьвюх асноваў новы і гарадок варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах новогород новгородок новогородок новый городок новгород литовский і інш сьведчаць пра тое што недзе паблізу існаваў стары гарадзкі цэнтар акругі магчыма ім было гарадзішча радагошча галіцка валынскі летапіс дакумэнтальна пацьвярджае што народная назва наваградак узыходзіць да ст а форма новагародак якая дала назву навагрудак праз прамежкавую навагродак узьнікла пазьней дзесьці ў ст пад уплывам польскай мовы назва наваградак адпавядае традыцыйнаму беларускаму вымаўленьню тым часам цяперашняя афіцыйная форма навагрудак утварылася не ў выніку натуральнай трансфармацыі тапоніма а праз мэханічны перанос сьпярша па годзе у і толькі потым па годзе у русіфікаваны савецкі моўны стандарт у нарматыўным даведніку назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь традыцыйная гістарычная назва наваградак фіксуецца як варыянтная гэта значыць што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай паводле археалягічных дасьледаваньняў у канцы х ст на тэрыторыі сучаснага места ўзьнікла старажытнае паселішча умацаванае да сярэдзіны х стагодзьдзя першы імаверны пісьмовы ўпамін пра наваградак датуецца годам аднак некаторыя дасьледнікі ставяць гэтае сьцьверджаньне пад сумнеў як сьведчаць археалягічныя зьвесткі у х ст наваградак складаўся зь дзядзінца замкавая гара вакольнага гораду і пасаду у х стагодзьдзях ён быў цэнтрам удзельнага княства пад годам упамінаецца князь ізяслаў наваградзкі зь сярэдзіны х гадоў на запрашэньне мясцовых баяраў у наваградку пачаў княжыць міндоўг што паспрыяла ўтварэньню вялікага княства літоўскага у гадох галіцка валынскія князі ў кааліцыі зь інфлянцкім ордэнам учынілі некалькі ваенных выправаў што прымусіла міндоўга пайсьці на прымірэньне з ордэнам у годзе ад імя папы рымскага ён каранаваўся ў наваградку на караля літвы першы і апошні такі тытул у гісторыі вялікага княства літоўскага аднак у годзе сын міндоўга войшалк склаў ад імя бацькі мір з галіцка валынскім княствам і перадаў места раману данілавічу у годзе ў выніку разрыву міру войшалк зноў пачаў княжыць у наваградку у барацьбе супраць галіцка валынскага княства і жамойцкіх князёў ён аб яднаў вакол сябе пінскую зямлю нальшчаны і дзяволту наваградак неаднаразова у я і гады цярпеў ад набегаў мангола татараў і іх хаўрусьнікаў дружынаў галіцка валынскіх князёў пазьней у і гады сюды ўчынялі свае выправы крыжакі апроч таго на места рабілі набегі крымскія татары апошнія адбыліся ў гадох з году наваградак знаходзіўся ў валоданьні карыята па годзе ягонага сына фёдара з году карыбута у годзе места было адным з цэнтраў вялікакняскага дамэну у канцы пачатку стагодзьдзяў вялікі князь вітаўт пасяліў у наваградку і ягоных ваколіцах татараў яшчэ ў годзе наваградак стаў цэнтрам незалежнай ад масквы літоўскай мітраполіі якая ахоплівала праваслаўную царкву вялікага княства літоўскага і галіцыі да году у годзе тут на саборы праваслаўных япіскапаў мітрапалітам літоўскім абралі рыгора цамблака у годзе ў наваградзкім фарным касьцёле адбыўся шлюб караля польскага ягайлы з соф яй гальшанскай які даў пачатак дынастыі ягелонаў у годзе вітаўт запісаў места разам з навакольнымі вёскамі ў пажыцьцёвае валоданьне сваёй жонцы юліяне у студзені году наваградак стаў сталіцай ваяводзтва ліпеня году вялікі князь жыгімонт стары надаў месту магдэбурскае права якое пацьвярджалася ў і гады у і гадох наваградак пацярпеў у выніку войнаў маскоўскай дзяржавы зь вялікім княствам літоўскім на год тут дзейнічалі цэркваў з ст места стала адным з цэнтраў рэфармацыі з году тут праходзілі паседжаньні галоўнага трыбуналу па берасьцейскай уніі год літоўская мітрапаліцкая катэдра стала грэцка каталіцкай у годзе наваградак пацярпеў ад набегаў казакаў з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у верасьні годзе яго захапіла маскоўскае войска а трубяцкога па вызваленьні у годзе вялікі князь у зьвязку з ваеннымі спусташэньням скасаваў для наваградку выплату падаткаў тэрмінам на гады у вялікую паўночную вайну у годзе швэдзкія войскі занялі места і зруйнавалі замак ваенныя падзеі стагодзьдзяў і іншыя катаклізмы пажары гадоў найбольш моцны у годзе калі згарэлі дамоў касьцёлы ратуша і канцылярыя ваяводы эпідэміі гадоў прывялі наваградак да палітычнага і эканамічнага заняпаду у канцы ст у месьце дзейнічалі цэрквы касьцёлаў кляштараў сынагога і мячэт у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год наваградак апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе ў годзе стаў цэнтрам павету слонімскага намесьніцтва з годугарадзенскай з годуменскай губэрні сьнежня году ў самім месьце або ў блізкім да яго завосьсю нарадзіўся паэт адам міцкевіч у вайну году па заняцьці наваградку напалеонам зь мясцовых жыхароў сфармаваўся ы ўланскі полк літоўскіх войскаў на год у месьце было драўляных і мураваных жылых дамоў за часамі вызвольнага паўстаньня ліпеня году наваградак з пад расейскай улады на пэўны час вызваліў аддзел ю кашыца і м межаеўскага па ліквідацыі дамініканскай школы царскія ўлады адкрылі клясную вучэльню пераўтвораную ў годзе ў наваградзкую гімназію на год у наваградку было небрукаваныя і брукаваных вуліцаў і завулкаў за часамі нацыянальна вызвольнага паўстаньня ў месьце сфармавалася паўстанцкая арганізацыя на чале з у борзабагатым у годзе ў наваградку заснавалі кафляны завод у годзе банк у годзе друкарню паводле перапісу году у месьце былі жылыя дамы дзейнічалі саборная царква царква касьцёл сынагога і мячэт працавалі меская вучэльня з аддзяленьнем для дзяўчынак жыдоўская прыватная вучэльня паштовая станцыя крамаў у гандлёвых радах і асобныя крамы цагельны ганчарны мылаварны і ганчарна кафляныя заводы гатэляў і заезных двароў корчмаў і піцейных дамоў у годзе ў наваградку зьявіліся першыя вулічныя газавыя ліхтары на год у месьце было мураваных і драўляныя будынкі на год навучальных установаў за часамі першай сусьветнай вайны верасьня году наваградак занялі войскі нямецкай імпэрыі у гэты час тут збудавалі электрастанцыю правялі тэлефанізацыю і праклалі вузкакалейку у годзе наваградак увайшоў у бсср дзе ў годзе стаў цэнтрам раёну баранавіцкай вобласьці з году ў гарадзенскай вобласьці у другую сусьветную вайну зь ліпеня да ліпеня году места знаходзілася пад акупацыяй трэцяга райху ў складзе генэральнага камісарыяту беларусь дзе было цэнтрам наваградзкай акругі у гэты часманашкі з ордэну сьвятой сям і з назарэту зладзілі на просьбу бацькоў падпольнае вывучэньне дзяцей польскай мовы і гісторыі падпольная школа спыніла сваё існаваньне па тым як жніўня году манашак у тым ліку галоўную арганізатарку школы расстралялі нацысты у наваградку працуюць сярэдніх школаў гімназіі вучэльня апроч гэтага у месьце ёсьць два каледжы мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць меская лякарня і паліклінікі дзейнічаюць дом культуры бібліятэкі кінатэатры выдаецца газэта новае жыццё з урбананімічнай спадчыны наваградку да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца замкавая гістарычныя мясцовасьці наваградку віктарын калёнія пярэсека рацэўля у наваградку працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі харчовай лёгкай прамысловасьці і вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў наваградак буйны вузел аўтамабільных шляхоў на цэнтральным мескім пляцы перакрыжоўваюцца наступныя аўтамабільныя дарогі баранавічы наваградак іўе любча наваградак зьдзецел парачаны ад наваградак нясьвіж з усходняга паўднёвага і заходняга боку места маецца колцавая аб язная аўтамабільная дарога пасажырскія перавозкі ў наваградку і ваколіцах ажыцьцяўляе уп аўтобусны парк наваградак пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня і краязнаўства у месьце штогод праводзіцца фэст сярэднявечнай культуры наваградзкі замак за год наваградак наведалі каля тыс турыстаў турысты на жыхароў за год плянавалася што ў годзе ў наваградку паставяць помнік каралю вялікага княства літоўскага міндоўгу у наш час працягваецца збор сродкаў конная статуя ў паўтара натуральнага памеру вырабленая з бронзы мусіць разьмясьціцца ў гістарычным цэнтры места праект кампазыцыі распрацаваў вядомы менскі скульптар генадзь буралкін дзяржава панства арганізацыя палітычнай улады грамадзтва што займае пэўную тэрыторыю мае ўласную сыстэму кіраваньня а таксама валодае ўнутраным і вонкавым сувэрэнітэтам на цяперашні момант уся сухапутная частка плянэты зямля за выняткам антарктыды падзеленая паміж прыкладна дзяржавамі дзяржава ёсьць палітычнай арганізацыяй з цэнтралізаваным урадам які падтрымлівае манаполію на законнае прымяненьне сілы ў межах пэўнай тэрыторыі некаторыя дзяржавы маюць фэдэратыўны прынцып будовы ці ўдзельнічаюць у фэдэральным зьвязе таксама некаторыя краіны могуць быць суб ектам вонкавага сувэрэнітэту або гегемоніі калі канчатковы сувэрэнітэт мае іншая дзяржава часьцяком зьвяртаюцца да панятку сувэрэнная дзяржава тып дзяржавы які характарызуецца сувэрэнітэтам увасабляе ў сабе сувэрэнітэт нацыянальнасьцяў і народа сувэрэнная дзяржава ёсьць адмысловай палітыка тэрытарыяльнай арганізацыяй якая валодае сувэрэнітэтам спэцыяльнага апарата кіраваньня й прымусу й здольная падаваць сваім паводзінам агульнаабавязковы характар тэрмін звычайна выкарыстоўваецца ў прававым палітычным а таксама сацыяльным кантэкстах адзінага й агульнапрызнанага вызначэньня панятку дзяржава не існуе ані ў навуцы ані ў міжнародным праве на год не існуе юрыдычнага вызначэньня дзяржавы прызнанага ўсімі краінамі сьвету арганізацыя аб яднаных нацыяў хоць і зьяўляецца найбуйнейшай міжнароднай арганізацыяй ня мае паўнамоцтваў сьцьвярджаць што штосьці зьяўляецца дзяржавай адзін зь нешматлікіх дакумэнтаў што даюць вызначэньне тэрміну дзяржава ў міжнародным праве гэта канвэнцыя мантэвідэо падпісаная ў годзе некалькімі амэрыканскімі дзяржавамі ссср і беларусь яе не падпісвалі першапачаткова любая дзяржава выконвала трыадзіную задачу зь цягам разьвіцьця грамадзкіх адносінаў зьявілася магчымасьць больш цывілізаваных паводзінаў дзяржавы прырода дзяржавы й ейнае становішча ў палітычнай сыстэме выклікаюць наяўнасьць шэрагу спэцыфічных функцыяў якія адрозьніваюць яе ад іншых палітычных інстытутаў функцыямі дзяржавы завуцца асноўныя кірункі ейнай дзейнасьці зьвязаныя з сувэрэнітэтам дзяржаўнай улады ад функцыяў адрозьніваюцца мэты й задачы дзяржавы якія адлюстроўваюць асноўныя кірункі абранай тым або іншым урадам або рэжымам палітычнай стратэгіі сродкі ейнай рэалізацыі функцыі дзяржавы клясыфікуюцца асноўнай клясыфікацыяй зьяўляецца падзел функцыяў дзяржавы на ўнутраныя й вонкавыя да ўнутраных функцыяў дзяржавы ставяцца да вонкавых функцыяў дзяржавы ставяцца таксама праводзіцца падзел паміж дзейнасьцю па выпрацоўцы палітычных рашэньняў і дзейнасьцю па выкананьні гэтых рашэньняў то бок дзяржаўнаму кіраваньню на ліпень году ў сьвеце існавала дзяржавы прызнаных абсалютнай большасьцю больш за іншых дзяржаваў зь іх у аан ўваходзіць дзяржавы чальца ватыкан як сувэрэнная тэрыторыя сьвятога пасаду мае палітычную сыстэму падобную дзяржаве але дзяржавай у поўным разуменьні дадзенага тэрміна не зьяўляецца ён афіцыйна прызнаны большасьцю дзяржаваў як сувэрэнная тэрыторыя але не зьяўляецца чальцом аан сталым назіральнікам у аан зьяўляецца сьвяты пасад унікальны сувэрэнны пэрсона у міжнародным праве дыпляматычныя адносіны дзяржаваў усталёўваюцца не з ватыканам а са сьвятым пасадам і ўсе замежныя дыпляматычныя місіі акрэдытаваныя пры дзяржаўным сакратарыяце сьвятога стальцу каля дзясятка дзяржаўных утварэньняў зьяўляюцца фактычна самастойнымі дзяржавамі але альбо не прызнанымі іншымі дзяржавамі альбо прызнанымі недастатковай колькасьцю іншых дзяржаваў і іхны статут з за гэтага спрэчны зь іншага боку дзьве краіны а таксама адно квазі дзяржаўнае ўтварэньне прызнаныя вельмі шматлікімі дзяржавамі але фактычна не зьяўляюцца незалежнымі іхны статус не ўрэгуляваны у шматлікіх частках сьвету існуюць і іншыя рэгіёны насельніцтва якіх змагаецца за прызнаньне іхнай самастойнай дзяржаўнасьці нарэшце асобнымі асобамі або групамі людзей абвешчаныя таксама віртуальныя дзяржавы якія ня маюць этнічнай тэрытарыяльнай і гістарычнай легітымнасьці а часьцяком і тэрыторыі статус і катэгорыя некаторых тэрыторыяў і ўтварэньняў ня могуць быць адназначна ідэнтыфікаваныя таксама эўразьвяз і саюзная дзяржава расеі і беларусі маюць прыкметы дзяржавы й канфэдэрацыі аднак у міжнародным праве не разглядаюцца як дзяржава або суб ект міжнароднага права дзяржавы якія маюць вельмі малую тэрыторыю або колькасьць насельніцтва мянуюць карлікавымі дзяржавамі моцныя незалежныя дзяржавы якія валодаюць значнай перавагай над іншымі дзяржавамі а таксама сталых чальцоў савета бясьпекі аан называюць вялікімі дзяржавамі вялікія дзяржавы якія валодаюць значнай перавагай над іншымі дзяржавамі мянуюць звышдзяржавамі дзяржавы якія валодаюць ядзернай зброяй мянуюць ядзернымі дзяржавамі у апошнія гады ў міжнароднай палітычнай практыцы ўжываецца тэрмін недзеяздольныя дзяржавы якім абазначаюцца дзяржавы улады якіх ня здольныя кантраляваць цэласнасьць тэрыторыі палітычную эканамічную крымінагенную дэмаграфічную сытуацыю ў краіне да іх адносяць у прыватнасьці самалі зымбабвэ чад ірак фактычна размова ідзе ў такіх выпадках аб адсутнасьці дзяржавы рэспубліка аўстрыя аўстрыя краіна ў цэнтральнай эўропе мяжуе зь нямеччынай і чэхіяй на поўначы славаччынай і вугоршчынай на ўсходзе славеніяй і італіяй на поўдні швайцарыяй і ліхтэнштайнам на захадзе у аўстрыі мяшкуюць амаль мільёнаў чалавек тэрыторыя краіны складае км ляндшафт вельмі гарысты бо на большай частцы краіны знаходзяцца альпы то бок толькі краіны знаходзіцца на вышыні меншай за мэтраў ад узроўня мора а самы высокі пункт складе мэтраў большасьць насельніцтва размаўляе на мясцовых баварскіх дыялектах нямецкай мовы ў якасьці роднай мовы а стандартная нямецкая мова зьяўляецца афіцыйнай мовай краіны да іншых рэгіянальных адносяцца вугорская градзішчанска харвацкая і славенская мовы аўстрыя зьяўляецца фэдэратыўнай рэспублікай з парлямэнцкай прадстаўнічай дэмакратыяй у якую ўваходзяць дзевяць фэдэратыўных земляў сталіцай і найбуйнейшым горадам краіны зьяўляецца вена насельніцтвам якой складае больш за мільёнаў жыхароў да іншых буйных гарадоў адносяцца грац лінц зальцбург і інсбрук аўстрыя стала вызначаецца як адна з самых заможных краінаў у сьвеце паводле суп на душу насельніцтва у краіне назіраецца даволі высокі ўзровень жыцьця паводле вынікаў году аўстрыя заняла ы радок у сьпісе індэксу разьвіцьця чалавечага патэнцыялу ў сьвеце рэспубліка абвесьціла сталы нэўтралітэт у зьнешнепалітычных справах у годзе з таго ж году аўстрыя стала чальцом арганізацыі аб яднаных нацыяў у годзе краіна ўвайшла ў эўрапейскі зьвяз аўстрыя зьяўляецца адным з заснавальнікаў аэср у годзе аўстрыя далучылася да шэнгенскага пагадненьня а ў годзе адмовілася ад ўласнай нацыянальнай валюты і перайшла на выкарыстаньне эўра ў якасьці сродку аплаты землі сучаснай аўстрыі былі адваяваныя рымлянамі ў кельтаў ў годзе да н э у годзе тэрыторыя была ўключана ў імпэрыю карла вялікага назву аўстрыя ўпершыню згадваецца ў дакумэнце ад лістапада году дом габсбургаў з праўленьнем якога зьвязаны росквіт аўстрыйскага дзяржавы прыйшоў да ўлады ў стагодзьдзі а з па гады эрцгерцагі аўстрыйскія насілі тытул імпэратара сьвятой рымскай імпэрыі з году аўстрыя герцагства з эрцгерцагства з імпэрыя габсбургаў у гг аўстра вугоршчына дуалістычная двуадзіная манархія аўстрыйская рэспубліка ўтварылася ў лістападзе году пасьля распаду аўстра вугорскай манархіі у адбылося яе гвалтоўнае але разам з тым мірнае далучэньне да нацысцкай нямеччыны аншлюс пасьля другой сусьветнай вайны аўстрыя часова страціла незалежнасьць будучы падзеленай на чатыры акупацыйныя зоны паміж францыяй зша вялікабрытаніяй і ссср перамовы аб аднаўленьні незалежнасьці пачаліся ў але толькі ў аўстрыя зноў стала цалкам незалежнай дзяржавай па дзяржаўнай дамове ад траўня у кастрычніку таго ж году прыняты закон аб пастаянным нэўтралітэце аўстрыі аўстрыя зьяўляецца фэдэральнай краінай якая аб ядноўвае дзевяць самастойных земляў такая структура была зацьверджана паводле канстытуцыі году зь некаторымі радагаваньнямі ў годзе надчас уваходжаньня ў склад трэцяга райху сыстэма была скасавана аднак зноўку адноўлена ў годзе кіраўніком краіны зьяўляецца фэдэральны прэзыдэнт які абіраецца на гадоў урад узначалены фэдэральным канцлерам міністры назначаюцца прэзыдэнтам парлямэнт аўстрыі ёсьць дзьвюхпалатны фэдэральны сход які складаецца з фэдэральнай рады і нацыянальнай рады якія базуюцца ў вене фэдэральная рада складаецца з дэпутатаў якія абіраюцца парлямэнтамі земляў землі прадстаўлены рознай колькасьцю дэпутатаў ад да у залежнасьці ад колькасьці насельніцтва нацыянальная рада складаецца з дэпутатаў якія абіраюцца паводле прапарцына сьпісачнай сыстэмы на вяршыні судовай улады знаходзіцца канстытуцыйны суд які можа аказваць значны ўплыў на палітычную сыстэму краіны праз скасаваньне законаў і пастановаў якія былі складзены не ў адпаведнасьці з канстытуцыяй з году эўрапейскі суд можа адмяніць аўстрыйскія рашэньні па ўсіх пытаньнях вызначаных у законах эўрапейскага зьвязу аўстрыя таксама ажыцьцяўляе рашэньні эўрапейскага суду па правах чалавека бо эўрапейская канвэнцыя па правах чалавека зьяўляецца часткай аўстрыйскае канстытуцыі аўстрыя мае галасоў у радзе эўрапейскага зьвязу і месцаў у эўрапейскім парлямэнце у эўрапейскай камісіі аўстрыя была прадстаўлена з па год францам фішарам раней міністар сельскай гаспадаркі а з году бэніта фэрэра вальднэрам раней міністар замежных справаў аўстрыі палітычная будова краіны заснавана на канстытуцыі ад кастрычніка году увесну году пасьля распаду вялікай кааліцыі была абвешчаны датэрміновыя выбары ў парлямэнт якія прайшлі ў кастрычніку году аўстрыйская народная партыя анп са сваім новым маладым лідэрам сэбастыянам курцам атрымала галасоў другое месца заняла сацыял дэмакратычная партыя сдп з паказчыкам у галасоў трэці радок атрымала партыя свабоды аўстрыі пса якая атрымала галасоў у выніку сфармавалася кааліцыя паміж правацэнтрысцкай анп і правапапулясцкай пса а новым канцлерам краіны стаў сэбастыян курц аўстрыя не ўваходзіць у вайсковыя блёкі і зьяўляецца нэўтральнай краінай падчас канфліктаў у краінах суседняй югаславіі у краіне ўздымалася пытаньне аб парушэньні нэўтральнасьці і неабходнасьці ўвайсьці ў склад нато але ўрад аўстрыі не пайшоў на зьмены і краіна надалей прытрымліваецца нэўтральнасьці аўстрыйскія ўзброеныя сілы рыхтуюцца выключна да абароны краіны у склад аўстрыі ўваходзяць дзевяць земляў бургенлянд карынтыя ніжняя аўстрыя верхняя аўстрыя зальцбург штырыя тыроль форарльбэрг вена аўстрыя зьяўляецца горнай краінай большая частка краіны разьмяшчаецца ў альпах з агульнай плошчы краіны км толькі чацьвёртая частка мае раўнінны рэльеф і толькі плошчы аўстрыі знаходзіцца ніжэй мэтраў над узроўнем мора самая высокая частка краіны знаходзіцца ў альпах на захадзе аўстрыі самая нізкая на раўнінах на ўсходзе аўстрыю можна падзяліць на пяць частак большай зь якіх будуць аўстрыйскія альпы ад агульнай плошчы краіны аўстрыйскія ўзгор і альпаў і карпатаў тэрыторыі усходняя частка якая прылягае да раўніны панон тэрыторыі другая горная частка ніжэйшая за альпы знаходзіцца на поўначы краіны вядомая як аўстрыйскае плято знаходзіцца ў цэнтральнай багеміі і займае каля краіны астатняя раўнінная частка вакол вены займае плошчы на тэрыторыі аўстрыі разьмяшчаюцца чатыры экарэгіёны цэнтральна эўрапейскія зьмешаныя лясы панонскія зьмешаныя лясы аўстрыйскія хваёвыя і зьмешаныя лясы і шырокаліставыя лясы эканоміка аўстрыі заснаваная па прынцыпах рынкавай гаспадаркі гэта адна з самых разьвітых краінаў эўропы а таксама ўваходзіць у дзясятку самых багатых краінаў сьвету калі лічыць стасунак суп на душу насельніцтва падаткі складаюць нацыянальнага прыбытку што крыху ніжэй чым у скандынаўскіх краінах узровень беспрацоўя вагаецца ад да каэфіцыент джыні які адлюстроўвае рознасьць прыбыткаў паміж багатымі і беднымі складае і зьяўляецца адным з самых нізкіх у сьвеце сукупны ўнутраны прадукт у годзе склаў млрд эўра вытворчасьць суп на занятага вытворчасьць працы тыс эўра інфляцыя ў аўстрыі адна з самых нізкіх каля індэкс спажывецкіх цэнаў году да году склаў а агулам па эўрапейскім зьвязе прыкладна суп прыходзіцца на сельскую гаспадарку на прамысловасьць сфэра паслугаў транспарт банкаўскі і страхавы сэктар трэцяя частка аб ёму прамысловай вытворчасьці прыходзіцца на дзяржаўны сэктар эканомікі тым ня менш у аўстрыі існуюць праблемы ў сельскай гаспадарцы зьвязаныя з эўрапейскай інтэграцыяй коштавая палітыка якая праводзіцца эўрапейскім зьвязам у галіне сельскагаспадарчай вытворчасьці прывяла да таго што усіх сельскагаспадарчых земляў аказаліся нерэнтабэльнымі у гарадах жыве насельніцтва аўстрыі чвэрць зь іх жыве ў сталіцы краіны вене насельніцтва нямецкамоўныя аўстрыйцы зь якіх карыстаецца алеманскай мовай астатнія баварскай насельніцтва аўстрыі складаюць эмігранты гэта адзін з самых вялікіх паказчыкаў у эўропе большы ён толькі ў люксэмбургу і швайцарыі большасьць эмігрантаў прыехала з сэрбіі чарнагорыі турэччыны і нямеччыны сучасныя межы аўстрыі былі вызначаны сэн жэрмэнскай дамовай у годзе у некаторых жыхароў аўстрыі да нашых дзён засталіся сваякі ў суседняй чэхіі славаччыне і вугоршчыне афіцыйнай мовай аўстрыі зьяўляецца нямецкая мова ёй карыстаюцца ўсе жыхары краіны нягледзячы на нацыянальнасьць аднак вызначаецца ўласны аўстрыйскі дыялект аўстрыя зрабіла вялікі ўнёсак у розныя формы мастацтва у першую чаргу сярод у музыку краіна шырока вядома дзякуючы шматлікім выбітным кампазытарам якія маюць непасрэднае датыченьне да аўстрыі як то франц і ёзэф гайдн фэрэнц ліст франц шубэрт антон брукнэр ёган штраўс старэйшы і ёган штраўс малодшы а таксама чальцоў другой венскай школы як то арнольд шэнбэрг антон вэбэрн і альбан бэрг самым знакамітым прадстаўніком краіны зьяўляецца вольфганг амадэй моцарт які нарадзіўся ў зальцбургу у незалежнай эпархіі сьвятой рымскай імпэрыі якая пазьней увайшла ў склад аўстрыі вялікую частку сваёй кар еры моцарт правёў у вене вена доўгі час зьяўляецца важным цэнтрам эўрапейскай музыкі у і стагодзьдзя шмат кампазытараў заахвоціліся перабрацца ў вену бо гэтаму садзейнічалі габсбургі што зрабіла вену сапраўднай эўрапейскай сталіцай клясычнай музыкі у эпоху барока славянскія і вугорскія народныя музычныя традыцыі спарадзілі пэйўны ўплыў на аўстрыйскую музыку аднак статус вены як музычнага цэнтру пачаў уздымацца яшчэ ў пачатку стагодзьдзя людвіг ван бэтговэн большую частку свайго жыцьця правёў у вене у цяперашні час нацыянальны гімн аўстрыі аўтарства якога належыць моцарту быў абраны ў якасьці дзяржаўнага пасьля другой сусьветнай вайны замяніўшы традыцыйны аўстрыйскі гімн ёзэфа гайдна сярод аўстрыйскіх мастакоў і архітэктараў варта вылучыць мастоў фэрдынанда георга вальдмюлера рудольфа фон альта ганса макарта густава клімта оскара какошка эгана шыле карла моля і фрыдэнсрайха гундэртвасэра фатографаў інге морат і эрнста гааса а таксама архітэктараў ёгана бэрнгарда фішэра фон эрляха ота вагнэра адольфа лёоса і ганса голяйна свой унёсак у разьвіцьцё сусьветнай літаратуры зрабілі аўстрыйскія паэты пісьменьнікі і раманісты да вядомых раманістаў можна аднесьці артура шніцлера штэфана цвайга томаса бэрнгарда робэрта музыля вядомымі аўстрыйскімі паэтамі зьяўляюцца георг тракль франц вэрфэль франц грыльпарцэр райнэр марыя рыльке адальбэрт штыфтэр карл краўс а таксама дзіцячая аўтарка эва ібатсан янка купала сапр іван дамінікавіч луцэвіч в вязынка цяпер маладэчанскі раён менская вобласьць беларусь чэрвеня клясык беларускае літаратуры паэт драматург публіцыст заснавальнік разам зь якубам коласам новае беларускае літаратуры і беларускае літаратурнае мовы народны паэт беларусі акадэмік ан беларусі і ан украіны ляўрэат дзяржаўнай прэміі ссср за зборнік ад сэрца творчасьць купалы прызнаецца за летапіс жыцьця беларускага народу адбітак яго нацыянальнага характару і сьветаразуменьня у сваіх сатырычных камэдыях паўлінка і тутэйшыя драмы раскіданае гняздо выявіў духоўную прыгажосьць і маральныя заганы розных сацыяльных супольнасьцяў беларускага грамадзтва складаны гістарычны лёс народу і самабытнасьць беларускае культуры у раньняй паэзіі блізкай да фальклёру сваёй вобразнасьцю адлюстраваў цяжкую долю беларускага народу адметныя рысы яго гістарычнага шляху і характару сьветаўспрыманьня зборнікі вершаў гусьляр шляхам жыцьця паэмы адвечная песьня сон на кургане магіла льва і іншыя з году дзейнічае дзяржаўны літаратурны музэй янкі купалы у гонар паэта ў годзе была заснаваная літаратурная прэмія імя янкі купалы з году сыстэматычна праводзяцца штогадовыя купалаўскія чытаньні прафэсійны форум для абмеркаваньня навуковых дасягненьняў і праблемаў купалазнаўства у годзе быў створаны міжнародны фонд янкі купалы імем паэта названы нацыянальны акадэмічны тэатар імя янкі купалы гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя янкі купалы парк у менску і станцыя менскага мэтрапалітэну нарадзіўся ліпеня году па новым стылі у фальварку вязынка пад менскам цяпер у маладэчанскім раёне менскай вобласьці бацькі дамінік ануфрыевіч луцэвіч і бянігна іванаўна валасевіч належалі да дробнай зьбяднелай шляхты арандавалі зямлю ў памешчыцкіх фальварках пры хрышчэньні ліпеня году ў радашкавіцкім касьцёле івана луцэвіча запісалі дваранінам але пазьней паводле афіцыйных дакумэнтаў ён належаў да мяшчан у годзе купала закончыў бяларуцкае народнае вучылішча пасьля сьмерці бацькі ў годзе працаваў на гаспадарцы таксама на пасадах хатняга настаўніка пісара ў судовага сьледчага ў радашкавічах практыканта на бровары ў яхімоўшчыне і іншых першыя творы купалы некалькі сэнтымэнтальных вершаў на польскай мове надрукаваных ў гадох у часопісе пад псэўданімам к а першы верш на беларускай мове мая доля датуецца ліпеня году першае беларускамоўнае выступленьне ў друку публікацыя траўня году ў газэце северо западный край верша мужык першая публікацыя ў беларускамоўнай прэсе верш касцу надрукаваны ў нашай ніве траўня году улетку таго ж году ў нашай ніве зьяўляюцца й іншыя творы купалы яго раньнім вершам уласьцівае падабенства да фальклёру й беларускай паэзіі стагодзьдзя на працягу гадоў пішуцца паэмы зімою нікому адплата каханьня сьнежня году наша ніва публікуе паэму у піліпаўку у тым жа годзе скончана праца над паэмамі адвечная песьня і за што тэмаю гэтых твораў стала сацыяльная несправядлівасьць ды прыгнёт восеньню году купала пераяжджае ў вільню дзе супрацоўнічае з рэдакцыяй нашай нівы у віленскі пэрыяд узьнікаюць шмат шырокавядомых потым вершаў маладая беларусь заклятая кветка адцьвітаньне ды іншыя некаторыя зь іх друкуе наша ніва у годзе ў пецярбургу ў выдавецтве загляне сонца і ў наша аконца выходзіць першы зборнік купалы пад назвай жалейка у кастрычніку таго ж году санкт пецярбурскі камітэт па справах друку пры міністэрстве ўнутраных справаў вырашае канфіскаваць зборнік як антыдзяржаўны і прыцягнуць аўтара і выдавецтва да адказнасьці цаною нямалых клопатаў арышт з кнігі быў зьняты аднак у годзе наклад кнігі паўторна канфіскаваны па загадзе віленскага генэрал губэрнатара кршывіцкага каб не зашкодзіць афіцыйнай рэпутацыі нашай нівы купала кідае працу ў рэдакцыі у сьнежні году купала падаецца ў пецярбург там ён ад да году вучыцца на курсах аляксандра сяргеевіча чарняева пры пецярбурскім унівэрсытэце дзе выкладалі вядомыя пецярбурскія вучоныя ліпеня году асобнай кніжкай выходзіць паэма купалы адвечная песьня а кастрычніка году другі яго зборнік гусьляр у зьмешчаных у зборніку вершах гучаць заклікі да абуджэньня нацыянальнай годнасьці ды змаганьня за волю але ж вершы з адкрытымі заклікамі да паўстаньня зваяваным і іншыя былі выкрэсьленыя са зборніку перад выданьнем каб пазьбегнуць цэнзуры у траўні году завершаная паэма курган а ў жніўні таго ж году драматычная паэма сон на кургане адзін з найбольш значных твораў паэта сымбалічная выява беднаснага становішча ў тагачаснай беларусі спроба вылучыць яго глыбінныя прычыны асобным выданьнем паэма выйшла ў годзе там жа ў пецярбургу у гадох купала ўлетку наведвае маці й сясьцёр у беларусі у фальварку акопы чэрвеня году ён завяршыў свой першы сцэнічны твор камэдыю паўлінка якая ў наступным годзе была выдадзена ў пецярбургу а потым і пастаўлена на сцэне спачатку ў пецярбургу потым у вільні нарэшце летам году ў радашковічах на спэктаклях прысутнічаў сам аўтар у чэрвені году там жа ў акопах завершана гістарычная паэма бандароўна сьледам за ёю паэмы магіла льва яна і я а таксама сцэнічны жарт прымакі вясной году быў выдадзены трэці зборнік купалы шляхам жыцьця у вершах што склалі гэты зборнік у адрозьненьне ад папярэдніх двух прыметны значны ўплыў эстэтыкі мадэрну й сымбалізму сярод іншых твораў у зборніку была зьмешчана драматычная паэма на папасе верасьнем году датуецца цэнтральны твор у дарэвалюцыйнай творчай спадчыне купалы драма раскіданае гняздо ў ёй на прыкладзе адной сялянскай сям і якая застаецца безь зямлі й прытулку адлюстраваная трагедыя беларускага народу купала ставіць перад сваімі героямі праблему выбару вечнаму маўкліваму трываньню ды прыстасаваньню да абставінаў супрацьпастаўляецца ўтапічная ідэя вялікага сходу як адзіны паратунак ад несправядлівасьці п еса была пастаўлена на сцэне толькі ў годзе пасьля рэвалюцыі а надрукавана яшчэ пазьней у годзе ў вільні увосень году купала вяртаецца ў вільню дзе спачатку працуе сакратаром беларускага выдавецкага таварыства а потым ізноў супрацоўнічае з нашай нівай з сакавіка году газэта выходзіць за подпісам купалы як рэдактара адначасова ён дапамагае максіму багдановічу ды канстанцыі буйло ў выданьні зборнікаў іх паэзіі у жніўні году пачынаецца першая сусьветная вайна і купала зь верасьня па сьнежань году працуе над цыклям антываенных вершаў песьні вайны таксама ён піша артыкулы ў нашай ніве накіраваныя супраць вайны за артыкул думкі купала меўся быць прыцягнуты да судовай адказнасьці але з прычыны набліжэньня фронту да вільні ды пачатку эвакуацыі суд не адбыўся у верасьні году купала пераяжджае зь вільні ў акопы у канцы верасьня году ён едзе ў маскву там вучыцца ў народным унівэрсытэце імя а л шаняўскага там жа ён студзеня году жэніцца з уладзіславай францаўнай станкевіч ды пераяжджае ў менск у студзені году купала прызываецца ў армію трапляе ў дарожна сапёрны атрад які знаходзіўся ў менску а летам таго ж году быў пераведзены ў полацак час нямецкай акупацыі правёў у смаленску з да восені году ніводнага твора ён не напісаў у кастрычніку сьнежні году стварае нізку вершаў заклікаў якая стане яго водгукам на падзеі тых гадоў рэвалюцыі акупацыі абвяшчэньне бнр час на сход пчолы званы і іншыя атрымлівае пасьведчаньне грамадзяніна беларускай народнай рэспублікі за купала вяртаецца ў менск у студзені году жніўня выйшаў першы нумар рэдагаванай купалам газэты звон ён піша новыя вершы і друкуе шматлікія артыкулы на тэмы нацыянальнага адраджэньня ды змаганьня за волю адначасова перакладае на беларускую мову слова пра паход ігараў чэрвеня году быў наладжаны банкет з нагоды годзьдзя літаратурнай творчасьці купалы на ім паэт выступіў з прамовай тэкст якой да году ня быў апублікаваны на пачатку х гадоў пасьля абвяшчэньня бсср купала працуе намесьнікам загадчыка літаратурна выдавецкага аддзела наркамасьветы бсср рэдагуе часопіс вольны сьцяг дапамагае ўтварэньню інстытута беларускай культуры сапраўдным чальцом якога быў абраны ў годзе па ўтварэньні на базе інбелкульту акадэміі навук у годзе купала стаў акадэмікам у сакавіку году янка купала быў пад хатнім арыштам у яго на кватэры быў зроблены ператрус а архіў адвезены ў гпу у годзе выходзіць зборнік спадчына які складаецца як з новых вершаў так і са створаных падчас першай сусьветнай вайны вершы паўстань з народу нашага прарок і жыды былі выдаленыя са зборніку з цэнзурных меркаваньняў у годзе падрыхтаваў літаратуразнаўчы слоўнік практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва які ўвайшоў у сэрыю беларускай навуковай тэрміналёгіі выдаванай інбелкультам у годзе друкуе паэму безназоўнае у якой усхваляе барацьбу за незалежнасьць папярэдніх гадоў і заклікае не спыняць змаганьня замацоўваць ужо дасягнутае і пакінуць пасьля сябе цалкам вольную беларусь у годзе паэт атрымлівае тытул народнага паэта бсср летам году ў часопісе полымя што прыйшоў на зьмену адраджэньню была надрукаваная нізка вершаў многія зь якіх былі пратэстнымі і трапілі пад строгую забарону царскія дары каб акоў паломаных жандар і іншыя у годзе купала ўзначальвае літаратурную суполку полымя якая аб яднала пісьменьнікаў адраджэнцаў лістапада году беларускія газэты друкуюць паэму купалы з угодкавых настрояў прысьвечаную годзьдзю кастрычніцкага перавароту у паэме ўхваляюцца падзеі кастрычніка году з надзвычай вялікім патасам празь які праглядае яўная насьмешка падчас візыту ў чэхаславаччыну ў прадстаўнік эміграцыйнага ўраду бнр патаемна прапанаваў купалу палітычны прытулак у чэхіі паэт адмовіўся спаслаўшыся на сваякоў у беларусі у наступныя гады пачынаецца хваля рэпрэсіяў сярод творчай інтэлігенцыі і купала як і шмат іншых беларускіх ды расейскіх паэтаў прымушаны пісаць на замову ўлады ўхвальныя вершы на тэмы будаўніцтва сацыялізму ён шмат разоў выклікаўся на допыты па справе контррэвалюцыйнай арганізацыі саюз вызваленьня беларусі свб якая ў рэальнасьці не існавала лістапада году ня вытрымаўшы зьдзекаў купала робіць спробу самагубства але застаецца жывы лістапада першы сакратар цэнтральнага камітэту камуністычнай партыі бальшавікоў беларусі канстантын гей запатрабаваў дабіцца ад купалы выступленьня з асуджэньнем усіх сваіх твораў і арыштаваных па справе свб лістапада ў лісьце да старшыні цэнтральнага выканаўчага камітэту беларускай сср аляксандра чарвякова купала заявіў я ў ніякай контаррэвалюцыйнай арганізацыі ня быў і прасіў рэабілітаваць мяне вырваўшы верш зьмешчаны ў зборніку лежучы ў шпіталі канчаткова зломлены падпісвае г зв адкрыты ліст я купалы з адрачэньнем ад нацыянальнай ідэі у гэтым лісьце надрукаваным у газэце зьвязда сьнежня году купала шчыра раскайваецца ў контр рэвалюцыйнай дзейнасьці у сваёй ідэйна натхняючай ролі ў беларускім нацыянальна дэмакратычным руху у годзе купала разам з дэлегацыяй савецкіх журналістаў і пісьменьнікаў наведвае славаччыну у прыватнасьці жывапіснае мястэчка сьвяты юр творчасьць купалы х гадоў складаецца з прасавецкіх вершаў ды артыкулаў пазбаўленых мастацкае вартасьці апроч цыклу вершаў году створаных у вёсцы ляўкі сонцу лён дарогі і іншыя паэмы над ракою арэсай прысьвечанай калектывізацыі паэмы барысаў і паэмы тарасова доля памяці тараса шаўчэнкі у лістападзе г акурат пасьля вялікага расстрэлу купала напісаў слупкоў верша да ай гадавіны кастрычніцкага перавароту году ў расеі пад пагрозай расстрэлу якуба коласа і сваякоў зь вершаў х гадоў быў складзены зборнік ад сэрца за які купала ў годзе атрымаў сталінскую прэмію ў галіне літаратуры і мастацтва другая сусьветная вайна застала купалу ў коўне дзе чэрвеня году ён спыніўся па дарозе з рыгі вяртаючыся са зьезду пісьменьнікаў савецкай латвіі забраўшы зь менску жонку пісьменьнік зьехаў у маскву а адтуль напрыканцы кастрычніка эвакуяваны ў печышчы татарстан ён стварае шэраг вершаў зваротаў да свайго народу у якіх заклікае да барацьбы з акупантамі беларускім партызанам зноў будзе шчасьце мець і волю паўстаў народ і іншыя галоўнаю прычынаю ўсіх трох вэрсіяў сьмерці янкі купалы маглі стаць чуткі пра прысваеньне ў акупаваным менску адной з вуліцаў імя івана луцэвіча ціск нкус і пастаянныя даносы на паэта пра ягоныя сувязі з нацыстамі падагрэтыя гэтымі чуткамі уплывалі на псыхалягічны стан паэта і маглі стацца прычынаю забойства хоць насамрэч менская вуліца была названая ў гонар івана луцкевіча а вуліца імя янкі купалы магла зьявіцца ў менску яшчэ да вайны аднак тагачасны сакратар цк кпб панцеляймон панамарэнка выкрасьліў з партыйнай пастановы прозьвішча паэта унесенае з фармулёўкай на прапанову працоўных адносна непрацяглы дарэвалюцыйны пэрыяд творчай актыўнасьці янкі купалы гг зьяўляецца найбольш плённым ў ягонай літаратурнай біяграфіі менавіта ў гэтыя гады выходзіць тры зборнікі вершаў жалейка гусьляр і шляхам жыцьця і тры з чатырох яго драматычных твораў п есы паўлінка прымакі раскіданае гняздо у гэты ж час купала стварае трынаццаць з сваіх паэмаў умоўна купалавы паэмы гэтага пэрыяду падзяляюць на раньнія зімою нікому калека адплата каханьня усе г фальклёрна рамантычныя курган бандароўна магіла льва яна і я усе г драматычныя адвечная песьня сон на кургане на папасе і апавядальныя у піліпаўку за што абедзьве г асэнсаваньнем неадназначных лёсавызначальных падзеяў у жыцьці беларускага грамадзтва ў першыя пасьлярэвалюцыйныя гады прасякнуты зборнік вершаў спадчына трагікамэдыя тутэйшыя рамантычная паэма безназоўнае лірыка публіцыстычная паэма з угодкавых настрояў апошнія паэмы купалы над ракою арэсай барысаў тарасова доля і зборнік вершаў ад сэрца сталі сьведчаньнем трагічнага спыненьня творчага ўздыму паэта пазбаўленага магчымасьці ствараць свабодна значную частку літаратурнай спадчыны янкі купалы ўтварае ягоны перакладчыцкі набытак зь пяці моваў расейскай украінскай польскай францускай і нямецкай купала пераклаў творы аўтараў у тым ліку невядомых зь іх верш паэмаў ці ўрыўкаў зь іх опэрнае лібрэта галька с манюшкі драму эрас і псіха е жулаўскага і інш найчасьцей зьвяртаўся да творчасьці т шаўчэнкі пераклаў твораў м канапніцкай м някрасава а міцкевіча і ул сыракомлі дзякуючы купалу па беларуску загучалі слова аб палку ігаравым прозай і вершам інтэрнацыянал паэма а пушкіна медны коньнік ды іншыя творы творы купалы перакладзены на моваў сьвету на год паводле вершаў янкі купалы стварылі звыш сьпеўных твораў дасьледаваньню жыцьця і творчасьці захаваньню літаратурнай спадчыны беларускага песьняра прысьвечана праца літаратурнага музэю янкі купалы ў менску філій музэю ў вязынцы ляўках харужынцах філіял акопы яхімоўшчыне дзейнасьць міжнароднага фонду янкі купалы імём янкі купалы названыя інстытут мовы і літаратуры нацыянальнай акадэміі навук беларусі разам з імём якуба коласа гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт г вуліца парк і станцыя мэтро ў менску мэмарыяльныя запаведнікі ў вязынцы і ляўках ляндшафтны заказьнік у акопах праспэкт у горадні у годзе пачала прысуджацца літаратурная прэмія імя янкі купалы ад году прэмія мае статус дзяржаўнай папулярызацыю ведаў пра жыцьцё і творчасьць першага народнага паэта беларусі маюць на мэце купалаўскія чытаньні за апошнія гады чытаньні сталі галоўным прафэсійным форумам для абмеркаваньня навуковых дасягненьняў і праблемаў купалазнаўства у дзень нараджэньня паэта ў годзе зьмяніла свой лягатып на з партрэтам купалы для карыстальнікаў зь беларусі і беларускай вэрсіі пашукавіка незалежная рэспубліка мроя беларускі рок гурт заснаваны ў годзе ўдзельнікамі рок гурту мроя гурт быў створаны ў годзе на падмурку гурту мроя зьмена назвы была зьвязаная з пажаданьнем адысьці ад стэрэатыпаў зьвязаных з мрояй і пачаць граць новую музыку на новым узроўні альбом пашпарт грамадзяніна стаў самай папулярнай працай гурту песьні зь яго асабліва песьня пра каханьне й паветраны шар сталі сапраўднае культавымі сярод нацыянальна арыентаванай моладзі з тых часоў застаецца самым папулярным рок гуртам у беларусі альбом стаў якасным пераходам гурту на новую ступень у працы над музыкай зьлёгку зьмянілася музыка й стылістыка тэкстаў што стала прычынай адыходу некаторых старых аматараў гурту й зьяўленьня шматлікіх новых музыка стала цяжэйшай тэксты больш глыбокімі й актуальнымі наагул альбом значна болей прафэсійны за папярэднія адной з самых гітовых песень стала безь якой цяпер не абыходзіцца ніводны канцэрт з году ўдзельнікі сталі больш свайго часу выдзяляць на працу ў іншых музычных праектах у выніку чаго амаль уся рок сцэна беларусі так ці іначай зьвязаная з удзельнікамі гурту таму альбомы сталі зьяўляцца радзей і колькасьць сольных канцэртаў паменшылася з году пачалі цыркуляваць чуткі аб хуткім развале гурту ускосна на гэта паказваў той факт што з таго часу не было выдана ніводнага новага альбому толькі дзьве новыя песьні на справаздачы на працягу наступных трох гадоў гурт працягваў актыўную канцэртную дзейнасьць адбыліся шматлікія выступы за мяжой у польшчы нямеччыне славаччыне швэцыі у беларусі гурт уваходзіў у сьпіс забароненых таму канцэрты адбываліся рэдка й у паўпадпольных умовах за год не адбылося ніводнага афіцыйнага канцэрту і не было магчымасьці рэклямаваць канцэрты але музыкі зьявіліся на зборным шоў у падтрымку выпуску сэрыі складанак песьні свабоды на які сабраліся ўдзельнікі крама і шэрагу іншых знакамітых беларускіх рок калектываў які адбыўся на плошчы бангалор жніўня году у годзе быў выдадзены шосты студыйны альбом ён быў запісаны па словах лявона вольскага пад уплывам палітычных падзеяў вясны году альбом складзены з рознастылёвых песьняў і вылучаецца тым што пры запісу былі выкарыстаныя новыя для гурту інструмэнты віялянчэль мандаліна клявішы акрамя таго ўпершыню песьні выконвае ня толькі лявон вольскі але і астатнія ўдзельнікі гурту й нават дзіцячы хор пазьней у годзе гурт быў выкрэсьлены са сьпісу забароненых што дало яму мажлівасьць выступаць зь легальнымі канцэртамі па ўсяе беларусі чым гурт і займаўся праводзячы актыўную канцэртную дзейнасьць цягам ўсяго году на рок каранацыі ў лютым году гурт выступіў у новым складзе безь лявона вольскага увесь год гурт выступаў безь яго прэзэнтаваў новую песьню аўтарадыё ў падтрымку зачыненай радыёстанцыі і рыхтаваў песьні да новага альбому пад працоўнай назвай дпбч у годзе выдалі новы дыск пад назвай д п б ч альбом існуе на вініле на і ў лічбавым фармаце на флэшцы альбом быў запісаны ўласнымі сіламі за ўласны кошт гэта сёмы студыйны альбом гурта пасьля амаль шасьцігадовага перапынку супольны арт праект і паўла альтхамэра ўдзельнічаў у бэрлінскім біенале сучаснага мастацтваменская частка мастацкай акцыі прамень сонца прайшла ў клюбе юла у межах жэшаўскага фэстывалю эўрапейскі стадыён культур песьня прамень была выканана з польскім рок гуртом вэрсія гуральскай народнай песьні кузьнічка прыняла ўдзел у нацыянальным адборачным туры эўравізія песьня ты маўчыш я маўчу была напісана як жэст салідарнасьці з аўтарадыё у першапачатковай вэрсіі выконвалася разам з праграмным дырэктарам аўтарадыё ірынай львовай васіль уладзімеравіч быкаў чэрвеня бычкі ўшацкага раёну віцебскай вобласьці чэрвеня выдатны беларускі пісьменьнік і грамадзкі дзяяч удзельнік нямецка савецкай вайны народны пісьменьнік бсср большасьць твораў аповесьці пра нямецка савецкую вайну дзеяньне якіх адбываецца падчас нямецка савецкай вайны і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найболей драматычныя моманты жыцьця нарадзіўся ў вёсцы бычкі ўшацкага раёну віцебскай вобласьці маці ганна рыгораўна бацька уладзімер фёдаравіч звычайныя беларускія сяляне ганна рыгораўна памерла восеньню году калі ёй было больш за гадоў дзяцінства васіля быкава прайшло ў родных мясьцінах першым мастацкім творам зь якім пазнаёміўся васіль быкаў стала апавяданьне міхася лынькова гой зь дзяцінства захапляўся паэзіяй янкі купалы і творчасьцю якуба коласа акрамя беларускай літаратуры быкаў зь дзяцінства знаёміўся і з замежнымі аўтарамі майн рыд жуль вэрн джэк лёндан і інш як сьведчыць сястра пісьменьніка валянціна васіль яшчэ ў школе спрабаваў пісаць апавяданьні і вершы але ў тыя гады больш моцнай была цяга да маляваньня пасьля заканчэньня клясы ў кублічах быкаў паступіў на мастакоўскае аддзяленьне віцебскай мастацкай вучэльні потым быў пераведзены на скульптурнае аддзяленьне аднак доўга там не правучыўся паколькі ў годзе былі адмененыя стыпэндыі васіль вярнуўся назад у кублічы дзе скончыў сярэднюю школу калі нямеччына напала на ссср у годзе ён знаходзіўся ва ўкраіне зьбіраўся паступаць у індустрыяльны інстытут у горадзе шостка сумская вобласьць спачатку сямнаццацігадовы быкаў трапіў у інжынэрны батальён капаў траншэі пасьля пайшоў добраахвотнікам у чырвоную армію удзельнічаў у цяжкіх баях на паўднёва заходнім фронце быў двойчы паранены потым вучыўся ў пяхотнай вучэльні ў саратаве навучаньне ў вайсковай вучэльні звычайна цягнулася гады аднак у сувязі з патрабаваньнямі ваеннага часу скарацілася да году у кастрычніку году васіль быкаў скончыў вучэльню атрымаўшы званьне малодшага лейтэнанта і працягнуў удзел у баях украіна румынія аўстрыя да самай перамогі на кіраваградчыне ёсьць брацкая магіла у якой быкаў значыўся пахаваным да бацькоў прыйшла пахавальная у якой паведамлялася што іх сын камандзір стралковага ўзводу лейтэнант быкаў васіль уладзімеравіч забіты студзеня году пахаваны на цэнтральных могілках вёскі вялікая севярынаўка кіраваградзкай вобласьці пасьля дэмабілізацыі ў годзе працаваў мастаком у гарадзенскіх мастацкіх майстэрнях у годзе яго зноў прызвалі ў войска дзе быкаў праслужыў яшчэ гадоў і ў годзе звольніўся ў запас і прыехаў у горадню у гадах літсупрацоўнік затым літкансультант газэты гродзенская праўда у гадах сакратар гарадзенскага абласнога аддзяленьня сп бсср у годзе васіль быкаў узнагароджаны дзяржаўнай прэміяй ссср за аповесьці абэліск і дажыць да сьвітаньня у годзе пераехаў у менск некалькі разоў абіраўся дэпутатам вярхоўнага савету бсср з году народны дэпутат ссср у годзе абраны прэзыдэнтам згуртаваньня беларусаў сьвету бацькаўшчына ганаровы грамадзянін ушацкага раёну віцебскай вобласьці сябра сп ссср з году з году народны пісьменьнік бсср у падпісаў ліст х барысу ельцыну яшчэ за савецкім часам яго творы былі перакладзеныя на розныя мовы прычым большасьць перакладаў на расейскую мову была зробленая самім пісьменьнікам нападкі на васіля быкава якія пачаліся на радзіме ў сярэдзіне х гадоў і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу на працягу некалькіх гадоў васіль быкаў жыў спачатку ў фінляндыі затым у нямеччыне і чэхіі у чэхіі перанёс апэрацыю і вярнуўся на бацькаўшчыну толькі за месяц да сьмерці памёр пісьменьнік чэрвеня году пахаваны на ўсходніх могілках менску веравызнаньне быкава было ўніяцкім пачынаўся творчы шлях васіля быкава з апавяданьняў у першым баі і у той дзень якія ў годзе на расейскай мове былі зьмешчаныя ў газэце гродзенская праўда тады яны аказаліся незаўважанымі шырокай літаратурнай грамадзкасьцю значны грамадзкі рэзананс мелі апавяданьні васіля быкава на роднай мове надрукаваныя ў і наступных гадах і асабліва яго аповесьць жураўліны крык якая прынесла празаіку заслужанае прызваньне пазьней яно было замацавана вялікім посьпехам трэцяй ракеты якая ў годзе публікавалася адначасова ў маладосці і ў дружбе народов да найбольш папулярных раньніх аповесьцяў быкава належыць альпійская балада яна шмат перакладалася на замежныя мовы часта выдавалася ня толькі ў беларусі але і ў іншых савецкіх рэспубліках на аснове аповесьці створаны кінафільм некалькі тэатральных спэктакляў інсцэніроўка для радыё балет пастаўлены ў менску і чалябінску опэра пастаўленая ў харкаве сымфонія у шмат якіх адносінах паваротнай для быкава стала аповесьць мёртвым не баліць пісьменьнік разгарнуў апавядальную плынь у двух часавых плянах спалучыўшы паказ некаторых аспэктаў ваеннай пары з прамым выхадам да трапяткой сучаснасьці быкаў адштурхоўваўся ад таго што перажыў сам ён ня раз падкрэсьліваў што твор мае шмат аўтабіяграфічнага грунтуецца на нявыдуманай падзейнай канве у годзе была завершаная аповесьць праклятая вышыня якая таксама стваралася на матэрыяле добра вядомай пісьменьніку франтавой рэчаіснасьці на аснове тых падзеяў у якіх ён сам прымаў удзел патас чалавечнасьці выразна гучыць у круглянскім мосце першай аповесьці з партызанскага цыклю усьлед за якой былі напісаныя сотнікаў абеліск воўчая зграя пайсці і не вярнуцца новы этап у творчым разьвіцьці васіля быкава адкрыла аповесьць сотнікаў адзін з самых дасканалых і глыбокіх твораў ня толькі ў самога пісьменьніка але і ва ўсёй шматнацыянальнай савецкай літаратуры пра вайну паводле прызнаньня аўтара сотнікаў пісаўся адносна лёгка бо выношваўся доўга грунтоўна асэнсоўвалася яго ідэя шматразова прадумваліся многія сюжэтныя павароты загадзя дэталёва распрацоўваўся фінал высокую ацэнку грамадзкасьці атрымала аповесьць знак бяды у газэце правда яна характарызавалася як кніга падзея якая нікога не пакінула абыякавым быкаўская мера праўдзівасьці і чалавечнасьці выразна адчуваецца ў рамане кар ер акрамя аповесьцяў якія складаюць аснову створанай васілём быкавым мастацкай эпапэі народнага гераізму ў гады нямецка савецкай вайны а часткова і ў іншыя пэрыяды нашага жыцьця празаік напісаў шэраг таленавітых апавяданьняў спрабаваў свае сілы і ў драматургіі яго п есы у прыватнасьці апошні шанц ставіліся ў маскве менску горадні у латвіі па гэтай п есе быў створаны тэлеспэктакль з г у горадні па вул савецкая д на сядзібе гарадзкога аб яднаньня вэтэранаў працуе музэй васіля быкава які па сьмерці пісьменьніка стварыў кандыдат пэдагагічных навук і дацэнт мікалай мельнікаў імем васіля быкава названыя вуліцы ў баранавічах горадні ждановічах жлобіне лельчыцах пружанах смалявічах фаніпалі заслаўе места ў беларусі на рацэ сьвіслачы пры ўтоку яе ў заслаўскае вадасховішча уваходзіць у склад менскага раёну менскай вобласьці плошча км насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад менску чыгуначная станцыя беларусь на лініі менск маладэчна заслаўе места гістарычнай меншчыны колішняя сталіца графства раней сталіца ўдзельнага княства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся руіны замка былы кальвінскі збор у стылі рэнэсансу і касьцёл найсьвяцейшай панны марыі ў стылі віленскага барока помнікі архітэктуры стагодзьдзяў дзейнічае гістарычна культурны запаведнік паводле паданьня кіеўскі князь уладзімер сьвятаславіч назваў паселішча ў гонар сына полацкай князёўны рагнеды рагвалодаўны ізяслава які зь мячом заступіўся за маці варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах заслаў ізяслаў ізяслаўль жэслаўль жаслаўль дзеля адрозьненьня ад украінскага заслаўя на валыні часам ужывалася ўдакладненьне заслаўе літоўскае згодна з археалягічнымі зьвесткамі у ст на правым беразе сьвіслачы існавала неўмацаванае паселішча населенае пераважна крывічамі каля году за км ад яго ўзьнікла гарадзішча замэчак на мяжы стагодзьдзяў на тэрыторыі правабярэжнага паселішча ўзьвялі дзядзінец па чым насельнікі пакінулі замэчак летапіснае паданьне прыпісвае заснаваньне заслаўя ў гадох князю кіеўскаму ўладзімеру сьвятаславічу які перадаў горад сваёй жонцы рагнедзе рагвалодаўне і сыну ізяславу пад годам упершныю ўпамінаецца ізяслаўскае княства ў зьвязку з нападам князя кіеўскага мсьціслава ўладзімеравіча на полацкую зямлю у канцы ст заслаўе далучылася да вялікага княства літоўскага дзе стала вялікакняскім местам у годзе вялікі князь кейстут перадаў паселішча свайму малодшаму брату яўнуту гедымінавічу нашчадкі якога зваліся князямі заслаўскімі жэслаўскімі за часамі фэўдальнай вайны у годзе сьвідрыгайла захапіў і спаліў места а ягоных жыхароў узяў у палон у годзе заслаўе перайшло ў валоданьне глябовічаў згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места ўвайшло ў склад менскага павету менскага ваяводзтва у й палове ст тут пры кальвінскім зборы працавалі школа і друкарня у якой сымон будны надрукаваў біблію ў годзе у пачатку ст кальвінскі збор пераасьвяцілі ў касьцёл сьвятога міхала арханёла у годзе ў заслаўі збудавалі касьцёл найсьвяцейшай панны марыі таксама дзейнічала царква з іі ст места стала сталіцай графства якое аб ядноўвала староствы з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у годзе маскоўскія захопнікі спалілі заслаўе цалкам зруйнавалі мураваныя замкавыя брамы і палац у годзе паселішча перайшло да сапегаў у годзе паводле іншых зьвестак яшчэ ў годзе к сапега і ягоная жонка крыстына заснавалі тут дамініканскі кляштар паводле інвэнтару на год у месьце было дымоў апроч відаць касьцельнай юрыдыкі вуліцы і рынак у годзе заслаўе перайшло ў валоданьне падканцлера антонія празьдзецкага у годзе кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі надаў месту прывілей на правядзеньне кірмашоў штогод а таксама штотыднёвых таргоў у й палове ст працавалі цагельня і суконная фабрыка у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год заслаўе апынулася ў складзе расейскай імпэрыі дзе стала цэнтрам воласьці менскага павету статус паселішча панізілі да мястэчка у я гады існаваў аднайменны маёнтак прушынскіх за ўдзел у нацыянальна вызвольным паўстаньні расейскія ўлады канфіскавалі заслаўе ў ягоных гаспадароў прушынскіх у годзе празь мястэчка прайшла лібава роменская чыгунка адкрылася станцыя ізяслаў на год працавалі школы лякарня на ложкаў аптэка пошта дзейнічалі царквы і касьцёл за часамі першай сусьветнай вайны у лютым году заслаўе занялі войскі нямецкай імпэрыі у годзе заслаўе зноў атрымала статус места студзеня году места вывелі з складу менскага раёну і аднесьлі да афіцыйнай катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкаваньня студзеня году заслаўе зноў улучылі ў склад менскага раёну як адміністрацыйна тэрытарыяльную адзінку а фінансавы аддзел места далучылі да фінансавага аддзелу менскага райвыканкаму у заслаўі працуюць сярэднія і музычная школы спартовая школа інтэрнат дашкольных установаў мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня дзейнічаюць бібліятэкі дом культуры цэнтар вольнага часу світанак заслаўе падзяляецца на тры архітэктурна плянавальныя часткі або мікрараёны адна зь іх гістарычны цэнтар тут знаходзіцца вялікая частка гістарычна археалягічнага запаведніку а таксама будынкі індывідуальнай галоўным чынам старой забудовы адміністрацыя места установы сацыяльна культурнага і побытавага прызначэньня дом культуры бібліятэка дом сямейных імпрэзаў агульнаадукацыйная сярэдняя і музычная школы адмысловая школа інтэрнат камбінат побытавага абслугоўваньня атэлье крамы лякарня аптэка другі мікрараён уяўляе сабой вытворчы сацыяльна побытавы і жылы комплекс беларускай занальнай досьледнай станцыі птушкагадоўлі трэці мікрараён месьціцца за чыгуначнай магістральлю і зьяўляецца прамысловым цэнтрам заслаўя у гэтай зоне збудавалі вялікую колькасьць шматпавярховых жылых будынкаў крамаў дзьве агульнаадукацыйныя сярэднія школы дом дзіцячай творчасьці тры дашкольныя ўстановы з урбананімічнай спадчыны заслаўя да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы вакзальная вялікая іншая гістарычная назва менская замкавая паштовая і рынкавая таксама называлася замкавай гістарычны рынак цяпер называецца рынкавым пляцам афіцыйна рынкавай плошчай прадпрыемствы харчовай паліграфічнай дрэваапрацоўчай хімічнай будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці заслаўе цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня сьнежня году ўтварыўся гістарычна культурны запаведнік заслаўе у годзе музэй запаведнік атрымаў статус дзяржаўнай установы у годзе ў месьце паставілі помнік князю ізяславу міхась ціханавіч лынькоў лістапада верасьня беларускі пісьменьнік народны пісьменьнік бсср нарадзіўся ў вёсцы зазыбы цяпер лёзьненскі раён віцебская вобласьць у сям і чыгуначніка у г вучыўся ў рагачоўскай настаўніцкай сэмінарыі з пачатку першай сусьветнай вайны працаваў настаўнікам у в ліпінічы цяпер буда кашалёўскі раён гомельская вобласьць па прыходзе нямецкага войска ў г браў удзел у партызанскім руху пасьля прызыву ў жніўні га у польска савецкай вайне пры паходзе чырвонай арміі на варшаву затым ваяваў пад старадубам гомельская губэрня расейская сфср ды ноўгарад северскім украіна пазьней служыў у атрадзе па барацьбе з голадам у паволжы на урале і ў заходняй сыбіры з жніўня г настаўнічаў у сьвержанскай гадовай школе рагачоўскі павет гомельская губ улетку г стаўся сакратаром рэдакцыі бабруйскай газэты камуніст а неўзабаве яе адказным рэдактарам у г пачаў пісаць свае першыя апавяданьні над бугам чыгунныя песьні манчжур гой крот журавель мой журавель андрэй лятун ды квартырмайстар будай у м заняў пасаду галоўнага рэдактара дзяржаўнага выдавецтва бсср ды далучыўся да беларускай асацыяцыі пралятарскіх пісьменьнікаў у гг быў рэдактарам часопіса полымя рэвалюцыі з па г узначальваў саюз пісьменьнікаў бсср у г займаў пасаду рэдактара газэты беларуская зьвязда у м выдаў зборнік апавяданьняў сустрэчы ад часу нямецкага нападу на ссср рэдагаваў газэту за савецкую беларусь выдаў зборнік астап пасьля другой сусьветнай вайны працаваў у інстытуце літаратуры акадэміі навук бсср у г выдаў раман векапомныя дні за які ў ым атрымаў дзяржаўную прэмію бсср імя якуба коласа дэпутат вярхоўнага савета бсср у узнагароджаны трыма ордэнамі леніна трыма ордэнамі працоўнага чырвонага сьцяга ордэнам кастрычніцкай рэвалюцыі ордэнам чырвонай зоркі мэдалямі сям я м лынькова жонка і сын была расстраляная немцамі ў верасьні г у старадароскім раёне у годзе янка маўр напісаў апавяданьне завошта у аснову якога лёг гэты трагічны факт дэбютаваў вершам у гаду смаленская газэта борьба першыя апавяданьні у гаду бабруйская газэта камуніст і зборнік бабруйскага філіяла маладняка уздым выйшлі зборнікі прозы апавяданьні гой андрэй лятун саўка агіцірнік на вялікай хвалі баян сустрэчы астап апошні зьверыядавец аповесьць за акіянам нататкі апавяданьні нарысы раман на чырвоных лядах і раман эпапея ў кнігах векапомныя дні е перапрацаванае выданьне ў нарыс герой савецкага саюза канстанцін заслонаў апавяданьне агні танганьікі выбраныя творы выбраныя апавяданьні зборы твораў у х і ў тамах для дзяцей выдадзены кнігі пра сьмелага ваяку мішку і яго слаўных таварышаў міколка паравоз аповесьць экранізавана ў янка парашутыст ядвісін дуб апавяданьні м лынькову належаць літаратуразнаўчыя працы беларуская літаратура за год на беларускай і рускай мовах вобраз сталіна ў беларускай мастацкай літаратуры якуб колас летапіс эпохі беларускай савецкай літаратуры пяцьдзесят год зборнік артыкулаў літаратура і жыцьцё кніга публіцыстыка пераклаў на беларускую мову асобныя творы м горкага м ціханава і інш узнагароджаны трыма ордэнамі леніна трыма ордэнамі працоўнага чырвонага сьцяга ордэнам чырвонай зоркі і мэдалямі народны пісьменьнік бсср ляўрэат дзяржаўнай прэміі бсср імя якуба коласа за раман векапомныя дні імя м лынькова носіць вуліца ў менску бязь зьместу аамынь кітай абхазія грузія аб яднаныя арабскія эміраты азэрбайджан альбанія альжыр аляндзкія астравы фінляндыя аман амэрыканскае самоа зша амэрыканскія малыя аддаленыя выспы зша ангельшчына ангілья злучанае каралеўства ангола андора антыгуа і барбуда аргентына армэнія аруба аўганістан аўстралія аўстрыя багамы балівія банглядэш барбадас батсвана баўгарыя бахрэйн беларусь босьнія і герцагавіна бразылія брунэй брытанская тэрыторыя ў індыйскім акіяне выспа бувэ нарвэгія буркіна фасо бурундзі бутан бэліз бэльгія бэнін бэрмудзкія астравы вануату ватыкан віетнам віргінскія астравы злучанае каралеўства віргінскія астравы зша вугоршчына вэнэсуэла габон гаіці гамбія гана гандурас ганконг кітай гаяна гвадэлюпа францыя гватэмала гвінэя гвінэя бісаў гернсі злучанае каралеўства гібральтар злучанае каралеўства гішпанія грузія грэнада грэнляндыя данія грэцыя гуам зша гэрд і макдоналд астравы аўстралія дамініка дамініканская рэспубліка данія джыбуці джэрзі злучанае каралеўства емэн замбія заходняя сахара марока зымбабвэ злучанае каралеўства вялікабрытаніі і паўночнай ірляндыі злучаныя штаты амэрыкі ізраіль інданэзія індыя ірак іран ірляндыя рэспубліка ісьляндыя італія каба вэрдэ казахстан кайманавы астравы злучанае каралеўства какосавыя кілінг выспы аўстралія калюмбія камбоджа каморскія астравы камэрун канада карэя паўднёвая карэя паўночная катар кенія кіпр кірыбаці кітай рэспубліка кітай тайвань конга дэмакратычная рэспубліка конга рэспубліка коста рыка кот д івуар куба кувэйт кука астравы злучанае каралеўства кыргыстан лаос латвія лесота летува лібан лібія лібэрыя ліхтэнштайн люксэмбург мадагаскар маёта выспа францыя мазамбік макао кітай малаві малайзія малдова малі мальдыўскія астравы мальта манака манголія мансэрат злучанае каралеўства марока мартыніка маршалавы астравы марыянскія паўночныя астравы зша маўрыцы маўрытанія мікранэзія м янма мэксыка мэн востраў намібія нарвэгія науру нігер нігерыя нідэрляндзкія антылы нідэрлянды нікарагуа ніуе новая зэляндыя новая зэляндыя новая каледонія францыя востраў норфалк аўстралія нэпал нямеччына пакістан палаў палестынская аўтаномія панама папуа новая гвінэя парагвай партугалія паўднёва афрыканская рэспубліка паўднёвая георгія і паўднёвыя сэндвічавыя астравы паўночная македонія піткейрна астравы польшча прыднястроўе малдова пуэрта рыка пэру расея раства востраў руанда румынія рэюньён францыя саламонавы астравы сальвадор самалі самоа сан марына сан тамэ і прынсыпі саудаўская арабія славаччына славенія судан сурынам сўазілэнд сырыя сынгапур сьвятая гэлена востраў сьвятая люсія сьвяты вінцэнт і грэнадзіны сьвяты кітс і нэвіс сьера леонэ сэйшэлы сэнэгал сэн п ер і мікелён сэрбія таджыкістан тайлянд такелаў танзанія тога тонга трынідад і табага тувалу туніс туркмэністан турэччына усходні тымор тэркс і кэйкас астравы уганда узбэкістан украіна уругвай ушэсьця востраў ўоліс і футуна астравы ўэйлз фарэрскія астравы фіджы філіпіны фінляндыя фолклэндзкія астравы француская гвіяна француская палінэзія францускія паўднёвыя і антарктычныя тэрыторыі францыя харватыя цэнтральна афрыканская рэспубліка чад чарнагорыя чылі чэхія шатляндыя швайцарыя швэцыя шпіцбэрген і ян маен шры ланка эгіпет эквадор экватарыяльная гвінэя эрытрэя эстонія этыёпія ямайка японія ярданія прыродазнаўчыя навукі навукі якія прадметам вывучэньня маюць прыроду традыцыйна супрацьпастаўляюцца гуманітарным навукам прадмет якіх мае каштоўнасную афарбоўку в дыльтэй сярод прыродазнаўчых навук цэнтральнае месца займае фізыка у рэчышчы якой склаўся навуковы мэтад і якая зьяўляецца агульным тэарэтычным грунтам дзеля пабудовы й разуменьня хіміі біялёгіі геалёгіі астраноміі і іншых матэматыка ў эўклідавых пачатках паўстала таксама як навука прыродазнаўчая а менавіта як апісальная навука аб прасторы аб наяўным але далейшае разьвіцьцё і фармалізацыя надалі матэматыцы інструмэнтальнае вымярэньне пераўтварыўшы яе ў навуку аб мажлівым існуюць пяць галіны прыродазнаўства то бок астраномія біялёгія хімія навукі пра зямлю і фізыка гэтыя навукі адрозьніваюцца ад гуманітарных навук як то мовазнаўства антрапалёгія літаратуразнаўства а таксама фармальных навук як то матэматыка і лёгіка нягледзячы на іхныя адрозьненьні гэтыя навукі часам перасякаюцца напрыклад сацыяльныя навукі і біялёгія перасякаюцца пры вывучэньні чалавека як арганізмаў а таксама матэматыка рэгулярна выкарыстоўваецца ва ўсіх натуральных навуках разам з традыцыйным выкарыстаньнем прыродазнаўства можа ахопліваць натуральную гісторыю якая ўзьнікла ў стагодзьдзі і засяроджвацца на апісаньнях і клясыфікацыях расьлінаў жывёл мінэралаў і іншых прыродных аб ектаў навука сфэра чалавечай дзейнасьці накіраваная на выпрацоўку й тэарэтычную сыстэматызацыю аб ектыўных ведаў аб рэчаіснасьці у старэйшым і вузкім значэньні як то на думку арыстотэля навука ставіцца да дакладных ведаў пра сябе што можна было бы лягічна й рацыянальна растлумачына паколькі клясычная навука старажытнасьці была цесна зьвязана зь філязофіяй пачынаючы з стагодзьдзя натурфілязофія якую сёньня называюць натуральнай навукай разглядаецца як асобная галіна ад філязофіі тым ня менш слова навука працягвае выкарыстоўвацца ў шырокім сэнсе які абазначае пэўнае веданьне аб тэме гэтак жа яна да гэтага часу выкарыстоўваецца ў сучасных умовах у вузкім сэнсе слова навука ўжывалася такімі навукоўцамі як то ёган кеплер галілео галілей і ісак ньютан калі яны пачалі распрацоўку законаў прыроды у гэты пэрыяд панятак з большага ставіўся да натуральнай філязофіі як то натуральныя навукі цягам стагодзьдзя слова навука стала ўсё больш зьвязаным з навуковым мэтадам дысцыплінаваным падыходам да вывучэньня прыроднага сьвету у тым ліку фізыкі хіміі геалёгіі й біялёгіі навука ў шырокім сэнсе існавала да сучаснай эпохі і ў многіх старажытных цывілізацыях але сучасная навука настолькі розьніца па свайму падыходу й посьпехам у выніках што цяпер вызначаецца ў строгім сэнсе гэтага тэрміну нашмат раней чым у сучасную эпоху яшчэ адным важным паваротным пунктам стала разьвіцьцё клясычнай натуральнай філязофіі ў старажытнай грэцыі назапашваньне навуковых ведаў пачынаецца са зьяўленьнем цывілізацыяў і пісьменнасьці то бок вядомыя дасягненьні старажытных цывілізацыяў старажытнаэгіпецкай мэсапатамскай ды іншых у розных галінах аднак ва ўмовах панаваньня міталягічнай і перадрацыянальнай сьвядомасьці гэтыя посьпехі не выходзілі за эмпірычныя й практычныя рамкі гэтак напрыклад старажытны эгіпет славіўся сваімі ведамі ў галіне геамэтрыі але калі ўзяць старажытнаэгіпецкі падручнік геамэтрыі то там можна ўбачыць толькі набор практычных рэкамэндацыяў выкладзеных дагматычным чынам паняткі тэарэмы аксіёмы й асабліва доказы ў ім зусім адсутнічаюць можна лічыць што падмурак клясычнай навукі быў закладзены ў старажытнай грэцыі пачынаючы прыкладна з стагодзьдзя да н э калі на зьмену міталягічнаму мысьленьню ўпершыню прыйшло мысьленьне рацыяналістычнае эмпірыя шмат у чым запазычаная грэкамі ў эгіпцянаў і бабілянянаў дапаўняецца навуковай мэтадалёгіяй як то ўсталёўваюцца правілы лягічных развагаў уводзіцца панятак гіпотэзы зьяўляецца цэлы шэраг геніяльных прасьвятленьняў як то тэорыя атамізму асабліва важную ролю ў распрацоўцы й сыстэматызацыі як мэтадаў гэтак і саміх ведаў згуляў арыстотэль адрозьненьне антычнай навукі ад сучаснай складалася ў ейным абстрактным характары то бок панятак экспэрымэнту ў іх адсутнічаў а навукоўцы не імкнуліся злучаць навуку з практыкай за рэдкімі выключэньнямі збольшага гэта тлумачыцца тым што грэцкая філязофія меркавала што гісторыя цыклічна паўтараецца і разьвіцьцё навукі бессэнсоўна бо яно непазьбежна скончыцца крызісам гэтай навукі распаўсюджаньне ў эўропе хрысьціянства скасавала погляд на гісторыю як на паўтаральныя пэрыяды й стварыла высокаразьвітую багаслоўскую навуку пабудаваную на правілах лёгікі аднак пасьля падзелу цэркваў у годзе у заходняй частцы абвастрыўся крызіс багаслоўя тады цікавасьць да эмпірычнага оку навукі была цалкам адкінута а навука стала зводзіцца да тлумачэньня аўтарытэтных тэкстаў і разьвіцьця фармальна лягічных мэтадаў у асобе схалястыкі аднак працы антычных навукоўцаў якія атрымалі статус аўтарытэтных данесьлі асновы антычнай навукі да новага часу паслужыўшы рэальным падмуркам на якім быў закладзены будынак сучаснай навукі сучаснае экспэрымэнтальнае прыродазнаўства зарадзілся толькі ў канцы стагодзьдзя ягонае зьяўленьне было падрыхтавана пратэстанцкай рэфармацыяй і каталіцкай контрарэфармацыяй калі пад пытаньне былі пастаўлены самыя асновы сярэднявечнага сьветапогляду гэтак жа як мартын лютэр і жан кальвін перапрацавалі рэлігійныя дактрыны працы мікалая капэрніка й галілео галілея прывялі да адмовы ад астраноміі пталямэя а працы андрэаса вэзаліюса й ягоных пасьлядоўнікаў унесьлі істотныя папраўкі ў мэдыцыну гэтыя падзеі паклалі пачатак працэсу які цяпер мае назоў навуковай рэвалюцыі тэарэтычнае абгрунтаваньне новай навуковай мэтодыкі належыць фрэнсісу бэкану які абгрунтаваў у сваім новым арганоне пераход ад традыцыйнага дэдуктыўнага падыходу то бок ад агульнай абстрактнай здагадкі ці аўтарытэтнага меркаваньня да прыватнага факту да падыходу індуктыўнасьці зьяўленьне сыстэмаў дэкарта й асабліва працы ньютана якія былі цалкам пабудаваны на экспэрымэнтальным веданьні засьведчылі канчатковы разрыў мэтадаў і падыходаў да навукі апублікаваньне ў годзе матэматычных пачаткаў натуральнай філязофіі працы ісака ньютана стала кульмінацыяй навуковай рэвалюцыі й спарадзіла ў заходняй эўропе беспрэцэдэнтны ўсплёск цікавасьці да навуковых публікацыяў разам з стагодзьдзем прыйшла эпоха асьветніцтва на базе навукі створанай ньютанам дэкартам паскалем і ляйбніцам адбывалася разьвіцьцё сучаснай матэматыкі й прыродазнаўства новымі пакаленьнямі навукоўцаў навуковая рэвалюцыя ў прыродазнаўстве прывяла да пераменаў у філязофіі й грамадзкіх навуках разьвіцьцё якіх у гэты пэрыяд перастала залежаць ад багаслоўскіх спрэчак імануіл кант і дэйвід г юм паклалі пачатак сьвецкай філязофіі а вальтэр і распаўсюджваньне атэізму цалкам адхілілі царкву ад вырашэньня філязофскіх пытаньняў для ўсё больш шматлікіх плястоў насельніцтва эўропы працы адама сьміта заклалі асновы сучаснай эканомікі а амэрыканская й француская рэвалюцыі стварылі сучаснае палітычнае ўладкаваньне сьвету новыя навуковыя веды вельмі рэдка прыводзяць да вялізных зьменаў у нашым разуменьні на думку псыхоляга кейта станавіча гэта можа быць за празмернага выкарыстаньня смі такіх словаў як то прарыў што вядзе ўяўленьня грамадзкасьцю таго што навука стала даказвае ўсё што станавіч лічыў сапраўды ілжывым незважаючы на тое што ёсьць такія вядомыя выпадкі як то тэорыя рэлятыўнасьці якая патрабуе поўнага пераасэнсаваньня будовы сьвету у асноўным гэта ёсьць крайнім выключэньнем веды ў галінах навукі дасягаюцца шляхам паступовага сынтэзу інфармацыі з розных экспэрымэнтаў рознымі дасьледчыкамі у розных галінах навукі гэта больш падобна на ўзыходжаньне чым скачок тэорыі адрозьніваюцца па ступені у якой яны былі правераныя а таксама іхнага прызнаньня ў навуковых колах і супольнасьцях напрыклад геліяцэнтрычная тэорыя тэорыя эвалюцыі і мікробная тэорыя да гэтага часу носіць назву тэорыя хоць на практыцы яны лічацца сапраўднымі для ажыцьцяўленьня навуковай дзейнасьці звычайна патрабуецца спэцыяльная адукацыя у беларусі такую адукацыю даюць беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт ды аддзелы асьпірантуры вышэйшых навуковых установаў навуковая праца вядзецца калектывамі якія аб ядноўваюцца ў інстытуты ды акадэміі напрыклад нацыянальная акадэмія навук беларусі дасягненьне посьпехаў у навуцы спалучаецца з прысуджэньнем акадэмічных ступеняў у эўрапейскай сыстэме адукацыі герархія навуковых ступеняў наступная бакаляўр магістар доктар філязофіі у ссср і адпаведна беларусі спачатку прысуджаецца ступень кандыдата навук потым доктара навук фармальным працягам гэтай герархіі зьяўляецца абраньне спачатку сябрам карэспандэнтам потым правадзейным акадэмікам нацыянальнай акадэміі навук беларусі неабходным этапам разьвіцьця навукі зьяўляецца абмен навуковымі ведамі мікола іванавіч ермаловіч красавіка вёска малыя навасёлкі койданаўскі раён менскай вобласьці сакавіка менск беларускі гісторык публіцыст пісьменьнік і паэт выкарыстоўваў псэўданімы сымон беларус м ермолов я мікалаеў мікола наваселец м ярмолаў у годзе скончыў койданаўскую сярэднюю школу й паступіў на беларускае аддзяленьне літаратурнага факультэту менскага пэдінстытуту дзе да пачатку й сусьветнай вайны скончыў тры курсы з прычыны дрэннага зроку быў вызвалены ад службы ў савецкай арміі быў эвакуяваны й працаваў настаўнікам расейскай мовы й літаратуры ў в лабаскі мардоўскай асср у годзе вяртаецца ў беларусь дзе ў гадох працаваў настаўнікам у суражы віцебскай вобласьці у у койданаве менскай вобласьці з годзе аднаўляе навучаньне ў пэдінстытуце які скончвае ў а ў гадох вучыўся ў асьпірантуры пры пэдінстытуце у працаваў старэйшым выкладчыкам беларускай літаратуры ў маладэчанскім настаўніцкім інстытуце да загадваў мэтадычным кабінэтам маладэчанскага абласнога інстытуту ўдасканаленьня настаўнікаў пасьля чаго па стане здароўя выйшаў на пэнсію чалец саюзу беларускіх пісьменьнікаў з жыў у маладэчне актыўную літаратурную дзейнасьць распачаў у годзе выступаў ў друку з крытычнымі й літаратуразнаўчымі артыкуламі гістарычнымі нарысамі друкаваўся ў маладэчанскай раённай газэце альманаху нарач газэтах звязда літаратура і мастацтва голас радзімы часопісах полымя нёман маладосць навуковых зборніках у ермаловіч распачынае выдаваць рукапісны самавыдавецкі часопіс падснежнік чатыры выпускі якога выйшлі да вынікам дасьледніцкай працы было напісаньне ў кнігі па слядах аднаго міфа доўгі час хадзіла самвыдатам афіцыйна выданая ажно ў годзе у выйшла кніга дарагое беларусам імя у дасьледаваньне старажытная беларусь полацкі і новагародскі перыяды у старажытная беларусь віленскі перыяд у беларуская дзяржава вялікае княства літоўскае у ермаловіч узнаўляе выпуск падснежніка але з новым назовам гутаркі да выйшла блізу выпускаў гутаркі шматразова перадрукоўваліся перапісваліся распаўсюджваліся сярод беларускай інтэлігенцыі гутаркі выдаваліся ермаловічам пад псэўданімам сымон беларус назву гутарка аўтар абраў таму што ў хіх ст гутаркі былі найбольш пашыраным жанрам нелегальнага друку у сваім выданьні ермаловіч зьмяшчаў творы што не маглі быць апублікаваныя ў афіцыйным друку з прычыны сацыяльнай і палітычнай накіраванасьці аўтар рыхтаваў матэрыялы ў менску у дзяржаўнай бібліятэцы бсср друкаваў у маладэчне на друкарцы а потым перадаваў яўгену куліку дзеля памнажэньня нумар выходзіў прыкладна раз на тыдзень мікола ермаловіч прыхільнік новай беларускай рамантычнай плыні гістарыяграфіі што супярэчыла афіцыйным савецкім канцэпцыям гісторыі беларусі працы ермаловіча ў значнай ступені паўплывалі на фармаваньне сучаснай грамадзкай думкі й гістарыяграфіі беларусі паводле палітычных матываў галоўныя канцэптуальныя працы ермаловіча не маглі зьяўляцца ў афіцыйным друку таму рукапісы ермаловіча ў х хадзілі ў непадцэнзурным друку самвыдавецкім чынам памнажалася праца па слядах аднаго міфа ці было літоўскае заваяванне беларусі гэтаксама ж памнажаліся й працы м ермаловіча апублікаваныя ў афіцыйным друку так да прыкладу рабіліся фотакопіі з працы ермаловіча балцкія плямёны газэта голас радзімы у машынапісным выглядзе пашыралася праца у духу застойнага часу той артыкул ермаловіч напісаў адказам на артыкул в мялешкі й з капыскага фактам вопреки советская белоруссия пасьля таго як рэдакцыя советской белоруссии адмовілася друкаваць яго артыкул распаўсюджваўся ў машынапісных копіях пазьней быў апублікаваны ў студэнцкай думцы за год альтэрнатыўнае бачаньне гісторыі беларусі выклікала раздражненьне ўлады некалькі разоў на кватэру да ермаловіча супрацоўнікі кдб прыносілі позвы з патрабаваньнем зьявіцца й разабрацца з извечной самостоятельностью белорусов гістарычныя творы ермаловіча ляжалі неапублікаванымі ў рэдакцыях часопісаў нягледзячы на тое што гэныя працы былі вельмі папулярныя ды ў вялікай колькасьці пашыраліся самвыдатам толькі ад часу перабудовы сьвет пабачылі некалькі працаў ермаловіча асаблівую ўвагу надаваў палітычнай гісторыі старажытных земляў беларусі дэталёва разглядзеў падзеі х стагодзьдзяў на падставе аналізу гістарычных першакрыніцаў выступіў са спробай абвяржэньня савецкай у прыватнасьці летувіскай і расейскай гістарыяграфіі ўтварэньня вкл якая падае схему стварэньня гэтае дзяржавы ў выніку заваёўных выправаў летувісаў у сучасным сэнсе насамрэч плямёнаў аўкштайтаў якія былі толькі часткай пазьнейшага этнагенэзу летувісаў на беларускія землі ў й палове х ст зхарактарызаваў вялікае княства літоўскае як беларускую дзяржаву разам з гэтым выступіў са спробай абвяржэньня археалягічных і летапісных сьведчаньняў што памяшчалі летапісную літву на аўкштайцкіх землях прапанаваўшы канцэпцыю паводле якой гэтая тэрыторыя згодна са зьвесткамі тапаніміі месьцілася на поўдзень ад верхняга нёману з самага пачатку існаваньня бнф м ермаловіч з году падтрымаў адраджэнскую дзейнасьць ён прымаў удзел у першым зьезьдзе бнф у годзе ў вільні у годзе прыняў прапанову кіраўніцтва нацыянал дэмакратычнай партыі беларусі далучыцца да яе дзейнасьці й стаў адзін з трох яе сустаршыняў найбольшы ўнёсак у дзейнасьць ндпб мікола іванавіч зрабіў як ідэоляг наогул гэтая старонка яго дзейнасьці зусім невядомая сучасьнікам ні пра ўдзел гісторыка ў стварэньні ідэалёгіі нацыянальнай дэмакратыі ні пра працу на пасадзе сустаршыні ў самай правай партыі беларусі пачатку х нацыянальна дэмакратычнай партыі ндпб амаль нідзе нават неўзгадваецца машынапісы друкаваныя алесь адамовіч аляксандар міхайлавіч верасьня вёска канюхі капыльскі раён беларуская сср студзеня масква беларускі літаратар крытык літаратуразнавец грамадзкі дзяяч чалец карэспандэнт акадэміі навук бсср доктар філялягічных навук прафэсар нарадзіўся ў вёсцы канюхі капыльскі раён у сям і служачых з году сям я пражывала ў пасёлку глуша бабруйскага раёну у годзе вучыўся ў сярэдняй школе быў сувязным а з году баец партызанскага атраду імя кірава менскага злучэньня у гг вучыўся ў ленінагорскім горна мэталюргічным тэхнікуме алтайскі край у годзе паступіў на філялягічны факультэт бду які скончыў у годзе у годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю па тэме язык романа третье поколение и индивидуальный литературно художественный стиль кузьмы чорного з прысуджэньнем вучонай ступені кандыдата філялягічных навук пасьля заканчэньня асьпірантуры ўнівэрсытэту працаваў там жа на катэдры беларускай літаратуры з працаваў у інстытуце літаратуры акадэміі навук бсср у гг загадчык сэктара літаратурных сувязяў гэтага інстытуту у гг вучыўся ў маскве на вышэйшых сцэнарных курсах у гг працаваў выкладчыкам беларускай літаратуры ў мду імя м в ламаносава з году аднавіў працу ў інстытуце літаратуры у годзе ў складзе дэлегацыі бсср удзельнічаў у рабоце сэсіі генэральнай асамблеі аан з году дырэктар нді кінамастацтва масква ад да году народны дэпутат ссср ад саюзу кінэматаграфістаў сябра беларускага пэн цэнтру з г быў чальцом часовай камісіі вярхоўнага савету бсср па ацэнцы дзейнасьці службовых і іншых адказных асобаў у сувязі зь ліквідацыяй наступстваў катастрофы на чарнобыльскай аэс ляўрэат прэміі міністэрства абароны ссср дзяржаўнай прэміі бсср імя якуба коласа за хатынскую аповесьць ордэнаў айчыннай вайны ступені працоўнага чырвонага сьцяга знак пашаны узнагароджаны мэдалямі у маскве знаходзіцца памятная шыльда алесю адамовічу на доме у якім ён жыў дом знаходзіцца ў самым цэнтры гораду па адрасе вялікі казіхінскі завулак буд кастусь каліноўскі вінцэнт канстанцін каліноўскі лідэр беларускага нацыянальнага вызвольнага руху рэвалюцыянэр дэмакрат публіцыст і паэт адзін з кіраўнікоў нацыянальна вызвольнага паўстаньня гадоў нацыянальны герой беларусі у наш час кастусь каліноўскі лічыцца адным з найбольш вядомых прадстаўнікоў беларускай нацыі ў сьвеце шляхецкі род каліноўскіх гербу калінова вядзе сваю гісторыю з канца стагодзьдзя прадстаўнікі роду на працягу амаль ста гадоў валодалі маёнткам калінавым каля бранску падляскага на памежжы вялікага княства літоўскага і каралеўства польскага аднак прадалі яго ў й палове стагодзьдзя нарадзіўся на беларускай этнічнай тэрыторыі ў вёсцы мастаўлянах на гістарычнай гарадзеншчыне у сям і сымона сямёна каліноўскага безьзямельнага шляхціча уладальніка невялікай ткацкай мануфактуры і вэранікі з рыбінскіх якая памерла калі сыну было гадоў прыняў хрост ў ялоўскім парафіяльным касьцёле пад імём вінцэнт у гадох навучаўся ў сьвіслацкай павятовай вучэльні у году пераехаў у бацькаў фальварак якушоўку у валоданьні каліноўскіх з году дзе дапамагаў у гаспадарчых клопатах і відаць займаўся самаадукацыяй вялікі ўплыў на к каліноўскага меў старэйшы брат віктар які навучаўся ў маскоўскім унівэрсытэце і дасьледваў на даручэньне віленскай археалягічнай камісіі старадаўнія беларускія рукапісы у годзе паступіў на юрыдычны факультэт пецярбурскага ўнівэрсытэту які скончыў праз чатыры гады з навуковай ступеньню кандыдата права у час навучаньня ўва ўнівэрсытэце браў удзел у дзейнасьці нелегальных студэнцкіх гурткоў у прыватнасьці групы студэнцкага зямляцтва агул разам з братам быў сябрам таемнай вайскова рэвалюцыйнай арганізацыі афіцэраў генэральнага штабу якую ачольвалі зыгмунт серакоўскі і яраслаў дамброўскі атрымаўшы лютага году ўнівэрсытэцкі дыплём зрабіў спробу ўладкавацца на працу ў вільні ў адміністрацыю мясцовага генэрал губэрнатара у назімава каб адразу тут распачаць рэвалюцыйную дзейнасьць па стварэньні сеткі кансьпіратыўных групаў для работы сярод будучых удзельнікаў паўстаньня лічыцца што на гэты час прыпадае знаёмства к каліноўскага з будучаю нарачонай марыяй ямант сакавіка году на імя віленскага генэрал губэрнатара падаў заяву наступнага зьместу скончыўшы курс навук у імпэратарскім с пецярбурскім унівэрсытэце паступіць на службу маю гонар пакорна прасіць ваша высокаправасхадзіцельства ўзычыць мне магчымасьць служыць пад высокім начальствам вашага высокаправасхадзіцельства уладкаваньню на працу спрыяў ад ютант у назімава людвік зьвяждоўскі аднак спробы апынуліся марнымі і напачатку вясны году к каліноўскі вярнуўся на гарадзеншчыну распачаўшы стварэньне рэвалюцыйнай арганізацыі паводле сваіх ідэйных перакананьняў быў рэвалюцыйным дэмакратам выступаў за скіданьне самаўладзтва скасаваньне абшарніцкага землеўладаньня лічыў што толькі шырокі ўдзел у будучым паўстаньні сялянства можа забясьпечыць перамогу у гэтым рэчышчы вёў агітацыйную працу улетку году разам з паплечнікамі з гарадзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі фэліксам ражанскім станіславам сангінам і валерам урублеўскім распачаў выпуск мужыцкай праўды першай у гісторыі газэты на беларускай мове агулам выйшла нумароў гэтай нелегальнай газэты яна выкрывала палітыку імпэрскіх уладаў тлумачыла сытуацыю ў краіне выкрывала падман царскага маніфэсту аб скасаваньні прыгону заклікала сялянаў да змаганьня сфармуляваў ідэю дэмакратычнай народнай дзяржавы кожны нумар мужыцкай праўды быў нязьменна падпісаны псэўданімам яська гаспадар з пад вільні браў асабісты ўдзел у пашырэньні газэты развозіў яе па вёсках раскідваў па дарогах у кастрычніку году ў час канфлікту з палякамі паўстаў нумар мужыцкай праўды які аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі гэты варыянт зьяўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі бо тлумачыць сялянам як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ у годзе ўжо ўваходзіў у склад літоўскага правінцыйнага камітэту лпк цэнтральнага органу падрыхтоўкі паўстаньня ў колішнім вялікім княстве літоўскім а ўвосень таго ж году стаў яго старшынём стаяў на чале найбольш пасьлядоўных рэвалюцыянэраў якіх адрозна ад лібэралаў белых звалі чырвонымі гэты кірунак вызвольнага руху прадугледжваў дэмакратычную рэспубліку перадачу зямлі сялянам самавызначэньне народаў былой рэчы паспалітай белыя ж бачылі галоўнай мэтай паўстаньня толькі аднаўленьне рэчы паспалітай у межах году аднак старшынстваваў ў віленскім паўстанцкім камітэце нядоўга неўзабаве па выбуху паўстаньня спужаўшыся перарастаньня выступленьняў у сялянскую вайну варшаўскі цэнтар і мясцовыя абшарнікі дамагліся роспуску лпк к каліноўскага накіравалі на родную гарадзеншчыну на пасаду паўстанцкага камісара ваяводзтва актыўная праца к каліноўскага ўва ўмовах паўстаньня на пасадзе ваяводзкага камісара паспрыяла таму што менавіта на гарадзеншчыне інсургенты мелі найбольш баяздольную магутную арганізацыю прыцягнулі да змаганьня шмат сялянаў у чэрвені году з прычыны масавых арыштаў мусіў вярнуцца ў вільню дзе дзейнічаў пад кансьпірацыйнымі прозьвішчамі макарэвіч чарнецкі хамовіч хамуціўс на кватэры ямантаў у доме шышкіна на вялікай вуліцы тут ён зноў узяў цэнтральнае кіраваньне ў свае рукі сустракаўся з найбольш блізкімі і праверанымі людзьмі праводзіў нарады рэвалюцыйнага ўраду гэта была адна з найгалоўнейшых кансьпіратыўных явак к каліноўскага апісаньне кватэры ямантаў і яго тутэйшай дзейнасьці захавалася збольшага ў паказаньнях арыштаваных рэвалюцыянэраў віленскай асобай сьледчай камісіі гэтак вітальд парфяновіч апісвае кватэру наступным чынам у пакоі справа ад дзьвярэй знаходзілася канапа пры ёй стол і два крэслы далей стаяла камода акно справа ад канапы выходзіла ў галерэю па сваім арышце сакавіка году сакратар к каліноўскага ільдэфонс мілевіч сьведчыў пра побыт кіраўніка паўстаньня ў кватэры ўжо арыштаваных ямантаў з каліноўскім я сустракаўся некалькі разоў ў юзэфа яманта у ямантаў каліноўскі ў маёй прысутнасьці ні з кім з пабочных асобаў не сустракаўся аднойчы толькі ў бытнасьць маю і каліноўскага ў ямантаў прыходзіў шадурскі і паклікаўшы каліноўскага размаўляў зь ім некаторы час ў пярэдім пакоі да саміх ямантаў часьцей за ўсё прыходзілі сваякі лекар радзевіч служыць на чыгунцы родны брат жанатага з дачкой яманта замужняя дачка ямантаў людвіка радзевіч і дзваноўскі акрамя таго былі яшчэ некаторыя знаёмыя ямантам жанчыны але прозьвішчы іх мне невядомыя цёзка па прозьвішчы юзэф каліноўскі пра віленскую яўку рэвалюцыянэра ўспамінаў у канцы жніўня ці ў пачатку верасьня году я зь ім кастусём каліноўскім зноў спаткаўся на нямецкай вуліцы ён запрасіў мяне ў кватэру ямантаў з таго часу я сустракаўся з каліноўскім у той жа кватэры пры ўваходзе ў кватэру ямантаў трэба было пастукаць у тыя часы калі я ў ёй бываў дзьверы адчыняў ці сам каліноўскі ці далеўскі людвіка ямант у сваіх успамінах называла прозьвішчы многіх рэвалюцыянэраў якія ў тыя часы шчыльна супрацоўнічалі з к каліноўскім у канцы ліпеня году на кватэры ямантаў адбылася сустрэча з родным братам польскага пісьменьніка балеслава пруса лявонам главацкім у якасьці камісара народнага ўраду той прыяжджаў з варшавы ў вільню каб абмеркаваць супярэчнасьці якія ўзьніклі паміж кіраўнікамі паўстаньня на беларусі і ў польшчы спрабуючы рэанімаваць паўстаньне выдаў прыказ да народу зямлі літоўскай і беларускай аднак дзеяньні былі запозьненымі паўстаньне ў беларусі ўжо захлынулася ў крыві асноўныя сілы паўстанцаў былі разьбітыя карнікамі з восені году сканцэнтраваў намаганьні на назапашваньні сілаў для новага выступленьня ўвесну але выдадзены здраднікам камісарам магілёўскай губэрні вітаўтам парфяновічам яго ў ноч на студзеня году схапілі царскія жандары ў сьвятаянскіх мурах побач з касьцёлам сьвятых янаў дзе хаваўся пад імем ігната вітажэнца у час сьледзтва і суду трымаўся надзвычай мужна на прапанову палегчыць свой лёс назваўшы адрасы і імёны паплечнікаў адказаў царскі ваенна палявы суд прыгаварыў к каліноўскага да расстрэлу аднак вядомы сваей жорсткасьцю ў здушэньні паўстаньня расейскі генэрал мураўёў вешальнік выказаўся за павешаньне неўзабаве гэты вырак учынілі на лукіскім пляцы ў вільні з царскага астрогу перадаў на волю свой запавет беларускаму народу ліст з пад шыбеніцы паводле сучасных дасьледнікаў думкі к каліноўскага пра неабходнасьць змаганьня за сваю бацькаўшчыну выказаныя ім у пісьмах з пад шыбеніцы можна лічыць пачатковым афармленьнем беларускай нацыянальнай ідэі улады расейскай імпэрыі збаяліся паломніцтва да магілы кастуся каліноўскага таму яго таемна разам зь яшчэ пакаранымі сьмерцю паўстанцамі пахавалі на замкавай гары ў вільні за мурамі расейскага вайсковага гарнізону парэшткі закапалі пакалечанымі зь зьвязанымі ззаду рукамі а целы пасыпалі вапнай каб ускладніць ідэнтыфікацыю магілы зраўнялі зь зямлёй і зрабілі на іх месцы пляцоўку гуляць у крыкет лапту для расейскіх вайскоўцаў у першую сусьветную вайну па тым як расейскія войскі пакінулі вільню жыхары места адзначылі крыжам прыкладнае месца масавага пахаваньня у годзе па заняцьці вільні бальшавікам гэты крыж зруйнавалі а само месца занядбалі у годзе на замкавай гары здарыліся два апоўзьні зьявілася патрэба ўмацаваць схілы перад правядзеньнем земляных працаў гару дэталёва дасьледавалі археолягі якія выявілі не вядомыя раней магілы у годзе навукоўцы выказалі здагадку пра тое што знойдзеныя парэшткі могуць належаць удзельнікам паўстаньня у сакавіку году дасьледнікі пацьвердзілі ідэнтыфікацыю парэшткаў к каліноўскага мэтадам вылучэньня астатніх а таксама праз супастаўленьне веку мэтаду сьмяротнага пакараньня і параўнаньня чэрапу з фатаздымкам археалёгія ад грэцкага старажытны лёгія слова вучэньне навука што вывучае гісторыю грамадзтва па матар яльных парэштках жыцьця і дзейнасьці людзей рэчавых археалягічных помніках дасьледуе ў комплексе старажытныя помнікі стаянкі паселішчы могільнікі сьвяцілішчы майстэрні і інш рэчы і іх катэгорыі прылады працы прадметы побыту матэрыялы духоўнай культуры выяўленыя ў час археалягічных раскопак узнаўляе сацыяльна эканамічную гісторыю эпох што недастаткова або зусім не адлюстравана ў пісьмовых крыніцах дасьледуе шэраг пытаньняў якія вывучаюцца і сумежнымі навукамі этнаграфіяй антрапалёгіяй палеанталёгіяй і інш цесна зьвязаная з дапаможнымі гістрычнымі дысцыплінамі нумізматыкай сфрагістыкай эпіграфікай археалёгія падзяляецца па эпохах каменны век бронзавы век жалезны век сярэднявечча часам па крыніцах культурна гістарычных абласьцях этнічных прыкметах скіфскі пэрыяд антычныя дзяржавы славянская археалёгія паводле храналягічнага і тэрытарыяльнага падзелу своеасаблівых рыс помнікаў вылучаюцца так званыя археалягічныя культуры важным пытаньнем зьяўляецца клясыфікацыя і датаваньне здабытых пры раскопках рэчаў у археалёгіі выкарыстоўваюць спэцыфічныя мэтады дасьледаваньня параўнальна тыпалягічны мэтад вызначэньне культурнай прыналежнасьці і храналёгіі рэчаў шляхам параўнаньня з аналягічнымі але ўжо вядомымі стратыграфічныя умовы заляганьня культурнага пляста археалягічных помнікаў адносна геалягічных напляставаньняў і іншых плястоў статыстычны улік масавых знаходак аднолькавага прызначэньня а таксама розныя мэтады археалягічнага датаваньня важны мэтад дасьледаваньня археалягічных помнікаў картаграфічны асобная галіна археалёгіі падводная археалёгія вывучае старажытныя і сярэднявечныя помнікі што апынуліся пад вадой у азёрах рэках марах археалягічныя матэрыялы дапаўняюцца пісьмовымі крыніцамі да стагодзьдзя архэалёгія вывучала антычнасьць і мела мастацтвазнаўчы характар у краінах заходняй эўропы цікавасьць да нацыянальнай гісторыі у тым ліку да архэалёгіі асабліва ўзмацніліся пасьля вялікай францускай рэвалюцыі гадоў якая спрыяла абуджэньню нацыянальнай самасьвядомасьці з павелічэньнем колькасьці археалягічных матэрыялаў пачаліся спробы іх клясыфікацыі у годзе дацкі археоляг крыстыян томсэн падзяліў помнікі першабытнай эпохі на каменны бронзавы і жалезны вякі джон лебак падзяліў каменны век на палеаліт і нэаліт гэтую клясыфікацыю паглыбіў енс ворса які вызначыў храналёгію бронзавага веку паводле абрадаў пахаваньня з гэтага часу архэалёгія становіцца навуковай дысцыплінай з й пал стагодзьдзя ва ўсіх краінах сьвету праводзіліся ахэалягічныя дасьледаваньні распрацаваныя храналягічная і пэрыядычная сыстэмы навуковыя мэтады раскопак адбываліся археалягічныя зьезды і кангрэсы у францускі археоляг габрыель дэ мартылье падзяліў палеаліт на пэрыяды шэльскі ашэльскі муст ерскі салютрэйскі мадленскі у эўрапе адкрытыя эгейская цывілізацыя дагамэраўскай грэцыі генрых шліман артур эванз на усходзе шумерская і бабілёнская культуры швэдзкі архэоляг оскар мантэліус разьмеркаваў старажытныя рэчы па тыпах якія пазьней зьвязаў у эвалюцыйныя рады і такім чынам стаў заснавальнікам параўнальна тыпалягічнага мэтаду у пачатку стагодзьдзя чэскі археоляг любар нідэрле надрукаваў збор славянскіх старажытнасьцяў і даказаў агульныя рысы культур славян дзякуючы дасьледаваньням аляксея ўварава дзьмітрыя самаквасава льва іваноўскага уладзімера сізова аляксандра сьпіцына ўзьнікла славяна руская археалёгія на беларусі археалягічныя раскопкі пачаліся напрыканцы стагодзьдзя археалягічныя помнікі дасьледавалі тэадор нарбут зарыян даленга хадакоўскі канстантын і яўстах тышкевіч адам кіркор еўдакім раманаў уладзімер завітневіч вандалін шукевіч міхаіл кусьцінскі мікалай турбін генрых татур леў лазарэвіч шапялевіч зыгмунт глёгэр м фурсаў с чалоўскі і інш на актывізацыю археалагічных дасьледаваньняў паўплываў ы археалагічны зьезд у вільні г у годзе пры інбелкульце створана гістарычна археалягічная камісія у годзе адкрыта катэдра археалёгіі з году археалягічная камісія ў інстытуце гісторыі бел ан з году сэкцыя археалёгіі у даваенны час археалягічныя дасьледаваньні праводзілі аляксандар ляўданскі канстантын палікарповіч сяргей дубінскі аляксандар каваленя ісак сербаў у я многія археолягі рэпрэсаваныя і загінулі ляўданскі дубінскі каваленя і інш у заходняй беларусі археалягічныя раскопкі праводзілі уладзімер галубовіч г цэгак галубовіч і інш у годзе ў інстытуце гісторыі створаны сэктар археалёгіі з году аддзел археалёгіі з сэктарам у годзе сэктары пераўтвораныя ў аддзелы у годзе створаная катэдра археалёгіі этнаграфіі і дапаможных дысцыплін у бду беларускія археолягі выявілі каля помнікаў каменнага і бронзавага вякоў вызначылі іх прыналежнасьць да археалягічных культур у будзько уладзімер ісаенка міхась чарняўскі уладзімер ксяндзоў а калечыц эдвард зайкоўскі і інш праводзілі мэтанакіраванае вывучэньне помнікаў культур і этнічных утварэньняў жалезнага веку аляксей мітрафанаў леанід побаль кліменці шут валянтына вяргей міхаіл лашанкоў і інш дасьледаваньні беларускіх археолягаў дапамаглі ўзнавіць працэс фармаваньня усходне славянскіх племянных аб яднаньняў дрыгавічоў крывічоў радзімічаў гісторыю старажытных гарадоў васіль тарасенка георгі штыхаў эдуард загарульскі пётар лысенка яраслаў зьвяруга міхась ткачоў зянон пазьняк тацяна бубенька вольга ляўко леанід калядзінскі валянтын собаль юры заяц і інш матэрыяльную культуру сельскага насельніцтва л дучыц я рыер в багамольнікаў тацяна каробушкіна і інш у я актыўна вывучаліся позьнесярэдневечныя помнікі стагодзьдзяў алег трусаў аляксандар краўцэвіч валеры шаблюк і чарняўскі і інш археалягічныя дасьледаваньні на беларусі праводзілі супрацоўнікі інстытутаў археалёгіі і гісторыі матэрыяльнай культуры расейскай ан леанід аляксееў іван арцёменка фрыда гурэвіч ніна гурына юры кухарэнка в мельнікоўская павал рапапорт г салаўёва э сымановіч валянцін сядоў пятра трацьцякова і інш высокі друк у вытворчасьці гравюры высокім друкам завецца тэхналёгія пры якой паверхню друкарскай формы гравіруюць выразаюць канаўкі на паверхню валікам альбо тампонам наносіцца фарба якая не трапляе ў канаўкі да формы прыціскаецца папера на якой атрымоўваецца адбітак паверхні пакрыты незафарбаванымі лініямі па гэткай тэхналёгіі ствараецца дрэварыт лінагравюра гравюра на гіпсе гравюра на кардоне і цынкагравюра у паліграфіі высокі друк адзін са спосабаў друку пры якім адбітак друкуецца з формы якая мае выступаючыя друкуючыя і паглыбленыя прабельныя элемэнты да пачатку х найбольш пашыраны спосаб друку кніг часопісаў і газэт пры якім тэкст набіраўся зь літар разам з афсэтным друкам выкарыстоўваецца для друку паштовых марак з за сваёй таннасьці напалеон орда лютага варацэвічы пінскі павет менская губэрня расейская імпэрыя красавіка варшава расейская імпэрыя беларускі і польскі мастак кампазытар пісьменьнік напалеон орда атрымаў вядомасьць стварэньнем сыстэматызаваных сэрыяў архітэктурна гістарычных пэйзажаў якія зафіксавалі былую славу веліч і культуру беларускага летувіскага польскага і ўкраінскага народаў да нашых дзён дайшло малюнкаў мастака якія пераважна захоўваюцца ў музэях польшчы і ўкраіны апроч таго існуе літаграфіяў яго твораў якія хутчэй за ўсё не захаваліся у яго малюнках пэйзажы большасьці краінаў эўропы а таксама шматлікіх месцаў польшчы беларусі летувы і ўкраіны н орда захапляўся музыкай сябраваў з ф шапэнам спачатку займаўся пад яго кіраўніцтвам пасьля чаго ўжо сам выдатна граў на фартэпіяна і нават выкладаў адзін сэзон зьяўляўся дырэктарам італьянскай опэры ў парыжы быў асабіста знаёмы і сябраваў з а міцкевічам і дамейкам ф лістам нарадзіўся лютага году ў радавым маёнтку варацэвічы пінскага павету менскай губэрні цяпер вёска ў янаўскім раёне на берасьцейшчыне у сям і палескай шляхты яго бацька міхал паводле адукацыі інжынэр фартыфікатар амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў у час падзелаў рэчы паспалітай зьяўляўся маршалкам кобрынскага павету пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме зь існых крыніц дакладна невядома ці былі ў іх доме гувэрнэры хутчэй за ўсё так але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцьця была маці юзафіна дачка пінскага судзьдзі й мечніка тадэвуша бутрымовіча яна валодала францускай мовай і была таленавітай піяністкай першыя ўрокі ігры на фартэпіяна будучаму кампазытару дала менавіта яна у годзе у аўтабіяграфіі самога н орды у годзе аднак лічыцца што гэтую дату ён адмыслова сказіў на сьледзтве паступіў у сьвіслацкую гімназію у гэты час у гімназіі пачалі стварацца навуковыя гурткі удзельнікі каторых стваралі таемныя студэнцкія таварыствы у адно з такіх таварыстваў заране якое было зьвязана з рэвалюцыйным таварыствам ваенных сяброў уступіў напалеон назва арганізацыі паходзіла ад формы сходаў гімназістаў якія патаемна зьбіраліся надвячоркам калі ўзыходзілі зоркі напрыканцы вучобы орды ў гімназіі заране трапілі пад увагу паліцыі жандары схапілі шэраг выпускнікоў якіх абвінавацілі ў дзяржаўнай здрадзе у адносінах да н орды і ягоных сяброў былі ўжытыя захады тлумачальнага характару якія адпаведны сьледчы камітэт палічыў дастатковымі для вынішчэньня духу рэвалюцыйнай заразы гімназістаў вызвалілі ад сьледзтва але іх справы захоўваліся ў сэйфах царскай ахранкі атрымаўшы дыплём з выдатнымі адзнакамі гадовы напалеон вярнуўся дамоў пачалася яго падрыхтоўка да паступленьня ў віленскі ўнівэрсытэт у г пасьпяхова вытрымаўшы іспыты прыёмнай камісіі паступіў у віленскі ўнівэрсытэт на фізыка матэматычнае аддзяленьне напалеон які ўжо атрымаў пачатковае палітычнае выхаваньне ў гімназіі ва ўнівэрсытэце адразу апынуўся ў гушчы студэнцкага руху пагатоў ў гэты час ва ўнівэрсытэце ўжо дзейнічалі шматлікія таемныя таварыствы у тым ліку філяматаў і філярэтаў апошнія з каторых ужо набылі грамадзка палітычнае адценьне віленскі ўнівэрсытэт падчас вучобы ў ім будучага мастака стаў калыскай будучых арганізатараў і ўдзельнікаў паўстаньня гг у якім брала ўдзел амаль трэцяя частка студэнтаў тры гады стараннай вучобы дазволілі напалеону ўвайсьці ў лік выдатнікаў але актыўная дзейнасьць у таемных таварыствах не засталася па за пільным зрокам паліцэйскіх у ліпені г ён разам зь дзесяцьцю сябрамі па вучобе і палітычнай барацьбе былі арыштаваныя і выключаныя з унівэрсытэту у парыжы на эміграцыі напалеон орда пачаў перакладаць паэзію аўтараў ліцьвінаў на францускую выдаў першы у годзе падручнік польскай мовы для замежнікаў вызначыўся орда і ў галіне літаратурнай дзейнасьці пісаў шматлікія артыкулы пра выдатных людзей і цікавыя мясьціны у годзе напалеон орда прыняты ў польскае гістарычна літаратурнае таварыства сябра адама міцкевіча ён быў ягоным папулярызатарам у ліку знаёмых н орды былі таксама тургенеў бальзак стэндаль расіні вэрдзі піяніст і кампазытар напалеон орда ў сярэдзіне х гадоў быў дырэктарам італьянскай опэры ў парыжы разам зь сябрам фрыдэрыкам шапэнам ён багата зрабіў для папулярызацыі нашай айчыннай музычнай культуры ў эўропе музычныя творы самога н орды асабліва палянэзы мазуркі і вальсы вылучаюцца самабытным і віртуозным стылем напалеон орда ствараў рамансы і песьні на словы с вітніцкага і а плуга выдаў альбом твораў польскіх кампазытараў н орда быў аўтарам славутай граматыкі музыкі што выйшла ў годзе ды была высока ацэненая станіславам манюшкам які лічыў н орду сваім настаўнікам падчас вучобы ў сьвіслацкай гімназіі напалеон орда далучыўся да таемнага студэнцкага таварыства заране а падчас вучобы ў віленскім унівэрсытэце ён прыцягваўся да палітычнага дазнаньня унівэрсытэту здольны студэнт ня скончыў у годзе быў адлічаны за прыналежнасьць да таемнага студэнцкага таварыства пасьля арышту і месячнага турэмнага зьняволеньня вярнуўся ў родныя варацэвічы але застаўся пад наглядам паліцыі і завяршыў сваю адукацыю самастойна падчас паўстаньня гадоў н орда камандаваў партызанскім атрадам ён стаў урэшце стралком чацьвертага палку коннай гвардыі літоўскага корпусу ў польшчы і нават вызначыўся ў бітве пад коцкам за што атрымаў вышэйшую ўзнагароду ордэн залатога крыжа і чын капітана паўстанцкай арміі пасьля задушэньня паўстаньня эміграваў у францыю дзе правёў гады свайго жыцьця вярнуўся толькі ў годзе па амністыі жыў у родных варацэвічах а напярэдадні паўстаньня к каліноўскага зноў сур ёзна заняўся маляваньнем у парыжы н орда атрымаў мастацкую адукацыю ў студыі вядомага майстра архітэктурнага пэйзажу які і вызначыў яго мастацкі жанр для сваёй творчасьці напалеон орда выбраў тэхніку алоўкавага малюнка падмаляванага акварэльлю гуашшу ці сэпіяй якой дасканала валодаў менавіта гэтая тэхніка маляваньня дазваляла апэратыўна і найбольш дакладна адлюстраваць натурны архітэктурны краявід ва ўмовах падарожжа першыя мастацкія вандроўкі напалеона орды адбыліся яшчэ падчас эміграцыі у гадах ён наведаў ангельшчыну шатляндыю нідэрлянды партугалію і нават альжыр адтуль іх было прывезена нямала малюнкаў якія зараз захоўваюцца ў нацыянальным музэі ў кракаве з году напалеон орда распачаў манумэнтальную справу выданьне малюнкаў ўласным коштам у было выдадзена толькі літаграфіяў у васьмі сэрыях альбому каля па беларускіх губэрнях малюнкі зробленыя ў арыгінальнай тэхніцы алоўка і акварэлі пераводзіліся літографам аляізам місяровічам на камень і друкаваліся ў літаграфічнай майстэрні ў варшаве традыцыйна лічыцца што малюнкі орды вызначаюцца дакумэнтальнасьцю і з гэтай прычыны маюць велізарную каштоўнасьць для дасьледнікаў архітэктуры рэстаўратараў але насамрэч калі параўноўваць малюнкі з тымі будынкамі што захаваліся добра відаць шматлікія недасканаласьці і пэрспэктыўныя хібы гэта тлумачыцца тым што напалеон орда ня быў прафэсійным мастаком усяго толькі два гады навучаньня архітэктурнаму пэйзажу і сам лічыў сябе аматарам і як ведаеш быў мастаком аматарам напісаў ён у годзе ў лісьце да ігната дамэйкі больш за тое апошнія дасьледаваньні арыгінальных малюнкаў орды паказалі сьвядомыя зьмены аўтарам кампазыцый і архітэктурных аб ектаў калі аўтар назнарок не маляваў так як гэта было ў рэчаіснасьці сапраўды многія помнікі захаваліся толькі ў ягоных акварэлях ды малюнках таму маюць вялікае значэньне для гісторыкаў архітэктуры але абапірацца на малюнкі як на крыніцу для рэстаўрацыі немагчыма апошнія гады жыцьця напалеон орда падарожнічаў па галіччыне келецкіх сувалскіх і варшаўскіх землях працягваў шмат маляваць у годзе раптам захварэў і памёр у адным са шпіталяў варшавы пахаваны ў радавым склепе на радзіме ў янаве аб гэтым ён прасіў у сваім запавеце у горадзе янаве берасьцейская вобласьць напалеону орду ўсталяваны помнік які стварыў скульптар іван голубеў імем орды названыя вуліцы ў менску і горадні чарнобыльская катастрофа радыяцыйная аварыя што адбылася красавіка году на чарнобыльскай аэс ва ўкраінскай сср цяпер украіна выбух і наступны за ім пажар спрычынілі масавы выкід млн тэрабэкерэляў радыяактыўных рэчываў у атмасфэру якія распаўсюдзіліся на большую частку эўропы у захадах стрымліваньня радыяактыўнага забруджваньня і прадухіленьня шырэйшай катастрофы задзейнічалі звыш тыс ліквідатараў катастрофы што каштавала каля млрд рублёў і стала моцным ударам па эканоміцы ссср здарэньне адбылося падчас выпрабаваньняў абсталяваньня аэс групай аляксандра акімава красавіка на чацьвёртым рэактары чарнобыльскай атамнай станцыі раптоўны выкід атамнай энэргіі наступная за ім спроба аварыйнага адключэньня рэактара і паўторнае павышэньне магутнасьці спрычынілі пашкоджаньне гермэтычнай абалонкі што выклікала сэрыю выбухаў у выніку гэтых падзеяў агаліліся графітавыя стрыжні якія пры кантакце з паветрам пачалі расьпякацца запачаткаваныя ад выбуху клубы пажару ўтварылі надзвычай радыяактыўнае воблака якое перамяшчалася над большай часткай ссср і эўропы цягам гадоў чалавек былі эвакуяваныя з найбольш моцна забруджаных тэрыторыяў беларусі украіны і расеі паводле афіцыйных пасьлясавецкіх зьвестак каля радыяактыўных ападкаў аселі на тэрыторыі беларусі катастрофа выклікала скептычнае стаўленьне да бясьпечнасьці савецкай ядзернай індустрыі і ядзернай энэргетыкі ўвогуле што запаволіла яе разьвіцьцё на некалькі гадоў і прымусіла савецкае кіраўніцтва стаць менш засакрэчаным у дачыненьні да ядзерных працэдураў для расеі украіны і беларусі гэты інцыдэнт зазначыў пачатак працяглай дэкантамінацыі і грашовых выдаткаў на лячэньне пацярпелых ад чарнобыльскай катастрофы чарнобыльская аэс чаэс разьмешчаная на тэрыторыі ўкраіны паблізу гораду прыпяць за км ад гораду чарнобыль за км ад мяжы з рэспублікай беларусь і за км ад кіева да часу катастрофы на чаэс выкарыстоўваліся чатыры рэактары рбмк рэактар вялікай магутнасьці канальнага тыпу з электрычнай магутнасьцю мвт цеплавая магутнасьць мвт кожны яшчэ два аналягічныя рэактары будаваліся па суседзтве чаэс вырабляла прыкладна дзясятую частку электраэнэргіі украінскай сср прыкладна ў красавіка году на м энэргаблёку чарнобыльскай аэс адбыўся выбух які цалкам разбурыў рэактар будынак энэргаблёку часткова абваліўся пры гэтым загінулі чалавекі валер хадамчук апэратар помпаў галоўнага цыркуляцыйнага насосу цела ня знойдзена завалена пад абломкамі двух тонавых барабан сэпаратараў і ўладзімер шашанок супрацоўнік пуска наладкавага аддзелу памёр ад пералому хрыбетніка і шматлікіх апёкаў а у прыпяцкай мсч раніцай га красавіка у розных памяшканьнях і на даху пачаўся пажар пасьля рэшткі актыўнай зоны расплавіліся сумесь з расплаўленага мэталу пяску бэтону і часьцінак паліва расьцяклася па падрэактарных памяшканьнях і там застыла у выніку катастрофы адбыўся выкід у навакольнае асяродзьдзе радыёактыўных рэчываў у тым ліку нуклідаў урану плютону пэрыяд паўраспаду гадоў ёду пэрыяд паўраспаду дзён цэзу пэрыяд паўраспаду гады цэзу пэрыяд паўраспаду гады стронцу пэрыяд паўраспаду гадоў у рэактары энэргаблёка чарнобыльскай аэс на час выбуха было тоны ўзбагачанага ўрана уран уран выбух выкінуў у навакольнае асяродзьдзе звыш тоны гэтай масы ў выглядзе гарачых часьцінак і аэразоляў калектыўны подзьвіг зьдзейсьнілі байцоў пажарнікаў у першую гадзіну пасьля катастрофы на чаэс красавіка году асабліва тады адзначыўся майстар спорту ссср старэйшы лейтэнант васіль ігнаценка кандыдат у майстры спорту лейтэнант унутранай службы віктар кібянок першаразраднік лейтэнант унутранай службы уладзімер правік маёр унутранай службы леанід цялятнікаў і шмат іншых забруджваньню падвергнулася больш км на тэрыторыі беларусі прыкладна расеі і ўкраіны радыяактыўныя рэчывы распаўсюджваліся ў выглядзе аэразоляў якія паступова асаджваліся на паверхню зямлі высакародныя газы расьсеяліся ў атмасфэры і не рабілі ўнёсак ў забруджваньне прылеглых да станцыі рэгіёнаў забруджваньне было вельмі нераўнамерным яно залежала ад кірунку ветру ў першыя дні пасьля катастрофы найболей моцна забруджваліся вобласьці у якіх у гэты час прайшлі дажджы вялікая частка стронцу і плютону выпала ў межах км ад станцыі бо яны ўтрымоўваліся ў асноўным у буйнейшых часьціцах ёд і цэз распаўсюдзіліся на шырэйшую тэрыторыю з пункта гледжаньня ўзьдзеяньня на насельніцтва ў першыя тыдні пасьля катастрофы найбольшую небясьпеку ўяўляў радыяактыўны ёд з параўнальна малым пэрыядам паўраспаду восем дзён і радыяактыўны тэлюр у цяперашні час і ў бліжэйшыя дзесяцігодзьдзі найбольшую небясьпеку ўяўляюць ізатопы стронцу і цэзу з пэрыядам паўраспаду каля гадоў найбольшыя канцэнтрацыі цэзу выяўленыя ў павярхоўным пласьце глебы адкуль ён пападае ў расьліны й грыбы забруджваньню таксама падвяргаюцца казуркі і жывёлы якія імі сілкуюцца радыяактыўныя ізатопы плютону і амэрыцу захаваюцца ў глебе на працягу сотняў а магчыма і тысячаў гадоў аднак іх колькасьць па за межамі зоны адчуджэньня нязначная тым ня менш некаторыя экспэрты лічаць што праблемы зьвязаныя з забруджваньнем трансуранавымі элемэнтамі патрабуюць дадатковага вывучэньня у выніку бэта распаду на радыяактыўна забруджаных тэрыторыях адбываецца ўтварэньне радыяактыўнага ізатопу амэрыцу у цяперашні час унёсак гэтага ізатопу ў агульную альфа актыўнасьць складае рост актыўнасьці глеб забруджаных трансуранавымі ізатопамі за кошт будзе працягвацца да г і яго ўнёсак складзе у прыватнасьці у годзе альфа актыўнасьць глебы на забруджаных плютонам тэрыторыях рэспублікі беларусь будзе ў разы вышэй чым у пачатковы пасьляаварыйны пэрыяд у гарадах асноўная частка небясьпечных рэчываў назапашвалася на роўных участках паверхні на лужках дарогах дахах пад узьдзеяньнем ветру і дажджоў а таксама ў выніку дзейнасьці людзей ступень забруджваньня моцна зьнізілася і цяпер узроўні радыяцыі ў большасьці месцаў вярнуліся да фонавых значэньняў у сельскагаспадарчых абласьцях у першыя месяцы радыяактыўныя рэчывы адкладаліся на лісьці расьлінаў і на траве таму забруджваньню падвяргаліся траваядныя жывёлы затым радыёнукліды разам з дажджом або апалым лісьцем патрапілі ў глебу і цяпер яны паступаюць у сельскагаспадарчых расьлінах у асноўным праз каранёвую сыстэму узроўні забруджваньня ў сельскагаспадарчых раёнах значна зьнізіліся аднак у некаторых рэгіёнах колькасьць цэзу ў малацэ ўсё яшчэ можа перавышаць дапушчальныя значэньні гэта адносіцца напрыклад да гомельскай і магілёўскай абласьцей у беларусі бранскай вобласьці ў расеі жытомірскай і ровенскай вобласьці ва ўкраіне значнаму забруджваньню падвергнуліся лясы з за таго што ў лясной экасыстэме цэз стала рэцыркулюе а не выводзіцца зь яе узроўні забруджваньня лясных прадуктаў такіх як грыбы ягады і дзічына застаюцца небясьпечнымі узровень забруджваньня рэк і большасьці азёраў у цяперашні час нізкі аднак у некаторых замкнёных азёрах зь якіх няма сьцёку канцэнтрацыя цэзу ў вадзе і рыбе яшчэ на працягу дзесяцігодзьдзяў можа ўяўляць небясьпеку забруджваньне не абмежавалася кілямэтровай зонай было адзначана падвышанае ўтрыманьне цэзу у лішайніку і мясе аленяў у арктычных абласьцях расеі нарвэгіі фінляндыі і швэцыі з за павышэньня радыяцыйнага фону прыйшлося адсяліць шэраг вёсак па за цікілямэтровай зонай адчуджэньня у гомельскай і магілёўскай абласьцях беларусі і бранскай вобласьці расеі забруджваньне цэзам закранула плошчы краіны звыш тыс км у тым ліку са шчыльнасьцю вышэйшай за км амаль сельскагаспадарчых угодзьдзяў звыш тыс км і чвэрць лесу амаль тыс км за гадоў плошча адчужэньня і адсяленьня скарацілася на да км у абарот вярнулі амаль км земляў па ранейшаму не выкарыстоўваюцца км на студзеня году забруджанымі цэзам заставаліся плошчы краіны км у тым ліку сельскагаспадарчых земляў км і лесу км міністэрства лясной гаспадаркі рэспублікі беларусь такіх земляў км мелі шчыльнасьць забруджваньня км км км км км км зь іх км у гомельскай вобласьці і км у магілёўскай больш за км асноўная частка палескага дзяржаўнага радыяцыйна экалягічнага запаведніка плошча км гомельская вобласьць застанецца па за гаспадарчым карыстаньнем нават у аддаленай будучыні праз забруджваньне глебы доўгажывучымі ізатопамі плютону і амэрыцу са шчыльнасьцю да км на пачатак году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца населены пункт зь іх гарадоў і мястэчак дзе пражывае тысячы чалавек насельніцтва беларусі максім адамавіч багдановіч менск ялта беларускі паэт празаік публіцыст дасьледчык літаратуразнавец перакладчык клясык беларускае літаратуры адзін са стваральнікаў беларускае літаратуры й сучаснае літаратурнае беларускае мовы распачынальнік традыцыі беларускага мастацкага перакладу нізка места з адзінага прыжыцьцёвага зборніка паэта вянок зьяўляецца першым узорам урбаністычнае лірыкі ў новай беларускай паэзіі спадчына максіма багдановіча ўвайшла ў залаты фонд беларускае культуры вэрсыфікацыйная дзейнасьць максіма багдановіча ўзбагаціла беларускую паэзію на такія нязнаныя дагэтуль клясычныя ўзоры вершаскладаньня як санэт трыялет танка рубай рандо рэндэль тэрцына і інш доктарка філялягічных навук і прафэсар мду ала шэшкен параўноўвае максіма багдановіча з аляксандрам пушкіным па месцы якое ён займае ў беларускай літаратуры трансфармаваўшы паэтычны досьвед эўрапейскае літаратуры на нацыянальную глебу выключнае пачуцьцё гармоніі і меры у дачыненьні да паэтычнае спадчыны уласьцівае абодвум паэтам заўважыў паэт і дасьледчык беларускае літаратуры ніл гілевіч максім багдановіч заклаў пачатак беларускае літаратурнае прафэсійнае крытыкі гісторыка літаратурная канцэпцыя максіма багдановіча найбольш поўна раскрылася ў яго працах кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці сталецьця за сто лет новый период в истории белорусской литературы и белорусское возрождение на палажэньнях выказаных у літаратуразнаўчых артыкулах глыбы і слаі і за тры гады грунтавалася навуковая гісторыя беларускае літаратуры ў будучым максім багдановіч крытык выступаў на беларускай расейскай і ўкраінскай мовах папулярызуючы дасягненьні маладое беларускае літаратуры аналізуючы ўкраінскую паэзію і пытаньні гісторыі расейскае літаратуры большасьць крытычных матэрыялаў на расейскай мове друкаваліся ў гг у яраслаўскай газэце голас нарадзіўся ў менску ў сям і пэдагога ды навукоўца адама ягоравіча багдановіча ды марыі апанасаўны мякоты герба курч на траецкай гары па аляксандраўскай вуліцы цяпер вул м багдановіча у доме каракозава дзе зьмяшчалася тады я прыходзкая вучэльня і настаўніцкая кватэра адама багдановіча у годзе сям я перабралася ў горадню дзе адам багдановіч атрымаў працу ў сялянскім пазямельным банку у горадні як і ў менску у багдановічаў зьбіралася шмат людзей пераважна інтэлігенцыя гучалі дэклямацыі літаратурных твораў сьпевы вяліся дыскусіі там у кастрычніку ад сухотаў памірае маці паэта дзяцей бярэцца даглядаць сястра адама ягоравіча багдановіча марыя ягораўна страта маці стала для максіма багдановіча стратай радзімы у лістападзе году адам багдановіч зь дзецьмі пераязджае ў ніжні ноўгарад тут максім чуў беларускія казкі песьні прымаўкі бацька аддаваў шмат увагі сваім сынам дзякуючы яму яны палюбілі літаратуру у адным зь лістоў да сябра максім адзначаў мяне выхоўваў бацька неяк я паказваў вам яго бібліятэку у ёй усё ёсьць істотнае што зьявілася калі б там ні было ў літаратуры ўсяго сьвету мы зь дзяцінства праходзілі гэтую сусьветную школу зразумела галоўная ўвага зьвярталася на славянскія літаратуры у пачатку году бацька максіма бярэ шлюб зь сястрой жонкі максіма горкага аляксандрай паўлаўнай волжынай у канцы году яна памірае ад родаў пакінуўшы яшчэ адну сірату сына аляксандра які рос у сям і м горкага і памёр у крыме ад дызэнтырыі ў чатырохгадовым узросьце пачаў максім пісаць па беларуску з год у годзе ён паступіў у ніжагародзкую мужчынскую гімназію падчас рэвалюцыі году прымае ўдзел у бунтах ладжаных гімназістамі у годзе хросная маці максіма в сёмава выпісвае для яго газэту наша доля а потым і нашу ніву у канцы году багдановіч дасылае беларускія кнігі й газэты ў ніжагародзкую турму рэвалюцыянэру беларускага паходжаньня сьцяпану зенчанку у чэрвені году багдановічы зноўку пераяжджаюць гэтым разам у яраслаўль там максім багдановіч піша першыя лірычныя вершы над магілай прыйдзе вясна на чужыне якія былі апублікаваныя ў нашай ніве там жа друкуюцца вершы краю мой родны як выкляты богам у якім выразна прагучала тэма сацыяльнага прыгнёту й нацыянальнага адраджэньня беларусаў кароткае вершаванае лірычнае апавяданьне зь песьняў беларускага мужыка рэалістычная імпрэсія поўная веры ў творчыя сілы народу вершы цемень пугач разрытая магіла а таксама пераклады з гайнрыха гайнэ фрыдрыха шылера першым зь перакладаў дасланых у рэдакцыю нашай нівы быў верш з ю сьвятагора дзьве песьні які пайшоў у друк з папраўкамі ў мове я купалы але зь іншым подпісам у карэктуры ядвігін ш падпісаў верш прыдуманым ім для максіма багдановіча псэўданімам максім крыніца ён пісаў у наступных лістах да рэдакцыі газэты паэт пратэставаў што яго перарабілі ў максіма крыніцу у годзе максім захварэў на сухоты скончыўшы ў годзе гімназію максім багдановіч наведвае вільню знаёміцца з вацлавам ластоўскім антонам і іванам луцкевічамі ды іншымі дзеячамі беларускага адраджэньня мешкаючы ў вільні малады паэт азнаёміўся ў прыватным музэі братоў луцкевічаў з калекцыямі старажытных рарытэтаў і пад іх уражаньнем напісаў верш слуцкіе ткачыхі у гэтым творы аўтар распавядае сумную гісторыю прыгонных ткачых паэтызуе ўмельства майстрых ткаць залатыя паясы куды яны дадаюць заміж пэрсыдзкага ўзора цьвяток радзімы васілька тамака ж багдановіч знаёміцца з патрыярхам беларускага нацыянальнага адраджэньня браніславам эпімах шыпілам зь якім ён пасьля будзе весьці ліставаньне у лістападзе году знаходзячыся ўжо ў яраслаўлі багдановіч будзе пісаць у рэдакцыю альманаха маладая беларусь ліст з просьбай надрукаваць два ягоныя вершы разам зь невялікім літаратуразнаўчым нарысам пра санэтную форму дасланых вершаў напрыканцы свайго ліста паэт не абміне ўвагай свайго віленскага знаёмага паклон п шыпіле пазнаёміліся ў вільні у тым жа годзе максім багдановіч меў намер паступіць у пецярбурскі ўнівэрсытэт на філялягічны факультэт але празь недахоп грошай і сыры клімат сталіцы вяртаецца ў яраслаўль паступіўшы ў дзямідаўскі юрыдычны ліцэй падчас вучобы супрацоўнічае ў яраслаўскай газэце голос шмат піша друкуецца ў розных расейскіх і беларускіх выданьнях набывае вядомасьць у той пэрыяд былі напісаныя вершаваныя лірычныя апавяданьні ў вёсцы і вэроніка абодва даніна захапленьню паэта жанчынай паэтычнае апісаньне глыбокіх пачуцьцяў жанчыны да дзіцяці уласьцівых нават маленькай дзяўчынцы ідэйная задума твору ў вёсцы фабула вэронікі успамін аб дзяўчынцы якая непрыкметна для аўтара ў красе свае вясны вырасла абудзіўшы ў душы паэта першае каханьне а зь ім цягу да ідэальнага прыгожага да паэзіі музай для максіма багдановіча паслужыла ганна какуева сястра яго аднаклясьніка таленавітая піяністка у гэты ж пэрыяд пішуцца вершы ўчора шчасьце толькі глянула нясьмела больш за ўсё на сьвеце жадаю я і твор лірыкі любоўных перажываньняў верш раманс тады ж былі створаныя вершы якія потым склалі цыклі старая беларусь места згукі бацькоўшчыны старая спадчына асноўным зьместам твораў была барацьба за гуманістычныя ідэалы на першы плян выходзіла тэма паднявольнага жыцьця беларускага народу моцна гучалі ідэі нацыянальна вызваленчай барацьбы супраць царскай імпэрыі у пэрыяд гадоў паэт перакладае на беларускую вершы авідыюса гарацыюса францускага паэта поля вэрлена апрача таго у гэты пэрыяд максім багдановіч займаецца распрацоўкай канцэпцыі гісторыі разьвіцьця беларускае літаратуры ад старажытнасьці да пачатку стагодзьдзя гэта знайшло адлюстраваньне ў артыкулах глыбы і слаі надрукаваным у нашай ніве кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці да сталецьця за сто лет нарыс гісторыі беларускай пісьменнасьці і новый период в истории белорусской литературы у вільні на пачатку году у друкарні марціна кухты пры грашовае падтрымцы магдалены радзівіл накладам асобнікаў выдадзены адзіны прыжыцьцёвы зборнік твораў максіма багдановіча вянок на тытуле пазначаны г з прысьвячэньнем вянок на магілу с а полуяну памёр красавіка г якое зрабіў вацлаў ластоўскі не ўзгадняючыся з аўтарам пасьля багдановіч ухваліў яго ініцыятыву зборнік зьмяшчаў вершы і паэмкі разьмешчаныя на старонках якія былі аб яднаныя па нізках малюнкі і сьпевы думы і мадонны у лістах да выдаўцы былі меркаваньні дапоўніць мадоннаў нізкай каханьне і сьмерць вершаў і да перакладаў зь нізкі старая спадчына дадаць пераклады з поля вэрлена і ўтварыць разьдзел з чужой глебы аднак кніга выйшла без дапаўненьняў і без пасьляслоўя ізноў пабачыў я сялібы да паэмы вэроніка у сваім укарочаным выглядзе вянок багдановіча застаецца клясычнай кнігай паэзіі але ён натуральна у такім варыянце ніяк не выражае агульнае першаснае задумы паэта якая сыходзіла па ўзору дантавай боскай камэдыі з траічнасьці як асноўнага кампазыцыйнага пранцыпу пабудовы твора мастацтва з імкненьня пазнаць сьвет у яго дыялектычнай сутнасьці гарманічнасьці разьвіцьці у поўным зборы вершаў м багдановіча гг выдаўцы выправілі ўсе вышэй пералічаныя страты аднак тым самым парушыўшы гістарычную праўду у сваіх успамінах аб м багдановічу вацлаў ластоўскі апавядаў гісторыю стварэньня вянка за некалькі месяцаў пасьля выезду зь вільні максім багдановіч адаслаў у рэдакцыю нашай нівы рукапіс у якім былі сабраныя яго вершы пад загалоўкам кніжка выбраных вершаў з просьбай выпусьціць асобнай кніжачкай рукапіс гэты праляжаў у рэдакцыі больш за паўгады бо не было грошай каб надрукаваць яго і толькі ў годзе былі дабыты грошы на надрукаваньне рукапісу па словах ластоўскага на надрукаваньне вянка іван луцкевіч выдаткаваў рублёў а падчас набору вацлаў іваноўскі і іван луцкевіч знайшлі яшчэ нейкую суму грошай ад магдалены радзівіл у падзяку да княгіні на тытульным аркушы кнігі было пастаноўлена разьмясьціць знак лебедзя што азначала герб завішаў магдалена радзівіл з дому завішанка рысунак на акладку даў я са свайго сабрання гэты рысунак у годзе зрабіў адзін з вучняў не памятаю яго прозвішча штыгліцаўскай школы рысунак напамінае крыху вянок дзеля гэтага я і пастанавіў карыстаючы правамі выдаўца надпісаць на кніжцы да аўтарскага яшчэ і свой агаловак вянок выходзіла нязгорш вянок кніжка выбраных вершау у годзе ў нашай ніве была зьмешчаная нататка якая мела назву песьняр красы гэта была першая рэцэнзія на зборнік вянок напісаў яе антон луцкевіч не грамадзкія тэмы займаюць галоўным чынам паэта ён перш за ўсё шукае частае красы вершы яго кожны формай падыходзіць да думкі тэма сьмерці ў максіма прайшла праз усё яго творчае жыцьцё амур і сумны і прыгожы стаіць з павязкай на вачах ля склепу паэт верыў у вечнае жыцьцё верш на могілках мае магічную сілу як сама сьмерць гэтыя думы вольныя думы максіма багдановіча насычаны хрысьціянскім спакоем пачуцьцём боскай несьмяротнасьці ён увесь час размаўляе з зоркамі зь небам углядаецца ўвысь не пад ногі самы моцны верш па сіле ўзьдзеяньня прыйдзецца бачу пазайздросьціць бяздольнаму марку у гэты пэрыяд паэт піша цыкл вершаў на ціхім дунаі вершы беларускага складу паэму максім і магдалена іншыя творы пісаў максім багдановіч вершы й на расейскай мове як зачем грустна она была я вспоминаю вас такой прекрасной стройной зелёная любовь осенью да гэтага часу адносяцца й пераклады на беларускую твораў а пушкіна й э вэрхарна акрамя таго у расейскім і ўкраінскім друку зьяўляюцца публіцыстычныя артыкулы максіма багдановіча на расейскай мове прысьвечаныя пытаньням гісторыі літаратуры нацыянальным і грамадзка палітычным праблемам выходзяць гістарычныя і краязнаўча этнаграфічныя брашуры а таксама літаратуразнаўчыя рэцэнзіі фэльетоны у сьнежні году багдановіч паехаў у маскву каб наведаць беларускага гісторыка ўладзімера пічэту беларускі дасьледчык паўплываў на погляды паэта якія ён выказаў у артыкуле белорусское возрождение максім багдановіч падтрымліваў цесную сувязь зь яраслаўскай беларускай радай якая аб ядноўвала бежанцаў беларусаў першае сусьветнае вайны улетку году скончыўшы ліцэй максім багдановіч вярнуўся ў менск дзе жыў на кватэры зьмітрака бядулі хоць ён быў ужо цяжка хворы але ўладкаваўся на працу ў губэрнскай харчовай камісіі шмат працаваў а ўвесь вольны час аддаваў літаратурнай творчасьці у гэты час максім багдановіч напісаў такія творы як страцім лебедзь і пагоня у вакальна інструмэнтальным ансаблем песьняры быў выдадезны альбом вянок з пакладзенымі на музыку вершамі паэта альбом зьмяшчаў песьняў ой чаму я стаў паэтам краю мой родны як выкляты богам максім і магдалена па над белым пухам вішняў на чужыне эмигрантская вянок лявоніха слуцкія ткачыхі зорка вэнэра пагоня вэраніка прывет табе жыццё на волі таксама словы паэта былі пакладзеныя на музыку беларускім мужчынскім хорам пад кіраўніцтвам мікалая равенскага камэрным мужчынскім хорам унія й інш у лютым году сябры паэта сабралі грошы каб ён мог ехаць у крым лячыцца ад сухотаў але лячэньне не дапамагло памёр максім багдановіч на досьвітку траўня году ва ўзросьце гадоў максіма багдановіча пахавалі ў ялце на трэці дзень сьмерці па праваслаўнаму абраду на новых гарадзкіх могілках цяпер старыя гарадзкія могілкі у дзень сьмерці паэта яго бацька адам багдановіч знаходзіўся ў службовай камандзіроўцы ў сымфэропалі ён пісаў скончался он мая но я известие об этом получил на й день после его смерти он не дал хозяйке моего адреса не желая меня тревожить после его смерти она нашла мой ярославский адрес и телеграфировала по этому адресу а пока пришла телеграмма из ярославля был уже четвертый день я тотчас на автомобиле отправился в ялту но он уже был похоронен похоронили его на ялтинском кладбие что недалеко от николаевской улицы по направлению к горам на самой окраине кладбиа внизу в саженях от окраины близ дороги со стороны противоположной к морю т е со стороны гор в головах поставлен небольшой белый крест с надписью на жестяной табличке его имени студент максим адамович багданович и когда он скончался у годзе на яго магіле быў усталяваны помнік з чатырма радкамі зь вершу паэта паміж пяскоў эгіпэцкай зямлі я гады мінулага стагодзьдзя былі эпохай атэізму таму стары крыж на ялцінскай магіле быў зьнішчаны а на ягоным месцы зьявіўся помнік з шэра брунатнага вапняку з чырвонай зоркай які й стаяў там да году калі на магіле паэта быў усталяваны помнік скульптараў бацькі сына льва й сяргея гумілеўскіх на пачатку х гадоў уздымалася пытаньне пераносу праху паэта зь ялты ў менск але арганізатары не атрымалі афіцыйнага адказу сярод папер што засталіся пасьля нябожчыка былі знойдзены матэрыялы для беларускага буквара над якім ён мабыць працаваў у апошні час а на крэсьле ля самога ложка кніга і на ёй кароткі у адну страфу верш перадсьмяротнае прызнаньне унікальнае ў сваім родзе ва ўсёй сусьветнай паэзіі багдановіч дэбютуе як пісьменьнік у годзе часопс наша ніва друкуе ягонае апавяданьне музыка у той самы год друкуюцца прыйдзе вясна ноч на чужыне над магілай у пачатку году ў вільні выйшаў ягоны паэтычны зборнік вянок на тытулу кнігі стаіць год але ў тым годзе яе выдаць не пасьпелі аўтар паэмаў мушка зелянушка і камарык насаты тварык максім і магдалена страцім лебедзь стварыў шмат узораў грамадзянскае пэйзажнае філязофскае лірыкі напісаў шмат мілосных вершаў прысьвечаных ганьне какуевай яраслаўскай знаёмай паэта у якую ён быў закаханы пісаў і друкаваўся як на беларускай так і на расейскай мове багдановіч упершыню ў беларускай літаратуры ўжыў формы санэту трыялету рандо і іншыя клясычныя вершаваныя формы вэрлібр выступаў у прэсе як публіцыст друкаваў шматлікія крытычныя артыкулы ды літаратурныя агляды на паэзію багдановіча паўплывалі творы францускіх сымбалістаў расейскіх акмэістаў аднак ён імкнуўся да стварэньня ўласнабеларускай паэзіі арганічнага зьліцьця беларускіх ды іншаземных традыцыяў заклікаў у сваіх артыкулах трымацца народнай песьні як сьляпы трымаецца плота творы беларускага паэта перакладзены на два дзясяткі моваў сьвету сярод іх такія распаўсюджаныя як ангельская гішпанская нямецкая польская расейская украінская француская і вугорская публікаваліся ў вялікабрытаніі нямеччыне польшчы расеі францыі югаславіі й іншых краінах яшчэ ў я гады ў маскве быў выдадзены вялікі зборнік яго выбраных твораў на расейскай мове ў перакладзе лепшых савецкіх паэтаў па шырыні і разнастайнасьці творчага дыяпазону дзейнасьць максіма багдановіча ў галіне беларускага мастацкага перакладу зьяўляецца беспрэцэдэнтнай паэт пераклаў на беларускую мову вершы поля вэрлена эміля вэрхарна гайнрыха гайнэ аляксандра пушкіна авідыюса гарацыюса і іншых замежных паэтаў на расейскую творы янкі купалы тараса шаўчэнкі івана франко максім багдановіч быў першым сярод беларускіх пісьменьнікаў хто так востра і глыбока актуалізаваў мэтазгоднасьць і патрэбу далучэньня беларускае літаратуры да сусьветнае галоўным чынам эўрапейскае літаратуры на фармаваньне мэтаду перакладчыцкай практыкі максіма багдановіча зрабілі ўплыў набыткі ў галіне мастацкага перакладу пакінутыя а пушкіным м міхайлавым м горкім і франко в самійленкам а таксама ф багушэвічам в дуніным марцінкевічам у сваім праграмным крытычным артыкуле забыты шлях напісаным у годзе максім багдановіч абгрунтовае актуальнасьць беларускага мастацкага перакладу для новае беларускае літаратуры намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай але і духам і складам твораў шчыра беларускай мы зрабілі б цяжкую памылку калі б кінулі тую вывучку што нам давала сьветавая найчасьцей еўрапейская паэзія гэта апошняя праца павінна ісьці поўным ходам было б горш чым нядбальствам нічога не ўзяць з таго што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу сьветавой культуры але занасіць толькі чужое не разьвіваючы свайго гэта яшчэ горш гэта знача глуміць на родную душу да таго ж адны жабракі могуць праз усё жыцьцё толькі браць трэба ж і нам беручы чужое калі нікалі даць нешта сваё а свайго як мы бачым мы давалі меней чым маглі творчы перакладчыцкі мэтад максіма багдановіча абумоўліваецца ўстаноўкай на дасягеньне адэкватнай перадачы зьместу і формы арыгінала паэт не прымаў і ніколі не выкарыстоўваў у практычнай дзейнасьці падрадкоўны літаральны пераклад верша сваю пазыцыю да літаральнага перакладу максім багдановіч выказваў у рэцэнзіі на расейскі пераклад зборніка вершаў тэафіля гацье эмалі і камеі зроблены мікалаем гумілёвым т готье занимает одно из самых почтенных мест во французской поэзии поэтому можно лишь приветствовать попытку н гумилева познакомить нашу читаюую публику совершеннейшими произведениями этого ювелира слова главное достоинство стихотворений т готье как известно заключается в изяестве отделки всегда безукоризненного стиха и именно эта черта творчества готье нашла себя в переводах н гумилёва наиболее внимательное отношение но при всем том разбираемая книга имеет один убийственный недостаток то что в ней искусно в то же время и весьма искусственно в ней очень много мастерства и мало поэзии в ее тательно отточеных стихах не чувстуется веяния духа живого все они красивы но холодны что касается отдельных промахов переводчика то можно иной раз посетовать на него за стремление к буквальной передаче подлинника фраза и дьявол кожу ей дубил употребленная при описании кармен очень близка к оригиналу но в то же время и очень смешна маючы добрыя лінгвістычныя здольнасьці максім багдановіч вывучыў і дастаткова глыбока засвоіў лацінскую нямецкую францускую мовы валодаў мовамі славянскіх народаў а таму мог абыйсьціся без падрадкоўніка і працаваць непасрэдна з тэкстам арыгінала беларускі дасьледчык мастацкага перакладу леанід казыра выказвае думку што ніхто зь беларускіх пісьменьнікаў ні да багдановіча ні пасьля яго так шырока не выкарыстоўваў у сваёй арыгінальнай творчасьці антычных матываў тэм вобразаў сюжэтаў і форм у галіне перакладчыцкай дзейнасьці імкненьне максіма багдановіча адаптаваць узоры антычнае паэзіі да беларускага верша знайшло сваё ўвасабленьне ў перастварэньні твораў гарацыюса і авідыюса а менавіта трыццатай оды помнік з трэцяй кнігі одаў гарацыя якую паэт пераклаў нязнаным датуль у беларускай паэзіі аўтэнтычным асклепідаўскім вершам арыгіналу і дзвух фрагмэнтаў з мэтамарфозаў авідыюса з назвамі грамада зорак карона і ікар і дэдал у якіх паэту ўдалося дакладна ўзнавіць зьмест інтанацыю і стыль арыгінала разам зь янкам купалам якубам коласам іншымі пісьменьнікамі перакладчыкамі нашаніўскай пары максім багдановіч далучаецца да перакладу нямецкае паэзіі у прыватнасьці творчай спадчыны гайнрыха гайнэ й фрыдрыха шылера дасьледчык беларуска нямецкіх літаратурных сувязей уладзімер сакалоўскі сьцьвярджае што вершы г гейнэ захапілі аўтара вянка страснасцю лірычнага пачуцця глыбокім пранікненнем у самыя інтымныя зрухі чалавечай душы філасофскім зместам вялікім гуманізмам саркастычным выкрыццём людскіх заган урэшце дасканаласцю формы меладычнасцю блізкасцю да народнай песні у г на старонках нашай нівы быў апублікаваны першы багдановічавы перакладны верш гайнрыха гайнэ у паўночным краю на кургане праз год у гэтай газэце быў зьмешчаны пераклад верша фрыдрыха шылера хочаш сябе ты пазнаць пяць іншых перакладзеных вершаў гайнэ азра дзяцюк шчыра любіць дзяўчыну калі любоў замучыць калі маеш шмат чаго гайнрых былі апублікаваныя толькі ў годзе ў першым акадэмічным зборы твораў максіма багдановіча ацэньваючы багдановічавы пераклады гайнрыха гайнэ й фрыдрыха шылера уладзімер сакалоўскі сьцьвярджае багдановічаўскія пераклады твораў г гейнэ і ф шылера хаця і маюць некаторыя выдаткі што больш залежалі ад часу чым ад самога перакладчыка сталі як і ўся спадчына беларускага паэта класічнымі асноўнае месца ў перакладчыцкай спадчыне максіма багдановіча займае француская паэзія яна прадстаўленая творамі поля вэрлена і адным санэтам алексіса фэлікса арвэра характэрна што аўтар вянка вельмі даражыў перакладамі з вэрлена і нават ставіў іх вышэй за некаторыя свае арыгінальныя вершы пра гэта сьведчыць ліст паэта ад ліпеня г у рэдакцыю нашай нівы паночкі надумаўся я памясьціць у зборніках і пераклады з верлена каторыя раней надаслаў у піцер пераклады да арыгінала блізкія і калі я магу іх справядліва ацаніць добрыя ва ўсякім разе пераклады верлена больш вартыя друку чым гэтыя трафарэты да ліку каторых трэба прыпісаць і в ерш шмат у нашым жыцці ёсць дарог усе пераклады калі верлена вам аддадуць трэба памясьціць у канцы кнігі як чацьвёрты аддзел з іменем з чужой глебы з верлена з іншых паэтаў ізноў прашу друкуйце заменш дрэні заклінаючы п антонія іменем европеізма культурнасьці і т д а п ластоўскага іменем мадэрнізма і т д на максіма багдановіча паўплывала дасканаласьць вэрленаўскае літаратурнае тэхнікі гарманічнасьць яго верша дзе ўсе выяўленчыя сродкі скіраваныя на тое каб падкрэсьліць гукавую арганізацыю рытмічную выразнасьць і музычнасьць гэтыя тэзы перагукаліся з мэтамі беларускага паэта аб узбагачэньні разьвіцьці і ўдасканаленьні фармальных магчымасьцей беларускае паэзіі словы францускага паэта былі ўзятыя багдановічам у якасьці эпіграфа да верша па над белым пухам вішняў пры перастварэньні вэрленаўскіх вершаў вядучым прынцыпам перакладчыцкай дзейнасьці для максіма багдановіча быў прынцып максымальнай набліжанасьці да арыгінала прынцып гэты рэалізуецца як пры перадачы зьместу лексыкі так і стылю фармальных асаблівасьцей першатвора архіў рукапісаў паэта захоўваўся ў яго бацькі але падчас штурму яраслаўля ў годзе пацярпеў ад пажару хоць адам багдановіч здолеў уратаваць рукапісы ад поўнага зьнішчэньня частка іх значна абгарэла у годзе праз гадоў пасьля сьмерці паэта валянцінам волкавым быў створаны партрэт максіма багдановіча які цяпер захоўваецца ў нацыянальным мастацкім музэі рб у гадох выдадзены поўны збор твораў паэта ў трох тамох працуюць музэі багдановіча ў менску горадні яраслаўлі імя паэта носяць вуліцы ва ўсіх абласных цэнтрах беларусі у ніжнім ноўгарадзе яраслаўлі й ялце школы й бібліятэкі ў розных беларускіх гарадох яму прысьвечаны опэра зорка вэнэра юры семяняка алесь бачыла ды опэра максім ігар палівода леанід пранчак у годзе імя максіма багдановіча ўнесенае ў каляндарны сьпіс юнэско гадавіны выдатных асоб і падзеяў у красавіку году маскоўскі дзяржаўны гістарычны музэй пагадзіўся перадаць паўнавартасных паясоў слуцкай мануфактуры якія натхнілі максіма багдановіча на стварэньне верша слуцкіе ткачыхі ў прыватным беларускім музэі братоў луцкевічаў дамова аб экспазыцыі слуцкіх паясоў у нацыянальным мастацкім музэі была падпісаная толькі на год у годзе ў менску вуліца была перайменаваная ў гонар максіма багдановіча да гэтага мела назву максіма горкага з году камунальная аляксандраўская траецкая віленская вялікая барысаўская пачынаецца ад пл сакавіка й доўжыцца да вул кальцова ідзе паралельна праспэкту незалежнасьці працягласьць км кватэра а я багдановіча разьмяшчалася па вуліцы аляксандраўскай у доме гурэвіча лістапада году паводле старога стылю тут нарадзіўся максім будучы беларускі паэт дом стаяў на ўчастку цяперашняй вуліцы м багдановіча насупраць сквэру каля опэрнага тэатра імем паэта таксама названа вуліца ў горадні у красавіку году у адпаведнасьці з рашэньнем менгарвыканкаму помнік клясыку беларускае літаратуры быў адпраўлены на рэстаўрацыю замест помніка плянавалася ўсталяваць фантан такое рашэньне ўладаў выклікала абурэньне лідэраў беларускае апазыцыі ў эміграцыі якія параўноўвалі дэмантаж помніка багдановіча са зьніманьнем бел чырвона белага сьцяга пасьля рэфэрэндуму году у чэрвені помнік быў усталяваны наноў на рагу вуліцы максіма багдановіча і плошчы парыскай камуны адносна былога месцазнаходжаньня помнік перанесьлі на мэтраў на паўночны захад бліжэй да месца нараджэньня паэта і павярнулі тварам да сьвіслачы ў кірунку паміж домам на вуліцы м багдановіча і сувораўскай вайсковай вучэльняй улетку году максім багдановіч напісаў два цыклі вершаў старая беларусь і места усяго вершаў і дзьве паэмы ў вёсцы і вэроніка калі жыў у маёнтку лычкоўскіх у ракуцёўшчыне цяпер у красьненскім сельсавеце маладэчанскага раёну музэіфікацыя ракуцёўшчынскіх месцаў пачалася ў х гадах у чэрвені году па прапанове супрацоўнікаў менскага абласнога краязнаўчага музэю ў вёсцы быў усталяваны помнік два валуны адзін як вечная сьвечка памяці на другім выбіты радкі з санэту м багдановіча у годзе каля помніка беларускімі пісьменьнікамі быў пасаджаны максімаў сад з году на мяжы ліпеня й жніўня зьбіраюцца аматары беларускае культуры вёску ракуцёўшчына дзе калісьці адпачываў максім багдановіч у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасьці ператвараюць у вялікую фэстывальную пляцоўку пасьля пажару ў музэі максіма багдановіча ў в ракуцёўшчына было згублена каля ўнікальных экспанатаў літаратурны музэй максіма багдановіча адчыніўся ў годзе ў траецкім прадмесьці ў менску у двухпавярховым доме стагодзьдзя акрамя таго у менску захаваўся дом у якім жыў максім багдановіч вуліца рабкораўская дзе разьмешчаны філіял яго музэю беларуская хатка па назьве літаратурнага гуртка у якім удзельнічаў паэт аўтарам мастацкае канцэпцыі музэю стаў мастак эдуард агуновіч які за рэалізацыю сваёй задумы быў узнагароджаны дзяржаўнай прэміяй рэспублікі беларусь музэй падзяляецца на пяць заляў экспазыцыя пачынаецца з мастацкай работы пятра драчова менск году якая ўяўляе сабой рэканструкцыю старажытнага цэнтру менску верхняга гораду над панарамай герб менску які быў нададзены гораду ў годзе дамінанта першае залі стэнд з матэрыяламі беларускіх фальклярыстаў я чачота е раманава п шэйна якія перадаюць настрой першых цыкляў вянка у цэнтры стэнда кніга этнаграфічны нарыс адама багдановіча пережитки древнего миросозерцания у белоруссов горадня год мастацкае афармленьне залі гіпсавая лепка на столі часткова паўтарае арнамэнт ручніка вырабы з саломы нагадваюць зьмяінага цара русалчыны косы лясныя балотныя й палявыя кветкі ручнік маці сымбалізуе памяць аб бацькаўшчыне над ім зьмешчаны два здымкі маскіма арыгінал максім з братамі й цёткай марыяй ніжні ноўгарад муляж выкадроўка ў круглай рамцы ў павялічаным выглядзе кампазыцыйным ядром залі зьяўляецца графічны шэраг з ці постацей рэлігійных і культурных дзеячаў старажытнае беларусі другі фатаздымачныя выявы беларускіх дзеячаў пачатку стагодзьдзяў экспанаты сымбалі слуцкі пояс і трэці статут вялікага княства літоўскага у гэтай залі дзьве асноўныя дамінанты зборнік вянок на асобным стэндзе й стэнд ніша з экспанатамі у якіх увасоблена творчае крэда песьняра творчае красы таксама экспануюцца вянкі з аўтографам паэта падараваныя цёткам марыі й магдалене а таксама стрыечнае сястры ганьне гапановіч захоўваецца ў музэі й вянок які належаў паэту ўладзімеру дубоўку экспануецца вянок з аўтографам прысьвячэньнем нюце гапановіч зборнік паказаны ў скураной зь цісьненьнем аправе на асобным стэндзе малюнак з вокладкі вянка зроблены ў годзе невядомым беларускім мастаком вучнем штыгліцкай школы паводле ўспамінаў в ластоўскага паўтораны на стэндзе стэнд ніша ў сваім цэнтры зьмяшчае здымак м багдановіча году з двух бакоў ад яго наша ніва з апавяданьнем аб іконьніку й залатары і калядная пісанка з апавяданьнем апокрыф экспанатам сымбалем зьяўляецца рэпрадукцыя гравюры хрыстос які пастукаўся ст што належала самаму блізкаму сябру паэта дыядору дзябольскаму гэта ілюстрацыя да апокрыфа стылізаванага апавяданьня напісанага ў форме эвангельскіх прыпавесьцяў гэтая заля адрозьніваецца ад папярэдніх увядзеньнем двух інтэр ерных вузлоў з асабістымі рэчамі ганны какуевай і ганны гапановіч промні дзённага сьвятла трапляюць у залю праз паліхромныя сьветлых колераў вітражы з выявамі каласоў і васількоў крыжовая кампазыцыя утвораная лепкай на столі цёмна малінавы крыж падзяляе залю на тры ўмоўныя часткі й яднае дамінанты залі гравюру сыкстынская мадонна рукапісны зборнік зеленя прысьвечаны нюце гапановіч у авальнай з пазалотай нішы партрэт ганны какуевай крыж на столі злучае гравюру са зборнікам вянок у трэцяй залі яны знаходзяцца на адной экспазыцыйнае лініі гравюра сыкстынская мадонна фрагмэнт твору эпохі адраджэньня рафаэля санты геліягравюра аўтар ханфштайнгль мадонна была падараваная максімам горкім верагодна падчас шлюбу адама багдановіча з аляксандрай волжынай пад гравюрай зьмешчаны фатаздымак марыі багдановіч з максімам сярод мэмарыяльных рэчаў г какуевай вылучаецца вялікі партрэт ані ў маленстве гэты партрэт бачыў м багдановіч у гасьцёўні какуевых дзе зьбіралася моладзь і ганна грала на фартэпіяна сярод здымкаў дакумэнтаў асабістых рэчаў ганны гапановіч цэнтральнае месца належыць рукапіснаму зборніку зеленя зборнік зьмешчаны ў авальнай нішы разам са здымкам ганны гапановіч гэта невялікі сшытак у лінейку трошкі пацямнелы ад часу на першай старонцы напісана максим богданович зеленя стихи перевод с белорусского автора ярославль гг арыгінал зелені захоўваўся з году ў ганны гапановіч а пасьля яе сьмерці у яе сястры веры і нарэшце у натальлі кунцэвіч якая й перадала яго ў дар музэю ў годзе гэта адзін зь першых экспанатаў музэю на століку каля кутняга стэнда са здымкам цёткі марыі ў беларускім народным адзеньні й маленькай наташай кунцэвіч экспануецца дзіцячая цацка мядзьведзь васенька гэтага мядзьведзіка гадовы максім багдановіч падараваў у адзін з прыездаў зь яраслаўля ў ніжні ноўгарад двухгадовай пляменьніцы наташы унучцы цёткі магдалены падарунак натальля кунцэвіч зьберагла й перадала ў музэй гэта адна з рэчаў якую трымаў у руках максім багдановіч атмасфэра трагізму апошніх месяцаў жыцьця паэта нязбытнасьць мар і жаданьняў у пятай залі перадаюцца праз сымболіку экспанатаў і складанае мастацкае вырашэньне у параўнаньні з папярэднімі гэтая заля менш насычаная экспанатамі лепка й мэталёвая аздоба на столі й сьценах праз ідэю і вобраз страцім лебедзя адлюстроўваюць тэму нязьдзейсьненых задум памёр паэт уначы траўня траўня паводле старога стылю памінальную службу адправілі ў саборы аляксандра неўскага на магіле паставілі белы крыж гадзіньнік паэта які адлічыў апошнія хвіліны ягонага жыцьця падараваны максіму бацькам пасьля заканчэньні гімназіі экспануецца пад партрэтам у жніўні году калекцыянэр беларускага паходжаньня леанід закс перадаў у дар музэю графічных работ мастакоў авангардыстаў стагодзьдзяў усе гэтыя мастакі мелі дачыненьне да беларусі й наведвалі віцебск таму ён вырашыў перадаць творы беларускаму музэю выстава гэткіх карцінаў мела назву беларусі зь любоўю і працягвалася з жніўня па верасьня году з году адчынены музэй у горадні у якім жыла сям я багдановічаў з студзеня году музэй працуе як самастойная ўстанова культуры літаратурны аддзел быў разьмешчаны ў х пакоях дома плошча экспазыцыі м у гэтым доме з па год жыў м багдановіч у годзе на доме была ўсталявана мэмарыяльная шыльда паводле іншых зьвестак сям я максіма багдановіча жыла ў адным з суседніх дамоў да стварэньня музэйнае калекцыі ў горадні прыклала руку й беларуская паэтка ларыса геніюш былі перададзеныя нават яе вышыванкі на якіх валошкі кветкі што так падабаліся максіму але рарытэтны зборнік вершаў багдановіча вянок году выданьня ларыса вырашыла пакінуць у спадчыну свайму сыну юрку што жыў за мяжой пасьля сьмерці паэткі яе сын зьбіраўся перавезьці вянок у польшчу але пад пагрозай канфіскацыі зборніка на польскае мяжы вырашыў пакінуць у спадчыну музэю й яго экспазыцыя мае залі партрэтная галерэя знакамітых людзей літаратурна грамадзкі рух канца пачатку стагодзьдзяў гарадзенскі пэрыяд жыцьця сям і багдановічаў ёсьць чатыры мэмарыяльныя пакоі кабінэт бацькі пакой маці дзіцячы пакой гасьцёўня а таксама аддзел гарадзеншчына літаратурная мінулае і сучаснае у годзе адкрыўся дом музэй максіма багдановіча ў яраслаўлі мэмарыяльны музэй разьмешчаны ў невялікай драўлянае хаце па вул чайкоўскага а у якой з па гг жыла сям я максіма багдановіча з году на базе музэю працуе цэнтар беларускае культуры там магчыма пачуць беларускія песьні пачытаць кнігі беларускіх аўтараў азнаёміцца з выданьнямі беларускае прэсы у цэнтры ладзяцца дні нацыянальнае беларускае кухні музычныя й паэтычныя вячэры сьвяты прысьвечаныя знамянальным датам у гісторыі беларусі янка маўр сапраўднае імя іван міхайлавіч фёдараў траўня красавіка па старым стылі лібава латвія жніўня менск беларускі пісьменьнік аўтар апавяданьняў аповесьцяў і раманаў для дзяцей і моладзі заслужаны дзяяч культуры бсср ляўрэат дзяржаўнай прэміі беларускай сср чалец укп б з году чалец сп ссср нарадзіўся ў сям і сталяра дзяцінства правёў на радзіме маці у вёсцы лебянішкі ковенскай губэрні цяпер летува скончыў пачатковую затым рамесную навучальню ў коўне у паступіў у панявескую настаўніцкую сэмінарыю быў выключаны за ўдзел у гуртку рэвалюцыйнай моладзі у здаў экстэрнам іспыт і атрымаў званьне настаўніка пачатковай школы працаваў памочнікам настаўніка ў новым месцы летува у вёсцы бытча на барысаўшчыне у удзельнічаў у нелегальным зьезьдзе рэвалюцыйна настроеных настаўнікаў у в мікалаеўшчына разам з якубам коласам і іншымі актыўнымі ўдзельнікамі быў аддадзены пад суд пазбаўлены права выкладаць у школе й узяты пад нагляд паліцыі у годзе ўступіў у царкоўны шлюб пераехаў у в турэц толькі ў я маўр працаўладкаваўся выкладчыкам геаграфіі й гісторыі ў менскую прыватную гандлёвую школу пасьля кастрычніцкай рэвалюцыі працаваў у школе у рэспубліканскім саюзе работнікаў асьветы у наркамаце асьветы бсср у беларускім дзяржаўным выдавецтве з на творчай працы сын янкі маўра акадэмік нацыянальнай акадэміі навук беларусі фёдар фёдараў дачка янкі маўра была жонкай сына якуба коласа янка маўр памёр жніўня году пахаваны ў менску на ўсходніх могілках дэбютаваў у фэльетонамі ў газэце савецкая беларусь і ленінградзкім часопісе бэгемот зь першым апавяданьнем выступіў у друку ў часопіс беларускі піянэр аўтар кнігаў аповесьцяў апавяданьняў чалавек ідзе у краіне райскай птушкі сын вады палескія рабінзоны аповесьць экранізаваная ў сьлёзы тубі аповесьць будучых дзён твт вакол сьвету шлях зь цемры апавяданьні аповесьці і апавяданьні выбранае фантамабіль прафэсара цылякоўскага часопіс маладосьць аповесьці і апавяданьні апавяданьня цётка эмілія байкі пекла рамана амок аўтар п есы памылка апублікаваная й пастаўлена ў аднаактовак хата з краю балбатун пераклаў на беларускую мову асобныя творы г к андэрсэна а чэхава р кіплінга м твэна ж вэрна в гюго узнагароджаны двума ордэнамі працоўнага чырвонага сьцяга ордэнам знак пашаны й мэдалямі заслужаны дзяяч культуры бсср ляўрэат дзяржаўнай прэміі бсср пасьмяротна за аповесьці чалавек ідзе у краіне райскай птушкі сын вады палескія рабінзоны твт шлях зь цемры раман амок кандрат крапіва сапраўднае імя кандрат кандратавіч атраховіч сакавіка лютага па старым стылі в нізок менская губэрня студзеня менск беларускі драматург паэт сатырык народны пісьменьнік бсср перакладчык расейскай і замежнай клясыкі нарадзіўся ў сялянскай сям і бацька кандрат міхайлавіч атраховіч з васьмярых братоў і сясьцёр што нарадзіліся раней за кандрата у жывых засталіся толькі дзьве сястры прычым адна хутка памерла у гадоў кандрат як узгадвае сам пайшоў за плугам і касой вучыўся ў царкоўнапрыходзкай школе ў вёсцы нізок якую скончыў праз гады адукацыя была невялікая але чытаць пісаць лічыць навучыўся у гэты час у сям і здарылася няшчасьце памерла маці і бацька вырашыў другі раз жаніцца і аддаць сына вучыцца далей адзін год вучыўся ва ўзьдзенскай народнай вучэльні потым паступіў у клясу кляснай гарадзкой вучэльні ў стоўпцах зь якой праз два гады перавёўся ў такую ж вучэльню ў койданаве такі перавод крапіва тлумачыў тым што ў стоўпцах была бедная бібліятэка не было чаго чытаць а ў койданаве бібліятэка была значна багацейшая у койданаўскай вучэльні пачаткоўца заўважыў і падтрымаў яго творы настаўнік літаратуры іван міхайлавіч тоўсьцік гэта і падштурхнула маладога аўтара і далей займацца вершаскладаньнем адзін са сваіх вершаў даслаў у часопіс жизнь для всех празь месяц атрымаў адказ у якім сьцьвярджалася што верш друкавацца ня будзе паколькі ён не дастаткова мастацкі пасьля гэтага юнак перастаў пісаць закінуў літаратурную творчасьць на гадоў пасьля заканчэньня койданаўскай вучэльні ў годзе вярнуўся ў родныя мясьціны улетку працаваў па гаспадарцы дапамагаў бацьку сям і касіў хадзіў за плугам і за бараною восеньню пазычыўшы ў суседа тры рублі на дарогу выправіўся ў менск дзе здаў экстэрнам экзамэн на званьне народнага настаўніка аднак быў ужо кастрычнік заняткі ўжо пачаліся і ўсе пасады настаўнікаў былі занятыя таму свабоднага месца для кандрата не знайшлося зіму ён правёў дома з бацькам езьдзіў на розныя заработкі а на вясну і лета ўладкаваўся працаваць на цагельню увосень г атрымаў месца настаўніка ў пачатковай земскай школе ў вёсцы мнішаны на меншчыне адпрацаваў год і быў мабілізаваны ў армію для ўдзелу ў першай сусьветнай вайне у сакавіку году скончыў гатчынскую школу прапаршчыкаў вясну і лета году праслужыў у м запасным батальёне ў горадзе асташкаве удзельнічаў у баях на румынскім фронце ў кастрычніку году зімой году захварэў на брушны тыф як настаўнік у лютым дэмабілізаваны настаўнічаў у вёсцы каменка на ўзьдзеншчыне у годзе ажаніўся зь дзяўчынай са сваёй вёскі нізок аленай махнач неўзабаве ў іх нарадзіўся сын які аднак пражыў нядоўга яму не пасьпелі нават даць імя у камандзір у чырвонай арміі у той жа час зноў зьвярнуўся да літаратурнай творчасьці дасылаў свае творы нататкі фэльетоны вершы у красноармейскую правду пісаў пра тое што бачыў адчуваў сам перажываў што яго хвалявала пісаў пра рэальныя справы сапраўдныя жыцьцёвыя падзеі найчасьцей у гумарыстычным і сатырычным пляне гэтыя рысы ў творчасьці пісьменьніка пазьней стануць асноўнымі вызначальнымі год быў для аўтара даволі плённым толькі савецкая беларусь апублікавала яго вершаў і вершаваных фэльетонаў з зноў настаўнічаў на ўзьдзеншчыне ў пасёлку астравок у пераехаў у менск дзе яго ўладкавалі інструктарам цэнтральнага бюро краязнаўства пры інстытуце беларускай культуры верасьня году падаў заяву аб прыёме на пэдагагічны факультэт бду тады ж на заяву была накладзена рэзалюцыя аб залічэньні крапівы студэнтам унівэрсытэту падчас вучобы ў бду пісьменьнік ня толькі старанна вучыўся на той час ён шмат пісаў і публікаваў твораў займаўся таксама і навукова дасьледчыцкай работай у гг напісаў вялікую па памерах і значную па вартасьці працу па вуснай народнай творчасьці беларускія прыказкі у ёй крапіва раскрыў функцыі прыказкі і прымаўкі паказаў іх прызначэньне і ролю асабліва для літаратурнай творчасьці быў чальцом літаратурнага аб яднаньня маладняк да крапіва быў чальцом камісіі па скліканьні першага ўсебеларускага зьезду маладняка выконваў іншыя даручэньні кіраўніцтва гэтага аб яднаньня разам з тым дзейнасьць маладняка пачынала ўсё больш не задавальняць крапіву у выніку група аўтараў у тым ліку і крапіва падала заяву аб выхадзе з маладняка і хадайніцтва аб дазволе ўтварыць новае літаратурнае аб яднаньне ўзвышша скончыў літаратурна лінгвістычнае аддзяленьне пэдагагічнага факультэту бду ў г працаваў інструктарам цэнтральнага бюро краязнаўства пры інбелкульце загадчыкам аддзелу ў часопісе полымя рэвалюцыі удзельнічаў у паходзе чырвонай арміі ў заходнюю беларусь у савецка фінскай вайне на пачатку нямецка савецкай вайны працаваў у франтавых газэтах за савецкую беларусь красноармейская правда у рэдагаваў сатырычную газэту плякат раздавім фашысцкую гадзіну у рэдактар часопіса вожык у загадчык сэктару мовазнаўства інстытуту мовы і літаратуры ан бсср дырэктар інстытуту мовазнаўства ан бсср у годзе ў складзе дэлегацыі бсср удзельнічаў у працы сэсіі генэральнай асамблеі аан у студзені году віцэ прэзыдэнт ан бсср са студзеня па сакавік году вядучы навуковы супрацоўнік кансультант у аддзеле лексыкалёгіі і лексыкаграфіі інстытуту мовазнаўства імя якуба коласа ан бсср доктар філялягічных навук акадэмік ан бсср неаднаразова абіраўся дэпутатам старшынём вс бсср сябра саюзу пісьменьнікаў ссср з году памёр студзеня году пахаваны на ўсходніх могілках менску пачынаў пісаць атраховіч на расейскай мове у гарадзкой вучэльні асобныя жартоўныя радкі эпіграмы спрабаваў і па беларуску яго першы друкаваны твор фэльетон у вершах жили были быў апублікаваны ў газэце красноармейская правда ў годзе неўзабаве крапіва стаў пісаць і па беларуску дэбютаваў у савецкай беларусі траўня году ён выступіў з сатырычным вершам сваты яго падзагаловак к генуэскай канфэрэнцыі сам крапіва адзначаў што знайшоў сябе толькі тады калі пачаў пісаць па беларуску і друкавацца ў газэце савецкая беларусь сатырычная накіраванасьць востры гумар актуальнасьць выразная клясавая пазыцыя выявіліся ў кнігах малых сатырычных формаў кандрат атраховіч становіцца кандратам крапівой псэўданім крапівы тлумачыцца ў аднайменным вершы крапіва які быў надрукаваны сьнежня году ў газэце савецкая беларусь вершаваныя фэльетоны сатырычныя куплеты байкі ўсё часьцей зьяўляюцца на старонках беларускіх газэт і часопісаў пад гэтым псэўданімам на працягу ўсяго свайго творчага жыцьця кандрат крапіва ня раз вяртаецца да жанру сваіх раньніх гадоў байкі байкі як і сатырычныя вершы зьяўляюцца пад уражаньнем нейкіх фактаў падзей канкрэтных прычынаў кандрат крапіва любіў сваім вершаваным радком выступаць у ролі адкрытага прапагандыста агітатара прытым ня толькі вялікіх глябальных ідэяў а нярэдка і зусім зямных бытавых рэчаў работу агітатара прапагандыста крапіва спалучаў з асьветніцтвам звычайна вельмі вобразна абмаляваўшы той ці іншы выпадак або зьяву у пераважнай большасьці падаўшы яе ў камэдыйна гумарыстычным ці сатырычным пляне пісьменьнік нярэдка ў канцы твору дае своеасаблівае рэзюмэ у якім кляйміць заганную рэч або зьвяртаецца да чытачоў з парадай ці заклікам вершы на антырэлігійную тэму займаюць вельмі значнае месца ў раньняй творчасьці крапівы крапіва выводзіў на асьмяяньне шарлатанства дурман прымхі павер і у раньні пэрыяд свайго літаратурнага творчасьці крапіва пасьпяхова працаваў і ў галіне літаратурнай прозы у гэтым кірунку яго асноўным жанрам стаў сатырычны аповед зь сярэдзіны х гг крапіва зьвяртаецца да вершаваных твораў буйной формы у годзе ён пачынае і ў наступным годзе заканчвае вялікую паэму біблія з кастрычніка году па чэрвень году крапіва працаваў над раманам мядзведзічы асобнымі разьдзеламі раман друкаваўся ў полымі рэвалюцыі ў гг яшчэ да завяршэньня часопіснай публікацыі мядзведзічы ў годзе выйшлі асобным выданьнем рэдагаваў кнігу міхась лынькоў у пачатку х гадоў кандрат крапіва зьвярнуўся да драматургіі першым драматычным творам пісьменьніка была псыхалягічная драма канец дружбы у якой падымаліся складаныя маральна этычныя праблемы свой першы драматычны твор крапіва пісаў з чэрвеня па сьнежань году першы ваенны твор проба агнём датуецца годам у беларускай драматургіі гэта быў першы твор які расказаў пра падзеі сучаснай вайны нават у сталым узросьце не пераставаў тварыць апошні твор мэлядрама на вастрыі быў напісаны ва ўзросьце гадоў у годзе у прадмове да апошняй прыжыцьцёвай кнігі кандрата крапівы калючы строй якая выйшла ў годзе ў выдавецтве мастацкая літаратура вядомы беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца іван навуменка пісаў калі б кандрат крапіва нават не напісаў сваіх драм і сатырычных камэдыяў рамана мядзьведзічы то аднымі толькі сваімі байкамі сатырычнымі вершамі ён заняў бы адно зь першых месцаў у беларускай літаратуры і крыху ніжэй растлумачыў гэта такі згустак вострага народнага розуму варожага сьмеху абсьмейваньня зла і зацьвярджэньня дабра якіх да крапівы ня ведала беларуская літаратура творы кандрата крапівы перакладзены на многія мовы сьвету сам пісьменьнік добра вядомы як перакладчык расейскай і замежнай клясыкі ён пераклаў на беларускую мову асобныя працы карла маркса фрыдрыха энгельса уладзімера леніна творы ўільяма шэксьпіра дзяніса фанвізіна івана крылова аляксандрапушкіна мікалая гогаля аляксандра астроўскага антона чэхава уладзімера маякоўскага аляксандра твардоўскага тараса шаўчэнкі і іншых да жанру байкі крапіва зьвярнуўся ў годзе калі пачаў пісаць па беларуску асаблівы росквіт крапівы байкапісца прыпадае на гг калі была напісаная большая частка самых вядомых яго твораў у гэтым жанры паводле тэматыкі байкі крапівы можна падзяліць на групы гэты падзел даволі ўмоўны хоць сярод твораў існуе пэўная розьніца нават у эмацыйным гучаньні амаль паралельна з паэтычнымі творамі крапіва пачаў пісаць і прозу першае вядомае апавяданьне вясна было напісанае ў годзе у наступныя гады ў друку пэрыядычна зьяўляюцца творы прозы як правіла невялікія апавяданьні яны публікуюцца ў часопісах маладняк узвышша чырвоны сейбіт а затым выходзяць у сьвет асобнымі зборнікамі найбольш плённы і ўраджайны пэрыяд пісьменьніка ў прозе прыпадае на я гг у годзе крапіва напісаў сатырычную камэдыю хто сьмяецца апошнім падштурхнулі да стварэньня гэтай п есы матэрыялы пленуму цк вкп б які прайшоў у студзені году камэдыю асабіста рэдагаваў ы сакратар цк кампартыі беларусі панцеляймон панамарэнка у пэрыяд нямецка савецкай вайны крапіва працаваў і над сатырычнай камэдыяй мілы чалавек якая выйшла ў сьвет у першыя пасьляваенныя месяцы падзеі ж яе зьвязаныя з вайной хоць сама прывязка іх да часу ня вельмі моцная і грунтуецца толькі на абставінах драматычнага твора пастаноўку п есы рыхтаваў беларускі тэатар імя янкі купалы упершыню спэктакль быў паказаны жніўня году аўтар кніг сатыры і гумару асьцё крапіва е перапрац і дап выд біблія байкі ухабы на дарозе пра нашых шкоднікаў папоў ды ўгоднікаў хвядос чырвоны нос вершаваная казка калючы строй выбраныя байкі выбраныя вершы выбраная сатыра выбраныя творы сьмех і гнеў сатыра і гумар жаба ў каляіне байкі вершы п есы сорак баек вершы і байкі байкі і вершы пучок жыгучкі а таксама кніжкі для дзяцей загадкі дзеда кандрата аб сатыры яе ролі і значэньні увогуле аб задачах пісьменьніка крапіва выказаўся ў артыкулах думкі пра сатыру і што мне рупіць артыкулы зьяўляюцца як бы падагульненьнем літаратурнага вопыту аўтар п есаў канец дружбы апублікаваная і пастаўленая ў партызаны апублікавана і пастаўлена ў хто сьмяецца апошнім апублікавана і пастаўлена ў па сцэнарыі аўтара пастаўлены ў г аднайменны кінафільм проба агнём апублікавана і пастаўлена ў валодзеў гальштук пастаўлена ў аднаактоўка мілы чалавек пастаўлена ў з народам апублікавана і пастаўлена ў пяюць жаваранкі апублікавана і пастаўлена ў па сцэнарыі аўтара пастаўлены ў г аднайменны кінафільм зацікаўленая асоба апублікавана і пастаўлена ў людзі і д яблы апублікавана і пастаўлена ў брама неўміручасьці пастаўлена ў на вастрыі пастаўлена ў выдаў зборнікі прозы апавяданьні людзі суседзі жывыя праявы раман мядзьведзічы кн нарыс герой савецкага саюза міхаіл сільніцкі выдадзены збор твораў у х х ці выбраныя творы ў тамах вялікі ўклад кандрат крапіва як навуковец зрабіў у беларускае мовазнаўства крапіва быў рэдактарам курсу сучаснай беларускай літаратурнай мовы які ў трох частках быў апублікаваны на мяжы х гг двухтомнай апісальна нарматыўнай граматыкі беларускай мовы таксама крапіва быў добрым знаўцам беларускай лексыкаграфіі аўтар літаратуразнаўчых і крытычных артыкулаў лінгвістычных працаў адзін з навуковых рэдактараў з я коласам і п глебкам русско белорусского словаря навуковы рэдактар беларуска расейскага слоўніка выданьне е перапрацаванае і дапоўненае ў русско белорусского словаря выданьне е перапрацаванае і дапоўненае тлумачальнага слоўніка беларускай мовы ў тамах і інш выдатны знаўца беларускай мовы крапіва ўзначальваў тэрміналягічную камісію беларускай савецкай энцыкляпэдыі непасрэдна займаўся распрацоўкай тэрміналёгіі ў розных галінах навукі кандрат крапіва акадэмік нан беларусі доктар філялягічных навук разам з р і аванэсавым і ю ф мацкевіч выпусьціў працу лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак герой сацыялістычнай працы узнагароджаны чатырма ордэнамі леніна ордэнамі кастрычніцкай рэвалюцыі чырвонага сьцяга працоўнага чырвонага сьцяга айчыннай вайны ступені чырвонай зоркі дружбы народаў і мэдалямі народны пісьменьнік бсср заслужаны дзеяч навукі бсср тройчы ляўрэат дзяржаўнай прэміі ссср у за п есу хто сьмяецца апошнім у за п есу пяюць жаваранкі у за комплекс прац у галіне беларускай лінгвагеаграфіі ляўрэат дзяржаўнай прэміі бсср імя янкі купалы за п есу брама неўміручасьці паводле твораў хто сьмяецца апошнім і пяюць жаваранкі зьнятыя аднайменныя фільмы францішак бэнэдыкт багушэвіч беларускі паэт адзін з інсургентаў падчас паўстаньня гадоў прадстаўнік грамадзкае думкі беларусі адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры яе клясык псэўданімы мацей бурачок сымон рэўка з пад барысава літаратурная творчасьць і грамадзкая дзейнасьць ф багушэвіча абуджалі нацыянальную самасьвядомасьць беларусаў яго ідэйная спадчына зьявілася фундамэнтам ідэалёгіі беларускага нацыянальна вызваленчага руху пачатку стагодзьдзя францішак багушэвіч нарадзіўся ў фальварку сьвіраны каля вільні сучасная летува у сям і выхадцаў з дробнай шляхты казімера і канстанцыі у дзявоцтве галаўня багушэвічаў доўгі час лічылася што двор гэты арандаваўся бацькам паэта але сьвіраны належалі галаўням з роду якіх паходзіла маці канстанцыя яна і паехала да сваіх бацькоў дзядоў нараджаць ім чарговага ўнука першым быў сын уладзіслаў антон старэйшы за францішка на чатыры гады у пэрыяд паміж і гг сям я перабралася ў спадчынны маёнтак кушляны ашмянскага павету які належаў багушэвічам зь сярэдзіны ст паводле купчай запісанай у актавыя гродзкія кнігі ашмянаў сакавіка г продак паэта антон багушэвіч за польскіх злотых набыў маёнтак кушляны або мігуцяны зь сялянамі ад кунцэвічаў перш чым прапісацца на ашмяншчыне род багушэвічаў на пачатку ст абжываўся ў полацкім ваяводзтве паводле архіўных матэрыялаў чэрвеня г міхал савіцкі падпісаў дарчую згодна зь якой маёнтак шкірлава або бароўшчына зь вёскамі хвашчаны і мышкавічы разам зь сялянамі у полацкім ваяводзтве падараваў швагру свайму юрыю аўгусьцінаву багушэвічу і яго сыну казімеру а іншых яго сыноў антона і францішка багушэвіча грашыма адарыў продкі ф багушэвіча перабіваліся ня толькі зь зямельнага арандатарства але служылі і ў войску прадзед казімер у г атрымаў чын ротмістра ашмянскага павету аляксандар стаў ротмістрам літоўскай кавалерыі бацька ж паэта жыў выключна зь зямлі і паводле ўводнага акта ад ліпеня г стаў валодаць маёнткам кушляны з сялянскімі душамі родзічы паэта яшчэ ў канцы ст па рэвізіі былі запісаныя шляхтай віленскай губэрні а ў і іх шляхецкія прывілеі пацьвердзіў сэнат геральдыі уладзіслаў антон г нар францішак бэнэдыкт г нар валяр ян язэп г нар і апалінар г нар сыны казімера і канстанцыі багушэвічаў былі запісаныя ў першую кнігу мясцовай геральдыі першым вядомым продкам быў яраслаў багушэвіч у м калене які ў я гады валодаў трыма маёнткамі ў ашмянскім павеце караваеўшчына камароўшчына і гладаўшчына дзіцячыя гады пісьменьніка прайшлі ў асяродзьдзі блізкім да сялянскага пачатковую адукацыю ф багушэвіч атрымаў у віленскай гімназіі якую скончыў ліпеня году падчас навучаньня асаблівую цікавасьць выказваў да славянскіх моваў матэматыкі і заканадаўства яшчэ гімназістам ф багушэвіч не застаўся абыякавым да гісторыі і культуры краю усталяваў сувязі з музэем старажытнасьцяў у вільні перадаўшы туды ў г некалькі прадметаў краязнаўча археалягічнага характару у тым жа годзе паступіў у пецярбурскі ўнівэрсытэт на фізыка матэматычны факультэт аднак праз месяцы быў выключаны за ўдзел у студэнцкіх хваляваньнях вярнуўся на радзіму працаваў настаўнікам у в доцішкі лідзкага павету цяпер вярэнаўскі раён у школцы адкрытай уладальнікам маёнтка аляксандрам зьвяровічам уступіў у мясцовае рэвалюцыйнае таварыства пянтковічаў актыўны ўдзельнік паўстаньня гадоў быў паранены ў баі ў аўгустоўскіх лясах яго бацька сястра і брат апалінар дапамагалі рэвалюцыянэрам ратуючыся ад рэпрэсіяў вымушаны быў хавацца а потым пераехаў ва ўкраіну траўня году ён падаў заяву з просьбай аб навучаньні ў нежынскім юрыдычным ліцэі яго прашэньне аб вызваленьні ад аплаты за навучаньне не было задаволенае з прычыны адсутнасьці вакансіяў нежын быў абраны багушэвічам невыпадкова падчас яго вучобы тут працаваў старшым лектарам родзіч па маці аляксандар галаўня новасьпечаны ліцэіст імкнуўся зарабляць на жыцьцё рэпэтытарствам вучоба скончылася ліпеня г жніўня калі багушэвічу выпісвалі атэстат ён ужо знаходзіўся на службе ў чарнігаве адкуль у г перавёўся ў кралявецкі павет цяпер сумская вобласьць судовым сьледчым праз два гады за гэты час ён папрацаваў у старадубскім павеце зноў быў у чарнігаве але не затрымаўся надоўга яшчэ раз зьмяніўшы месца працы ліпеня г загадам міністэрства юстыцыі ён быў прызначаны судовым сьледчым у гразявецкі павет валагодзкай губэрні праз год ён вяртаецца ва ўкраіну каб сем месяцаў папрацаваць старшым сьледчым барзьнянскага павету і перайсьці на службу ў канатоп у годзе каранацыя новага імпэратара аляксандра суправаджалася шырокай амністыяй тысячы паўстанцаў у тым ліку багушэвіч вярнуліся на радзіму лютага годзе ён падаў прашэньне ў нежынскі акруговы суд з просьбай звольніць са службы фактычна пайсьці ў адстаўку кавалер ордэна сьв станіслава й ступені калескі саветнік падарваў да гэтага часу здароўе не нажыў капіталу і пад старасьць спрабаваў зарабляць прыватнай адвакацкай практыкай сакавіка ф багушэвіч вяртаецца ў горад сваёй маладосьці вільню цяпер ужо не адзін а з жонкай габрыеляй з дому шклёнікаў мянчанкай зь якой узяў шлюб у г меў дачку канстанцыю туньку і сына тамаша вільгельма працаваў у судовай палаце асноўнымі кліентамі яго былі сяляне і гарадзкая бедната пісаў артыкулы ў часопіс край па польску менавіта ў віленскі пэрыяд разгарнулася яго літаратурная і публіцыстычная дзейнасьць дарункам лёсу была для францішка багушэвіча спадчына атрыманая ім пасьля сьмерці варшаўскага сваяка тадэвуша ў паэт здолеў разьлічыцца з пазыкамі адбудаваць нанова занядбаную бацькоўскую сядзібу ў кушлянах траўня ф багушэвіч напісаў заяву на фактычнае вызваленьне ад абавязкаў прысяжнага паверанага пры віленскім акруговым судзе ён кінуў службу ў царскім судзе дзе насьпеў востры канфлікт зь некаторымі калегамі і начальствам каб аддацца творчай працы пасьля звальненьня жыў у в кушляны цяпер смаргонскі раён дзе і памёр пахаваны ў вёсцы жупраны ашмянскага раёну вытокі творчасьці ф багушэвіча ў грамадзкім жыцьці беларусі цесна зьвязаныя з фальклёрам а таксама з найлепшымі эстэтычнымі традыцыямі славянскай паэзіі першымі вядомымі паэтычнымі спробамі францішка багушэвіча лічаць знойдзеныя ў львове вершы на польскай мове новы год прывід надзеі хто гэта напісаныя ў г верш узор альбомнай лірыкі сярэдняга гатунку верш уяўляе сабой палітычную сатыру на аднаго з тагачасных дзяржаўных мужоў магчыма бісмарка і толькі вылучаецца сваім настроем і ўзьлётам духу як філязофская спроба асэнсаваць высокія паняцьці чалавечага быцьця у архіве я карловіча захаваўся аўтограф байкі ф багушэвіча на беларускай мове воўк ягня авечка па зьместу відаць польскамоўныя спробы паэта не на шмат апярэджвалі беларускамоўныя першае вядомае публічнае выступленьне багушэвіча літаратара адбылося красавіка на старонках польскага часопісу край што выдаваўся ў пецярбурзе віленскі карэспандэнт пісаў пра эканамічны крызыс гаспадарчае жыцьцё і судовую практыку ў паўночна заходніх губэрнях за сем гадоў край зьмясьціў больш за паўсотні артыкулаў і нататак якія дасылаў францішак багушэвіч падпісваючы іх рознымі псэўданімамі утворана ад скарачэньня прозьвішча і інш яго віленскія допісы саркастычныя і балюча праўдзівыя статыстычна інфармацыйныя і ярка публіцыстычныя празь іх выкоўвалася сталела удасканальвалася майстэрства багушэвіча публіцыста выступленьні ф багушэвіча на старонках краю ў канцы х спыніліся і амаль канчаткова перарваліся разрыў супрацоўніцтва трэба разумець як нежаданьне пісьменьніка падтрымліваць згодніцкую палітыку да якой схіляліся польскія лібэральныя дзеячы увосень году ў кракаве выходзіць першы зборнік паэта дудка беларуская пад псэўданімам мацей бурачок пры жыцьці паэта пад псэўданімамі былі надрукаваныя вершаваны зборнік смык беларускі познань і апавяданьне тралялёначка кракаў лёс іншых твораў багушэвіча зборнікаў скрыпачка беларуская і беларускія апавяданьні бурачка дагэтуль нявысьветленыя у некаторых нэкралёгах па аўтару згадвалася што кніжка пасьпела выйсьці ў сьвет і нават з партрэтам аўтара але ніводнага асобніка выданьня дагэтуль ня выяўлена польскі літаратар люцыян узэмбла ў адным са сваіх артыкулаў напісаў нават пра зьмест скрыпачкі складаюць яе выдатныя творы напісаныя таленавіта маналёгі байка сялянская элегія зьедлівая аповесьць у г выдавецтва загляне сонца і ў наша ваконца паведамляла на старонках нашай нівы што ў хуткім часе зьбіраецца выдаць скрыпачку але ўрэшце гэта так і не было зроблена пра тое што рукапіс скрыпачкі меў прафэсар браніслаў эпімах шыпіла захавалася нямала сьведчаньняў найбольш аўтарытэтнае сярод якіх сьведчаньне яго асабістага знаёмага прафэсара міхаіла піятуховіча пасьля высылкі эпімах шыпілы ў пачатку х гг зь менску ў ленінград лёс рукапісу невядомы ва ўсялякім выпадку у беларускую акадэмію навук рукапіс ня быў перададзены разам зь яго бібліятэкай акрамя скрыпачкі беларускай не дайшоў да нас таксама і зборнік беларускія апавяданьні бурачка які за год да сьмерці паэта быў здадзены ў віленскую губэрнскую друкарню наша ніва друкавала апавяданьні менавіта з гэтага зборніка выступаючы ад імя ўсяго працоўнага беларускага народу францішак багушэвіч быў пераважна ідэалягічным прадстаўніком сялянства зь сялянствам а таксама з дэмакратычнай інтэлігенцыяй зьвязваў ён свае вызваленчыя ідэалы жывымі і яркімі паўсталі ў яго творах вобразы сялянаў аліндаркі кепска будзе петрука пантрука у судзе ануфрыя скірдзеля баляда мацея хрэсьбіны мацюка і інш сацыяльныя пытаньні востра ставяцца ў вершах бог ня роўна дзеле не цурайся ахвяра цыкл песьні зборнік смык беларускі узор выкарыстаньня беларускай народнай песьні і насычэньня яе сацыяльным і філязофскім зьместам з болем чуючы як зьвякаюць ланцугі на людцах са смуткам гледзячы на зямельку сьлязьмі залітую паэт верыў у часіну калі перастанем плакаць мы над сваёй доляй багатая і разнастайная яго спадчына ў жанравых адносінах паэма кепска будзе вершаванае апавяданьне блізкае формай да гутарак у астрозе быў у чысцы свая зямля публіцыстычны маналёг мая душа дурны мужык як варона філязофскі роздум праўда думка верш прысьвячэньне яснавяльможнай пані арэшчысе байка воўк і авечка сатыра праўдзівая гісторыя аб замучаным дукаце апрацоўка народнай казкі хцівец і скарб на сьвятога яна і інш ф багушэвічу належаць і першыя ў беларускай літаратуры празаічныя творы апавяданьні сьведка палясоўшчык дзядзіна зьместам і формай зьвязаныя з народнай гумарэскай тралялёначка бліжэй да літаратурнай традыцыі тут увасобленае расслаеньне беларускай вёскі вясковыя багацеі што прыйшлі на зьмену радавітым панам у творчасьці ф багушэвіча таленавіта спалучаныя гісторыка філязофскае і мастацкае асэнсаваньне лёсу беларускага народу ва ўвесь голас гучаць матывы нацыянальнага адраджэньня палітычнае і грамадзкае крэда паэта найбольш выразна выказанае ў прадмове да зборніка дудка беларуская дзе выкладзеныя погляды на беларускую мову як на мову нам ад бога даную для нас сьвятую ф багушэвіч лічыў мову адзежай душы асновай існаваньня нацыі клікаў шанаваць родную мову каб ня ўмерлі у прадмове акрэсьленыя вехі гісторыі краю з часу вкл у якім беларусь была як тое зярно ў гарэху прыблізна вызначана яе тэрыторыя ад вільні да мазыра ад віцебска за малым не да чарнігава дзе горадня менск магілёў вільня і шмат іншых мястэчак і вёсак сьветапогляд і ідэйныя перакананьні адлюстроўвалі насьпелыя патрэбы нацыянальнага адраджэньня і разьвіцьця народаў пазбаўленых сваіх сувэрэнных правоў на самастойнае грамадзкае і духоўна культурнае існаваньне адбудову сваёй дзяржавы у публіцыстычных прадмовах напрыклад да зборніка дудка беларуская і праграмных вершах ф багушэвіча выказаныя асноватворныя прынцыпы ідэалёгіі нацыянальнага вызваленьня праблему мовы ён вылучае як асноўную праблему нацыянальнага жыцьця лічыў нацыянальную мову найважнейшай формай выяўленьня духоўнасьці народу найбольш устойлівай асноўнай прыкметай нацыі моцным і шматгранным было ідэйна творчае ўзьдзеяньне ф багушэвіча на пасьлядоўнікаў яго спадчыну насьледавалі ў сваёй творчай дзейнасьці а гурыновіч цётка я купала я колас я ціхінскі багушэвіч пісаў і друкаваў свае творы лацінкай цяпер яны выдаюцца кірыліцаю таму сучасны чытач ня можа ўявіць усіх асаблівасьцяў багушэвічавага пісьма спосабы перадачы паэтам беларускай фанэтыкі лацінкай так зваротная часьціца цца перадаецца як у рукапісах паэта часьціца гэтая пасьлядоўна пішацца але пры наборы дудкі беларускай яе ня стала мяккае беларускае в вясёлы весела вясельле у багушэвіча цьвёрдае на радзіме багушэвіча у кушлянах прынамсі так і гавораць зь яго родных гаворак і форма мілосьці радосьці дыялектныя канчаткі ў давальным і месным склонах у назоўнікаў першага скланеньня у друкаваных лацінкаю творах амаль не перадаецца падаўжэньне зычных выключэньне пад уплывам польскай мовы альбо дыялектаў багушэвіч піша сучаснае ахвяра ахвяруючы хваля часам не перадае дзеканьне хрэсьбіны мацюка сватаны непасьлядоўна ўжывае прыстаўное дурны мужык як варона больш менш пасьлядоўна перадае багушэвіч мяккасьць зычных перад наступным зычным асьмінкі імасьць госьці адмоўе не як ня лацінская графіка дазваляла багушэвічу перадаваць выбухное г мова пісьменьніка ўвабрала ў сябе важныя стыхіі ўсяго нацыянальнага пачынаючы ад гукавога афармленьня лексычных адзінак і канчаючы структурай фразы найбольш значная рыса багушэвіча мастака пранікненьне ў глыбіні слова раскрыцьцё яго гістарычна абумоўленых сэнсавых і гістарычных адценьняў дзякуючы якім яно становіцца першаэлемэнтам літаратуры ёмістай характаралягічнай дэтальлю пры абмалёўцы пэўных зьяваў рэчаіснасьці прадметаў а таксама пры стварэньні вобразаў галоўны герой у літаратурнай спадчыне пісьменьніка селянін таму аўтар надзвычай сьмела і зь непараўнальнай дасканаласьцю стылізаваў мову сваіх твораў пад мову апавядальніка селяніна дасягаючы пры гэтым глыбокага адзінства формы і зьместу мастак цалкам прытрымліваецца народнай эстэтыкі слова імкнецца да максымальнай сэнсавай самастойнасьці кожнай моўнай адзінкі вось напрыклад некаторыя дзеясловы каб жыта ўдалося мая дудка па судах агалеў як праўды шукаюць унадзіўся надта ён ураднік лазіць па хатах у судзе трапнасьць выдзеленых словаў абумоўленая глыбокім веданьнем жыцьця назіральнасьцю і вопытам пісьменьніка на народную словатворчасьць зарыентаваныя ў мове багушэвіча афіксальныя і бязафіксныя ўтварэньні ён ужывае чыста фальклёрныя народна паэтычныя формы словаў з суфіксамі суб ектыўнай ацэнкі хмаркі цёмныя мае братанькі вецер гоне вас без дарожанькі і нідзе ж для вас няма хатанькі адпачнеце аж у божанькі хмаркі словы з суфіксамі суб ектыўнай ацэнкі сустракаюцца і ў празаічных творах у апавяданьні трылялёначка паненачка сіротачка кузынка кузінятачка дзіцятка цяньклявенкая драбнюсенькая і інш лёгка і натуральна ўпісваюцца ў агульную моўную палітру твораў багушэвіча дзеяслоўныя ўтварэньні тыпу закасіўся заараўся да навукі ён не браўся закасіўся заараўся дурны мужык як варона пераеўся хлеб да крышкі кепска будзе хораша служаць майстру слова гукапераймальныя дзеясловы выклічнікі якія абазначаюць імгненнае аднаразовае дзеяньне калі дзьверы скрыпель а я шусьць празь людзей ды на двор ды ў карчму да кабылы барзьдзей у судзе аж пан хап за рукі трэсь мяне па твары скацінная апека імкнучыся максымальна прыблізіць мову сваіх твораў да мовы селяніна багушэвіч шырока выкарыстоўвае прастамоўную лексыку з грубаватай эмацыянальнай афарбоўкай а брахаў дык брахаў і сябе ўсё хваліў у судзе морду круце набок і за кудлы трасе быў у чысцы падобныя лексычныя адзінкі былі патрэбныя аўтару як архітэктурная дэталь у збудаваньні гэта ўзоры народнай словатворчасьці заснаваныя на канкрэтна пачуцьцёвым а не паняційным успрыманьні рэчаіснасьці таму і абагульненьні ў такой мове мастацка вобразныя а не абстрактна паняційныя усё самае выразнае і лепшае ўвабраў пісьменьнік з народных моўных глыбіняў з фальклёру гэта традыцыйна народныя эпітэты той куртаты зашчыт як кадзіла памог у судзе а кума ж была праворна кепска будзе разгалінаваная сыстэма мэтафараў бедна ж мая хатка расьселася з краю мая хата гора улезла ў хату гора каб умеў кіраваць я пяром не цурайся мэтанімія і сынэкдаха тут кажух і шынель і бурнос лапсардак і сурдут і мундзір у судзе ф багушэвіч часта карыстаўся параўнаньнем амаль у кожны верш ці апавяданьне ён увёў трапныя і арыгінальныя параўнаньні сярод іх як і ў фальклёры пераважаюць г зв лякальныя адзінкі пабудаваныя на супастаўленьні са зьявамі і прадметамі навакольнага жыцьця каб скакалі горы як паны на балі мая дудка скрабуць шкуру нажом як на боты тавар быў у чысцы большасьцю параўнаньняў мастак падкрэсьліваў сутнасьць сацыяльнай вобразнай псыхалёгіі паэт спачувае селяніну які маркотны як магіла кепска будзе цянюсенькі як той кнот бог ня роўна дзеле паважае чалавека працы што пры спрыяльных умовах гэтак жа як і пан кніжку б счыркаў як папар не цурайся гнеўную сатырычную накіраванасьць маюць аўтарскія параўнаньні пры абмалёўцы пана у якога рукі як падушкі як кісель дрыжыць жывот бог ня роўна дзеле кашуля як той сьнег як папер не цурайся багушэвіч выкарыстоўвае менавіта такія параўнальныя звароты якія ў цесным узаемадзеяньні зь іншымі моўнымі сродкамі набываюць дадатковыя сэнсавыя адценьні шырока прадстаўлены ў творах ф багушэвіча фразэалягізмы якія надаюць мове сакавітасьць нацыянальную самабытнасьць пераважаюць агульнавядомыя ўстойлівыя словазлучэньні зь ярка выражаным прастамоўным адценьнем у сьведкі ўлезьці ні села ні пала як праўды шукаюць зборшчык як дым той лезе ў вочы баляда часам у творы арганічна ўключаюцца прыказкі і прымаўкі утвараючы адпаведны стылявы калярыт смачны жабе гарэх бо зубоў бог не даў у судзе глыбока авалодаўшы фразэалягічнымі скарбамі роднай мовы паэт ня толькі выкарыстаў гатовае але і сам стварыў афарыстычныя выслоўі і авечка хоць дурная а воўка ж пазнае воўк і авечка не надта ж свабодна ў гэтай свабодзе быў у чысцы багацьце мовы багушэвіча ярка праяўляецца ў сынаніміцы выкарыстоўваючы цэлую сыстэму найменьняў прадметаў і зьяваў аўтар робіць мову дынамічнай калярытнай слова селянін мае эквіваленты мужык наш брат гаспадар браце мой братцы бядота дзеці зямлі маткі надзвычай багатая ў пісьменьніка дзеяслоўная сынанімія два і больш блізкія па значэньні словы а таксама словазлучэньні пісьменьнік часта разьмяшчае адно за адным градацыя ці празь некалькі лексычных адзінак каб узмацніць сэнсавае ці эмацыянальна экспрэсіўнае значэньне іх закіпеў той князь аж зароў аж вылупіў вочы счырванеў ён як кроў хрэсьбіны мацюка каб душа балела гледзячы на долю каб сэрца шчымела і рвалася з болю праўда паўтор словаў словазлучэньняў і сказаў адзін з эфэктыўных сынтаксычных прыёмаў у мове мастацкіх твораў у багушэвіча ён сустракаецца неаднаразова гаварыў гаварыў ажно піць захацеў у судзе а ўсе піша піша піша і нагой усё калыша пісаў пісаў даў другому кепска будзе і інш пісьменьнік выкарыстоўваў традыцыйна фальклёрныя прыёмы двух або трохразовага паўтору для ўзмацненьня экспрэсіі выказваньня падкрэсьліваньня лейтматыву якой небудзь думкі ці ідэі у некаторых вершах ён цалкам арыентаваўся на фальклёрныя ўзоры напрыклад песьні са зборніка смык беларускі тут спэцыфічныя для фальклёру рытарычныя фігуры словазлучальныя структуры вонкавыя афармленьні жывыя размоўныя інтанацыі найважнейшыя элемэнты эстэтыкі пісьменьніка ф багушэвіч жыў і пісаў у той час калі яшчэ не былі выпрацаваныя адзіныя агульнанацыянальныя моўныя нормы у яго творах як і ў творах іншых пісьменьнікаў й паловы хіх ст яскрава адлюстраваліся агульныя заканамернасьці разьвіцьця беларускай літаратурнай мовы побач з агульнаўжывальнай лексыкай сустракаюцца тэрытарыяльна абмежаваныя словы наўда карысьць ройсты кусты на балоце ляк страх цёнгле заўсёды гілёс балота і іншыя сустракаюцца таксама непасьлядоўныя напісаньні нематываваныя запазычаньні адхіленьні ад агульнапашыраных фанэтычных і марфалягічных зьяваў тым ня менш трэба прызнаць што творчасьць багушэвіча ў значнай ступені садзейнічала працэсу разьвіцьця беларускай мовы дасьледчык гісторыі беларускага нацыянальнага руху ў пачатку ст павал церашковіч лічыць што багушэвіч сфармуляваў беларускую нацыянальную ідэю ці ня ў самай радыкальнай форме прадмову да дудкі можна лічыць тыповым нацыянальным маніфэстам на думку беларускага гісторыка алеся смаленчука літаратурная дзейнасьць багушэвіча моцна паўплывала на афармленьне беларускай культурнай традыцыі яго з поўным правам можна назваць адным з тых філялягічных падбухторшчыкаў ролю якіх у нацыянальных працэсах вельмі ацэньваў бэнэдыкт андэрсан вядомы беларускі дзеяч ксёндз адам станкевіч напісаў наступнае міхал эльвіра андрыёлі намаляваў алейны партрэт францішка багушэвіча й яго жонкі сябар багушэвіча зыгмунт нагродзкі які меў краму сельскагаспадарчых прыладаў у вільні надзяляў дудкай беларускай сваіх пакупнікоў сялянаў будучы кіраўнік польскай дзяржавы юзаф пілсудзкі ў маладосьці асабіста кіраваў кантрабандай дудкі беларускай з кракава на беларусь беларускі дзяяч лявон вітан дубейкаўскі ў часе адбудовы аднаго з касьцёлаў на магілёўшчыне пазнаёміўся з маладым мясцовым сьвятаром які адкрыў для яго беларускую літаратуру першаю беларускаю кнігаю для архітэктара стала дудка беларуская захоплены вершамі дубейкаўскі разам са сваім сябрам перапісваў іх і завучваў на памяць цалкам напамяць ведаў дудку беларускую алесь гарун зь лёгкай рукі багушэвіча пачынаючы з году калі зьяўляецца першае выданьне дудкі беларускай штогод зьяўляюцца кнігі на беларускай мове багушэвіч акрамя стварэньня літаратурных твораў займаўся і лексыкаграфічнай працай па даручэньні яна карловіча ён ствараў картатэку беларускіх словаў сын францішка багушэвіча стаў крайнім польскім шавіністам і адмовіўся аддаць зацікаўленым асобам архіў бацькі польскі дасьледчык рышард радзік адзначае што у кніжцы твораў багушэвіча якая налічвае больш за старонак польскія тэксты складаюць больш чым палову аб ёму пры жыцьці творы францішка багушэвіча ў царскай расеі былі пад забаронай яны былі выдадзеныя асобнымі кнігамі і лістоўкамі ў час рэвалюцыі аднак у на іх накладзены арышт у савецкай беларусі ўпершыню выдадзеныя ў дудка беларуская аднак у канцы х я гады ў бсср творчасьць ф багушэвіча была абвешчаная буржуазна кулацкай нацыяналістычнай да яго кнігі не друкаваліся чэрвеня г галоўліт бсср выдаў загад паводле якога віленскія ковенскія і нават бсср аўскія выданьні твораў ф багушэвіча павінныя былі спальвацца у заходняй беларусі імя паэта было сьцягам барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленьне выходзілі яго кнігі навуковыя працы пра творчасьць паэта творы францішка багушэвіча ў заходняй беларусі перавыдаваліся пяць разоў пры гэтым дудка перавыдавалася чатыры разы і два выданьні ў г большай папулярнасьцю карысталіся толькі творы якуба коласа смык і дудка былі выдадзены ў міжваеннай летуве ў коўне ў г міністэрствам беларускіх справаў у летуве у вялікую айчынную вайну вершы ф багушэвіча друкаваліся ў газэце савецкая беларусь іх патрыятычныя радкі клікалі змагацца за волю і незалежнасьць беларусі захаваўся сямейны альбом багушэвічаў нацыянальны музэй беларусі лісты да я карловіча цдга літвы аддзел рукапісаў львоўскай дзяржаўнай навуковай бібліятэкі імя в стафаніка э ажэшкі інстытут літаратурных дасьледаваньняў польскай ан а карповіча аддзел рукапісаў цэнтральнай бібліятэкі ан літвы гэта важныя дакумэнтальныя сьведчаньні сьветапогляду паэта гісторыі напісаньня паасобных твораў і выданьня дудкі беларускай матэрыяльных умоваў і абставінаў яго жыцьця аляксандар памідораў і лявон вольскі запісалі песьню на словы верша багушэвіча немец для таго каб асучасьніць паэзію клясыка на месцы пахаваньня багушэвіча могілках каля касьцёла ў вёсцы жупраны сям ёй і сябрамі паэта быў усталяваны драўляны крыж які прастаяў да г на магілу паэта былі ўскладзеныя жалобныя вянкі зь вялікіх палотнішчаў з надпісамі мацею бурачку ад мужычкоў беларусаў змоўклі песьні тыя што іграў на дудцы паэту і прыяцелю ад сялянаў і рамесьнікаў па польску цнатліваму і заслужонаму у годзе ў інтэр еры жупранскага касьцёла ўстаноўленая белая мармуровая пліта зробленая віленскім скульптарам я арасімовічам з надпісам камень багушэвіча знаходзіцца ва ўрочышчы лысая гара што непадалёк ад вёскі кушляны смаргонскі раён ля валуна багушэвіч сустракаўся зь сябрамі хаваў пад ім рукапісы і забароненыя публікацыі на бакавой грані каменя сябрамі клясыка беларускай літаратуры быў высечаны надпіс памяці мацея бурачка г у савецкі час імя багушэвіча было прысвоенае калгасу цяпер свк у ашмянскім раёне жупранскай сярэдняй школе ашмянскаму краязнаўчаму музэю у годзе ў жупранах устаноўлены бюст багушэвіча аўтарам якога зьяўляецца скульптар заір азгур сакавіка году ў жупранах адкрыўся музэй францішка багушэвіча дзе захоўваюцца каля экспанатаў якія датычацца жыцьця літаратурнага клясыка у мясцовым касьцёле сьвятых апосталаў пятра і паўла ў годзе адкрытая мэмарыяльная дошка памяці ф багушэвіча ягоным імем названая адна з плошчаў менску з г і вуліца ў горадні сяргей адашкевіч у х гадах стварыў бюст францішак багушэвіч яўген ціхановіч у годзе напісаў партрэт францішка багушэвіча мікола купава стварыў каляровыя лінарыты партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры францішка багушэвіча і францішак багушэвіч таксама лінарыт францішак багушэвіч уладзімер мелехаў для помніка змагарам за родную мову адліў барэльеф францішак багушэвіч багушэвічаўскія мясьціны ўшаноўваюцца і па за межамі сучаснай беларусі так ва ўкраіне у горадзе нежыне на будынку дзе ён вучыўся усталяваная мэмарыяльная дошка ягоным імем названыя вуліцы ў гарадох канатопе і нежыне у незалежнай летуве памятныя дошкі былі ўсталяваныя ў вёсках сьвіраны і савічуны віленскага раёну у савічунах на будынку разьмешчанай каля вуліцы багушэвіча з г бібліятэкі якая таксама носіць імя францішка багушэвіча імем беларускага паэта была названа адна з вуліцаў у савічунах г у верасьні году ў вільні на будынку па вуліцы конскай які стаіць на месцы былога дома дзе з па гады жыў францішак багушэвіч адбылося адкрыцьцё яшчэ адной мэмарыяльнай дошкі ва ўрачыстай цырымоніі ўпершыню за многія гады ўзялі ўдзел як беларуская грамада і мэр вільні гэтак і прадстаўнікі афіцыйнага менску на чале з тагачасным міністрам культуры паўлам латушкам талін сталіца і галоўны марскі порт эстоніі ён разьмешчаны на ўсходнім узьбярэжжы балтыйскага мора на паўднёвым беразе талінскай затокі фінскага заліва у км на поўдзень ад хэльсынкі на ўсход ад стакгольма і на захад ад санкт пецярбургу з стагодзьдзя па год і на кароткі час падчас нацысцкай акупацыі эстоніі з па год горад быў вядомы як рэвэль талін займае плошчу ў км і мае насельніцтва ў чалавек прыкладна ад агульнай колькасьці насельніцтва эстоніі жыве ў таліне талін быў заснаваны ў годзе але самыя раньнія чалавечыя паселішчы датуюцца гадоў таму што робіць яго адным з найстарэйшых гарадоў паўночнай эўропы у годзе пасьля пасьпяховага налёту на чале з каралём даніі вальдэмарам навакольлі былі захоплены данцамі а затым пераходзіў пад скандынаўскі нямецкі і расейскі кантроль дзякуючы свайму стратэгічнаму разьмяшчэньню горад стаў буйным гандлёвым цэнтрам асабліва з да стагодзьдзя калі ён пашырыў свой уплыў у ганзэйскім зьвязе стары горад таліна зьяўляецца адным з найбольш добра захавалых сярэднявечных гарадоў эўропы ён быў ўнесены ў сьпіс сусьветнай спадчыны юнэско талін зьяўляецца буйным палітычным фінансавым культурным і адукацыйным цэнтрам эстоніі часьцяком яго называюць сыліконавай далінай эўропы мае найбольшую колькасьць стартапаў на чалавека ў эўропе і зьяўляецца радзімай многіх міжнародных кампаніяў у тым ліку талін быў культурнай сталіцай эўропы ў годзе разам з турку што месьціцца ў фінляндыі мяркуецца што назва у эстонскай мове ідзе ад словаў дацкі град зімовы град або дом сядзіба замак корань азначае тое ж самае што і расейскі град або нямецкі напачатку значыла крэпасьць а цяпер выкарыстоўваецца для фармаваньня назваў гарадоў паселішча якое існавала на месцы цяперашняга таліна упершыню згадваецца ў годзе у працы арабскага географа аль ідрысі як які ахарактарызаваў яго як маленькі горад хутчэй падобны на цьвердзь адзначыўшы пры гэтым вялікую гавань у расейскіх летапісах крэпасьць згадваецца як калыванаў у годзе захоплены датчанамі лівонская кроніка генрыха латвійскага абвяшчае што летам г вялікае войска пад камандаваньнем самога караля вальдэмара высадзіліся на бераг у зямлі равала і датчане разьмясьціліся ў лінданісе які раней быў гарадзішчам раваласцаў і разбурылі старыя гарадзішчы і сталі іншае новае будаваць стаўшы дацкім горад перажываў пастаянныя набегі эстаў і нямецкага ордэну мечаносцаў які да гэтага часу ўжо авалодаў тэрыторыямі сучаснай латвіі і сучаснай паўднёвай эстоніі у годзе рэвэль быў захоплены мечаносцамі у гадох зноў належаў даніі у годзе данія прадала сваю частку эстляндыі вялікаму магістру тэўтонскага ордэна які неўзабаве перадаў яе ландмайстэру тэўтонскага ордэна ў лівоніі у годзе гораду рэвэль былі пацьверджаны ягоныя прывілеі пачатак сярэдзіна стагодзьдзя залаты век старажытнага рэвэлю горад уваходзіў у склад ганзейскай лігі і граў важную ролю ў рэгіёне балтыйскага мора эканамічны ўздым тых часоў спрыяў ня толькі грунтоўнаму ўмацаваньню межаў гораду але таксама стварыў усе перадумовы для актыўнай творчасьці стварэньня архітэктурных і мастацкіх каштоўнасьцяў аднак паслабленьне лівонскага ордэну і эканамічны заняпад падчас лівонскай вайны прывялі да страты горадам былога значэньня у гадох рэвэль у складзе швэцыі у гэты пэрыяд горад перажываў новы ўздым пашырылася дзейнасьць талінскіх рамесьнікаў зьявіліся першыя мануфактуры атрымаў распаўсюд рэфармацыйны рух вырасла колькасьць навучальных установаў да канца швэдзкага пэрыяду большасьць мяшчанаў валодалі граматай зьявіліся друкарні у годзе была выдадзена першая кніга на эстонскай мове у годзе падчас вялікай паўночнай вайны горад быў заваяваны расеяй жніўня году да гораду падступілі расейскія войскі пад кіраўніцтвам генэрала р х боўра і захапілі горад верасьня году падчас аблогі актыўных баявых дзеяньняў не вялося да пачатку году ў горадзе памерла ад чумы каля тысячаў чалавек пасьля заканчэньня вялікай паўночнай вайны рэвэль хутка чуняе нягледзячы на тое што галоўным цэнтрам расейскай імпэрыі на балтыцы пасьля санкт пецярбургу стала рыга да канца стагодзьдзя пачалося бурнае разьвіцьцё рэвэльскай прамысловасьці узрасло значэньне порту у годзе ў рэвэлі была абвешчаная незалежнасьць эстоніі аднак па ўмовах берасьцейскай мірнай дамовы артыкул паміж нямеччынай і бальшавікамі што прыйшлі ў годзе да ўлады ў расеі краіна была акупаваная немцамі у годзе рэвэль упершыню атрымаў сучасную эстонскую назву талін падчас вызваленчай вайны гадоў маладая эстонская рэспубліка прыняла ўдзел у паходзе на петраград белагвардзейскай паўночна заходняй арміі усяго тысячаў штыкоў і шабляў расейцаў і тысячы эстонцаў пасьля закулісных перамоваў з бальшавікамі з кастрычніка году у разгар баёў за петраград паразы паўночна заходняй арміі і інтэрнаваньня яе на тэрыторыі эстоніі лютага году была падпісаная тартуская мірная дамова паміж рсфср і эстоніяй талін стаў сталіцай дзяржавы прызнанае ў гэты момант толькі ўрадам савецкай расеі з году афіцыйнай назвай гораду стала форма у годзе была вернутая назва у пэрыяд незалежнасьці талін разьвіваўся ў цэлым даволі пасьпяхова былі заснаваныя талінскі пэдагагічны і талінскі політэхнічны інстытуты акадэмія мастацтваў буйныя прадпрыемствы эпохі расейскай імпэрыі арыентаваныя пераважна на расейскі рынак у я гады былі альбо зачыненыя альбо перапрафіляваныя у пачатку х гадоў вялікае значэньне для гораду меў транзыт савецкіх грузаў які ў годзе дасягнуў максымуму тыс тон але пасьля падаўленьня паўстаньня эстонскіх камуністаў сьнежня году аб ём транзытных перавозак ужо ў наступным годзе скараціўся ў разы а да году да тыс тон зь сярэдзіны х гадоў пасьля выхаду з найцяжэйшага эканамічнага крызісу гадоў пачаўся ўздым прамысловасьці у выніку падпісаньня сакрэтнага дадатковага пратаколу аб разьмежаваньні сфэраў інтарэсаў да дамовы пра ненапад паміж нямеччынай і ссср ад жніўня году ў тым ліку і эстонія была аднесена да сфэры інтарэсаў ссср жніўня году эстонія была далучана да ссср і талін стаў сталіцай эстонскай савецкай сацыялістычнай рэспублікі эсср у гады другой сусьветнай вайны горад быў моцна разбураны савецкія войскі абаранялі талін дні з па жніўня году пасьля чаго вымушаны былі яго пакінуць і сакавіка году савецкая авіяцыя нанесла бомбавы ўдар па нямецкіх войсках разьмешчаных у горадзе вызвалены ад нямецкай акупацыі і акупаваны савецкімі войскамі верасьня году падчас талінскай апэрацыі траўня году ўказам прэзыдыюму вярхоўнага савету ссср за мужнасьць і стойкасьць праяўленыя працоўнымі гораду ў барацьбе зь нямецкімі захопнікамі ў гады вялікай айчыннай вайны посьпехі дасягнутыя ў гаспадарчым і культурным будаўніцтве талін узнагароджаны ордэнам айчыннай вайны ступені у годзе ў таліне паўстаў першы ў ссср антыкамуністычны грамадзка палітычны рух народны фронт з году пасьля распаду ссср і па сапраўдны момант талін сталіца незалежнай дзяржавы эстонія у годзе гістарычная частка таліна старое места быў уключаны ў сьпіс сусьветнай спадчыны юнэско у таліне маюцца унівэрсытэты і некалькі вышэйшых школаў унівэрсытэты таліну вышэйшыя школы у таліне базуюцца футбольныя клюбы аякс флёра левадыя насельніцтва таліну налічвае тыс чалавек ацэнка на сакавік па стане на лістапад году ў таліне пражывала зарэгістраваных жыхароў у годзе адпаведна чалавек за арганізацыю грамадзкага транспарту ў таліне адказвае талінскі дэпартамэнт транспарту у горадзе дзейнічаюць сыстэмы аўтобуснага паведамленьня маршрутаў трамвайнага маршруты і тралейбуснага маршрутаў якія злучаюць усе часткі гораду і найбліжэйшыя навакольлі аплата вырабляецца з дапамогай прадаплочаных квіткоў якія можна купіць у кіёсках ці ў вадзіцеля даражэй з году уладальнікі эстонскай карткі могуць набываць электронны квіток выкарыстоўваючы інтэрнэт тэлефон банкаматы або за гатоўку зь першага студзеня году праезд у аўтобусах тралейбусах і трамваях для зарэгістраваных жыхароў гораду бясплатны жыхары ўсё роўна павінныя набываць бясплатны электронны квіток такі квіток існуе ці то ў выглядзе адмысловай транспартнай плястыкавай карткі альбо можа быць прывязаны да іншае карткі што дазваляе бескантактную валідацыю напрыклад паромны рух які злучае талін і хэльсынкі дазволіў жыхарам абедзьвюх гарадоў выпраўляцца па танныя закупкі што прывяло да зьяўленьня такога азначэньня як тальсынкі на г захавалася каля км гарадзкіх муроў зь вежамі якіх на пачатак га ст было км інтэрнэт глябальная інфармацыйная сыстэма часткі якой лягічна ўзаемазьвязаныя адно з адным пры дапамозе адзінай адраснай прасторы заснаванай на выкарыстаньні пратаколу і маршрутызацыі пакетаў зьвестак інтэрнэт складаецца з мноства ўзаемна зьвязаных кампутарных сетак і забясьпечвае аддалены доступ да кампутараў электроннай пошты дошак аб яваў базаў зьвестак дыскусійных груп іг д інтэрнэт утварае сусьветны інфармацыйны асяродак і зьяўляецца фізычнай асновай для сусьветнага павуціньня пры ўжываньні слова інтэрнэт у гутарковай мове часьцей за ўсё маецца на ўвазе сусьветнае павуціньне і даступная ў ім інфармацыя а не сама фізычная сетка слова паходзіць ад ангельскага выразу узаемазьвязаныя сеткі па беларуску слова інтэрнэт звычайна пішуць зь вялікай літары але існуе тэндэнцыя пісаць гэтае слова з малой літарай інтэрнэт што раюць таксама некаторыя мовазнаўцы беларускі сынонім слова інтэрнэт сеціва пачаткам інтэрнэту лічыцца стварэньне сеткі міністэрства абароны зша напачатку кастрычніка году у годзе ў пачаў выкарыстоўвацца пратакол у годзе ў амстэрдаме нідэрлянды заснавалі эўрапейскі цэнтар міжсецявога дапасаваньня красавіка г інтэрнэт абвясьцілі агульнадаступным і бясплатным для ўсіх карыстальнікаў лістапада году колькасьць вэб сайтаў дасягнула мільёнаў футуралёгія інтэрнэту вобласьць навуковых ведаў якая вызначае пэрспэктывы разьвіцьця сеткавай інфармацыйнай прасторы сэрвэр інтэрнэту кампутар падлучаны да сеціва альбо працуючая на ім праграма якае дае праграмам кліентам доступ да разнастайных рэсурсаў кожны сэрвэр падлучаны да інтэрнэту мае два адрасы лічбавы адрас і сымбальны дамэнны адрас асноўнымі тыпамі сэрвэраў зьяўляюцца мроя беларускі рок гурт гурт мроя заснаваны ў годзе студэнтамі другога курсу менскай мастацкай вучэльні лявонам вольскім ды ўладзімерам давыдоўскім вольскі сьпяваў ды граў на польскім сынтэзатары іёніцы давыдоўскі спачатку граў на бас гітары потым на барысаўскай фарманце неўзабаве да гурту далучыўся школьны знаёмы давыдоўскага юрась ляўкоў які пачаў граць на бас гітары потым далучыўся аднагрупнік вольскага алег дземідовіч і пачаў граць на барабанах гурт спачатку ўзяў назву эскалатор першы канцэрт адбыўся лістапада году спачатку песьні ствараліся й выконваліся па расейску але паступова гурт перайшоў на беларускія песьні музычны стыль фармаваўся пад уплывам такіх гуртоў як ды машина времени рэпэтыцыі праводзіліся спачатку ў цесным пакойчыку ў вучэльні потым у розных службовых памяшканьнях нават у вёсцы дзегцяроўка у годзе мроя выступіла з вулічным канцэртам у траецкім прадмесьці на якім прысутнічаў піт паўлаў у годзе пасьля заканчэньня вучэльні лявона уладзімера ды алега забралі на тэрміновую службу ў войска улетку году гурт сабраўся зноў на першых этапах гурт запісаў некалькі альбомаў на магнітных касэтах актыўна канцэртаваў рэпетыцыі праходзілі ў сутанэньнях дому літаратара у годзе талака зладзіла паход супраць будаўніцтва дзьвінскай гэс у якім прынялі ўдзел і музыкі мроі за гэты ўдзел іх пазбавілі магчымасьці рэпетаваць у доме літаратара у годзе падчас перабудовы мроя запісала кружэлку на перасоўнай студыі мэлёдыя дваццаць восьмая зорка гукарэжысэрам якога быў аляксандар шцільман пасьля зыходу ўладзімера давыдоўскага верасьня году тры гады ў гурце граў венедыкт конеў пятушкевіч верасьня году гурт выступіў на фэстывалі чырвона рута ў чарнаўцах дзе выканалі песьні шмат аўстралійская полька ды мама мафія напрацягу гадоў у гурце зьмянілася некалькі гітарыстаў якія не адпавядалі стылістыцы мроі у годзе пры дапамозе згуртаваньня беларусаў сьвету на кампакт касэтах выйшла складанка выбраныя песьні у якую ўвайшлі новыя песьні часткова з за рознагалосьсяў у самім гурце часткова з за канкурэнцыі з боку іншых больш маладых гуртоў у верасьні годзе ўдзельнікі мроі прыпыняюць працу з за фармальных прычын праз пэўны час было прынятае рашэньне ўзяць назву гурта і зьмяніць музычны стыль у годзе на юбілейным м басовішчы гурт часова адрадзіўся дзеля выкананьня стосу старых песьняў у аўтэнтычнай вопратцы у гэтым жа годзе зрабіла перавыданьне альбому дваццаць восьмая зорка на у якое ўключыла дзьве дадатковыя песьні і відэа з канцэрту ў м годзе усе альбомы студыйныя першыя два альбомы пазьней не выдаваліся у праект рок супраць рэвалюцыяў увайшлі дзьве песьні якія ня трапілі ў альбомы у запісе ўдзельнічаў піт паўлаў францішак скарына полацак прага беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар філёзаф гуманіст пісьменьнік грамадзкі дзяяч прадпрымальнік і навуковец лекар перакладчык і выдавец на беларускую рэдакцыю царкоўнаславянскай мовы кнігаў бібліі нарадзіўся ў сям і заможнага купца ў полацку буйным гандлёвым і вытворчым цэнтры вялікага княства літоўскага дзе імаверна атрымаў першапачатковую адукацыю у годзе паступіў ў кракаўскую акадэмію дзе атрымаў ступень бакаляўра у годзе ў падуанскім унівэрсытэце атрымаў ступень доктара мэдыцыны пераехаў у прагу дзе жніўня году выдаў першую друкаваную беларускую кнігу псалтыр а таксама яшчэ выданьняў працягнуў выдавецкую дзейнасьць у вільні дзе надрукаваў малую падарожную кніжыцу ў годзе і апостал у годзе францішак скарына лічыцца адным з найбольш выдатных гістарычных дзеячоў беларусі імя асьветніка носяць найвышэйшыя дзяржаўныя ўзнагароды мэдаль і ордэн гомельскі ўнівэрсытэт цэнтральная бібліятэка пэдагагічная вучэльня гімназія у полацку гімназія у менску недзяржаўнае грамадзкае аб яднаньне таварыства беларускай мовы і іншыя арганізацыі і аб екты у гонар першадрукара ў розных краінах пастаўлены помнікі зроблены скульптурныя і маляўнічыя выявы у беларускіх выданьнях сустракаюцца дзьве формы імя скарыны францішак і францыск а таксама зьняпраўджанае ў наш час гіпатэтычнае імя георгі форма францішак пасьлядоўна ўжываецца ў працах часоў беларусізацыі і выданьняў беларускага замежжа а таксама сустракаецца ў пэўных сучасных аўтараў у савецкіх працах выдадзеных па палітычнай рэформе беларускага правапісу году ўжываецца імя георгій як асноўнае або дадатковае у годзе назву георгій скарына атрымала драматычная паэма міхася клімковіча у годзе гістарычны раман міколы садковіча і яўгена львова у я гады паралельна пачынае ўжывацца форма францыск у годзе акадэмія навук бсср прыняла кампрамісную пастанову пры скарочаным найменьні пісаць францыск скарына а пры поўным францыск георгій скарына з гэтага часу форма францыск пераважае ў афіцыйных выданьнях яна ж выкарыстоўваецца на помніках і ў афіцыйных назвах сам скарына ў сваіх першых выданьнях выкарыстоўваў форму францишек у прадмове да псалтыры году гаворыцца я францишек скаринин сын с полоцка тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да кнігі ёва выслоўях саламонавых і ў віленскай псалтыры у актах вялікага княства літоўскага на беларускай мове скарыну называюць толькі франъцышак або франъцышъко аднак пазьней першадрукар пачаў ужываць формы франциско у назоўным склоне франциском у творным склоне франциска у родным склоне якія агулам выкарыстоўваюцца больш за разоў форма я франциско скорина сустракаецца ў прадмове да першай кнігі царстваў такі подпіс мае партрэт асьветніка ў праскіх выданьнях у творным склоне імя выложена франциском скориною сустракаецца каля разоў у родным склоне повелением працею и выкладом франциска скоринина сына каля разоў у літоўскай і кароннай мэтрыках актах кракаўскага і падуанскага ўнівэрсытэтаў імя асьветніка на лацінскай мове даецца як у праскіх дакумэнтах гадоў фігуруе у чэскамоўным дакумэнце скарыну завуць і тым часам форма францискъ у назоўным склоне увогуле не фіксуецца ў выданьнях скарыны гэтую форму рэканструяваў савецкі гісторык мовы а жураўскі ён сьцьвярджаў што такую форму імя скарыны трэба лічыць асноўнай афіцыяльнай а франциско францышко дамашняй сямейнай гутарковай аднак мовазнаўца вінцук вячорка паказвае на тое што выразнага проціпастаўленьня так званых афіцыйных і гутарковых формаў імёнаў у беларускай традыцыі не было гэта больш характэрна для расейскай традыцыі увогуле форма імя франциск арыентуе на расейскую мову у якой так называюць заходнехрысьціянскіх сьвятых апроч таго спалучэньне францыскскарына зьўляецца немілагучным і цяжкавымоўным на думку в вячоркі ужываньне скарынам лацінізаванай формы імя франциско тлумачыцца імкненьнем наблізіць яго кірылічнае напісаньне да лацінскага якім першадрукар мусіў запісвацца ў час знаходжаньня ў замежжы гэта можна параўнаць з адаптацыяй у заходняй эўропе імя міколы гусоўскага нікалаўс гусавіанус або вялікіх князёў жыгімонтаў сігізмундус тым часам беларускі традыцыйны іменаслоў ня ведае формы францыск пагатоў у дакумэнтах стагодзьдзяў гэтае імя фіксуецца толькі ў форме францішак з вытворнымі у новай беларускай традыцыі таксама ёсьць толькі форма францішак з вытворнымі імя францішак насілі многія беларускія культурныя і грамадзкія дзеячы новага часу францішак багамолец францішак савіч францішак багушэвіч францішак аляхновіч францішак бартуль і іншыя ёсьць галерэя пэрсанажаў твораў беларускае літаратуры ад пранцішка з камэдыі модны шляхцюк каруся каганца да пранціся пустарэвіча героя купалавай паўлінкі і пранціша вырвіча шкаляра і шпега з раману л рублеўскай сярод беларускіх літаратурных псэўданімаў францішак вядзьмак лысагорскі ніл гілевіч францішак хлус уладзіслаў ахроменка у годзе а петрушкевіч выказаў гіпотэзу што сапраўдным імем скарыны было георгі а імя францішак ён адмыслова ўзяў каб паступіць у кракаўскі ўнівэрсытэт гэтая здагадка грунтавалася на копіі адзінага дакумэнту прывілею караля і вялікага князя жыгімонта старога ад кастрычніка году у ім скарына адзін раз называецца як тым часам у тым жа дакумэнце асьветнік упамінаецца яшчэ пяць разоў але толькі адным імем або у годзе польскі дасьледнік генрык лаўмянскі аналізуючы яшчэ адзін акт году грамату жыгімонта старога зьвярнуў увагу што асьветнік там называецца і выказаў здагадку што пісар у дакумэнце пераблытаў імя і прыметнік шаноўны слаўны у годзе беларускі гісторык і кнігазнавец георгі галенчанка знайшоў арыгінальны тэкст прывілея у якім вядомы фрагмэнт з георгіем меў наступны выклад такім чынам адзінае дакумэнтальнае абгрунтаваньне імя георгі зьявілася ў выніку памылкі перапісьніка тым часам сьцьверджаньне што скарыне трэба было прыхаваць праваслаўнае імя георгі адмаўляецца актамі кракаўскага ўнівэрсытэту так у зімовым сэмэстры году калі скарына паступаў ва ўнівэрсытэт сярод абітурыентаў было георгіяў сярод іх і георгі сын якава з ваўкавыску і толькі тры францішкі у тым ліку і сам скарына апроч таго каталікі шанавалі сьвятога юрыя менавіта форма юры а не георгі адпавядае беларускай народнай традыцыі ня меней за сьвятога францішка у віленскім катэдральным касьцёле алтар сьвятога юрыя існаваў з году а сам сьвяты разам з казімерам і мікалаем лічыўся заступнікам вільні хоць хроснае імя скарыны застаецца дагэтуль невядомым аднак у наш час старая гіпотэза што скарына ў хрышчэньні быў георгіем у сьвятле новых дакумэнтальных адкрыцьцяў не вытрымлівае крытыкі на думку дасьледнікаў прозьвішча скарына ўтварылася ад старажытнага слова скора скура або скорина скарынка іван насовіч у слоўніку беларускай гаворкі піша што скарына гэта верхняя корка выпечанага хлеба і прыводзіць наступную фразу скорину поломай да положи въ капусту ён жа называе словы скарынка і скарыначка ў значэньні хлебная корка дай убогому скорынку у аналягічным значэньні слова скарынка даецца ў тлумачальным слоўніку сучаснай беларускай мовы аднак хутчэй за ўсё прозьвішча асьветніка паходзіць ад царкоўнаславянскага слова скора што значыла шкура мех сырая скура так яшчэ аповесьць мінулых гадоў апавядае пра даніну якую драўляне плацілі медомъ и скорою падобна называлася і прафэсія ў вялікім княстве літоўскім дакумэнт зь літоўскай мэтрыкі ад красавіка року паведамляе пра наданьне яну конюшему виленьскому шесть человек юрко скаринич иван скаринич левон скаринич рожай конокормец пра тое ж паведамляе і запіс князю евлашку телятине два человека скориничи гридко и хотян напэўна слова скарыніч азначала ня прозьвішча а прафэсію і бацька і брат францішка гандлявалі пушнінай і скурамі род заняткаў відаць быў спадчынным і магчыма што адзін з продкаў сям і рамесьнік скарыніч разбагацеў і пачаў займацца гандлем дакладная дата нараджэньня францішка скарыны дагэтуль застаецца невядомай усе вэрсіі грунтуюцца на супастаўленьні ўнівэрсытэцкіх актаў скарына паступіў у кракаўскі ўнівэрсытэт у годзе а ў акце падуанскага ўнівэрсытэту году ён называецца маладым чалавекам пётар уладзімераў адносіў час нараджэньня да апошняй чвэрці ст думаў што калі скарына ў годзе паступіў у кракаўскі ўнівэрсытэт яму было ня менш за гадоў гэтай даты трымаюцца амаль усе дасьледнікі жыцьця асьветніка мікалай алексютовіч лічыў час нараджэньня скарыны каля гадоў таксама як і с майхровіч і с а падокшын гэтую ж дату прапаноўваюць энцыкляпэдычныя слоўнікі в віслоцкі сьцьвярджаў што абітурыент для паступленьня ўва ўнівэрсытэт мусіў дасягнуць гадовага веку вядомыя аднак выпадкі калі студэнтамі станавіліся раней так гісторык ян длугаш матэматык станіслаў гжэпскі і паэт мікалай рэй ува ўнівэрсытэт паступілі ў гадовым веку аднак многія юнакі станавіліся студэнтамі ў больш сталым веку настаўнік скарыны ян з глогава стаў студэнтам у гадоў мікалай капэрнік у ягоны настаўнік войцех з брудзева у граматык ежы зь легніцы у а вядомы італьянскі гуманіст філіп калімах у гадоў уладзімер пічэта лічыў што гадовы век быў надта малы для скарыны трымаючыся даты нараджэньня каля году гэтай вэрсіі прытрымліваўся і неміроўскі у годзе мікалай шчакаціхін зьвязаў дату нараджэньня з выдавецкім знакам асьветніка сонца з паўмесяцам які сустракаецца на выявах і палічыў што нараджэньне скарыны прыйшлося на сонечнае зацьменьне паводле гэтай вэрсіі францішак скарына нарадзіўся сакавіка году першыя зьвесткі пра полацкіх скарынаў датуюцца пачаткам х гадоў калі полацкі купец грыдка скарына прадаў рыскаму купцу герке ў крэдыт болей за беркавец воску а пры атрыманьні аплаты ў рызе быў схоплены герке і два тыдні прабыў у кайданах з гэтага можна зрабіць выснову што полацкі род скарынаў даволі стары і ўжо да сярэдзіны ст даволі заможны у годзе ў пераліку прэтэнзіяў вялікага князя маскоўскага івана васілевіча да вялікага князя аляксандра ўспамінаецца лук ян скарына які разам зь іншым палачанінам абрабаваў вялікалуцкага купца магчыма названы лук ян тоесны луку скарыне бацьку францішка які ўспамінаецца пазьнейшымі дакумэнтамі старэйшага брата францішка івана скарыну каралеўскі дэкрэт называе адначасна віленскім мешчанінам і палачанінам нарадзіўся ў годзе у полацку ў сям і купца лукі скарыны імя асьветніка ў пасьляслоўях ягоных выданьняў абявязкова суправаджае с полацька из славного града полоцька с полоцка града из града полоцька з архіўных крыніц вядома што купец лука скарына меў у полацку ўласную зямлю і гандлёвую справу якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну івану у ягоных камэрцыйных апэрацыях удзельнічаў і малодшы францішак што дазваляла яму вучыцца за мяжой і мабыць пазьней часткова фінансаваць сваё праскае і віленскае кнігавыдаўніцтва памёр бацька імаверна каля гадоў акты падуанскага ўнівэрсытэту за г называюць францішка русінам сынам нябожчыка пана лукі імаверна першапачатковую адукацыю францішак скарына атрымаў у полацку тут або ў сталіцы вялікага княства вільні вывучаў і далейшыя школьныя навукі авалодаў лацінскай мовай у вялікім княстве літоўскім лаціну вывучалі ў трывіяльных і трывіяльна квадрыяльных школах якія існавалі пры парафіяльных касьцёлах а таксама ў школах пры каталіцкіх біскупскіх катэдрах і школах пры мужчынскіх кляштарах зьвесткі пра полацкі кляштар бэрнардынаў абсэрвантаў прысутнічаюць у хроніцы польскага гісторыка яна з каморава згодна зь якой кляштар у полацку быў заснаваны ў року пасьля гэтага ў каталіцтва навярнулася да палачанаў аднак полацкая рэвізія року нічога не паведамляе пра каталіцкія кляштары а ў капітальнай працы польскага гісторыка антоні карбовяка гісторыя адукацыі і школ у польшчы дзе скрупулёзна зафіксаваныя ўсе вядомыя аўтару навучальныя ўстановы зьвесткі пра полацкія школы таксама адсутнічаюць сям я скарыны мела цесныя сувязі зь вільняй бацька асьветніка гандляваў тут мяхамі і скураю старэйшы брат францішка іван некаторы час жыў у сталіцы у дакумэнтах ён названы мешчанінам віленскім у сталіцы здаўна існавала школа пры біскупскай катэдры у другой палове ст яна неаднаразова згадваецца ў актах віленскага капітула аб віленскай оле якая падрыхтавала яго да паступленьня ў кракаўскі ўнівэрсытэт згадвае ў року каралеўскі пісар адам якубаў паведамляючы што из детинства ест при оле виленской ласкаве ховался паводле сьцьверджаньня а карбавяка катэдральная школа да пачатку ст была адзінай навучальнай установай у вільні і толькі ў року пробашч парафіяльнага касьцёлу сьвятога яна атрымаў дазвол на адкрыцьцё другой віленскай школы пры катэдральнай школе выкладалі катэхізіс а таксама трывіяльныя прадметы граматыку рыторыку і лёгіку выпускнікі школы нядрэнна размаўлялі лацінскай мовай і калі жадалі звычайна працягвалі сваю адукацыю ў кракаўскім унівэрсытэце у зімовы сэмэстар году францішак скарына паступіў на навучаньне ў кракаўскую акадэмію на факультэт вольных мастацтваў або філязофіі заснаваная яшчэ ў року казімерам вялікім акадэмія славілася як адзін з асноўных цэнтраў эўрапейскай астраноміі і астралёгіі матэматыкі праўных і гуманітарных навук у року кароль ягайла абнавіў і значна пашырыў установу якая атрымала сваю другую назву ягелонскі ўнівэрсытэт за гадоў у яго запісаліся больш за тысячаў абітурыентыў больш за тысячаў зь якіх былі іншаземцамі унівэрсытэт меў тры асноўныя факультэты багаслоўскі юрыдычны і мэдычны каб паступіць на адзін зь іх абітурыент меў прайсьці навучаньне на факультэце вольных мастацтваў сьпярша шкаляр вывучаў цыкль трывіюм граматыка рыторыка і лёгіка потым квадрырыюм арытмэтыка геамэтрыя астраномія і музыка правучыўшыся два радзей тры гады студэнт мог здаць экзамэны і атрымаць найніжэйшую навуковую ступень бакаляўра што рабілі аднак далёка ня ўсе студэнты за гадовы пэрыяд ступень бакаляўра атрымалі толькі крыху больш за тысячы студэнтаў а наступную ступень магістра толькі чалавекі ад агульнай колькасьці абітурыентаў выкладчыкі кракаўскага ўнівэрсытэту былі добра вядомыя ў эўропе сваёй навуковай і адукацыйнай дзейнасьцю рэктарам унівэрсытэту ў навучальным годзе быў які спэцыялізаваўся ў галіне мэдыцыны ён быў прыдворным лекарам каралёў уладзіслава і жыгімонта старога ягоная брашура аб прафіляктыцы чумы вытрымала пяць перавыданьняў а трактат аб дзьвюх сарматыях кракаў стаў на доўгія часы крыніцай ведаў эўрапейцаў пра вялікае княства літоўскае і маскоўскую дзяржаву ня менш знакамітым быў прафэсар ян з глогава у якога скарына слухаў лекцыі па другой аналітыцы арыстотэля і па лягічных творах і які стаў настаўнікам многіх будучых навукоўцаў у тым ліку мікалая капэрніка шматлікія працы прафэсара друкаваліся ў кракаве ляйпцыгу страсбургу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў лекцыі па арытмэтыцы і музыцы чытаў з олькушу каля добра вядомы сваім сучасьнікам трактатам аб рэформе рымскага календара каля чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэту вольных мастацтваў ягоны падручнік па філязофіі прыроды перавыдаваўся разоў а ў працы ўводзіны ў касмаграфію пталемэя упершыню ў польшчы была зьмешчаная геаграфічная мапа на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынэнт амэрыка працы прафэсараў акадэміі сыстэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні яна галера няма сумненьня што ў кракаве францішак скарына ўсьвядоміў навучальныя і асьветніцкія магчымасьці друкаванай кнігі у навучальным годзе калі францішак стаў студэнтам ува ўнівэрсытэт паступіў чалавек зь іх ураджэнцы польшчы і вялікага княства літоўскага а з за мяжы з абітурыентаў вучоную ступень атрымалі юнакоў у тым ліку і скарына праз гады то бок мінімальны час для студэнтаў філязофскага факультэту у годзе ён вытрымаў экзамэн на ступень бакаляўра вольных мастацтваў у прамацыйнай кнізе ўнівэрсытэту захаваўся наступны запіс у год пана падчас дэканства леанарда з добшыц бакаляўра кананічнага права у тым жа годзе у бліжэйшы дзень пасьля сьвята сьв люцыі на якое прыпадае сухаядзеньне асобы узьведзеныя ў ступень бакаляўра былі разьмеркаваныя ў наступным парадку месцаў мацьвей зь семнійклоп андрэй з зынты яган з гараў тамаш з падляшша францішак з полацку ліцьвін павал з марыенборгу прэфэкт ён жа староста яган з шкокі андрэй з стжэльна якаў з эльбінгу яган з марыенборгу яган з фраўштату конрад з монтэрэгіё яган з ураціслава валянцін з нова віла андрэй з пакосту гэта адбылося сьнежня року з усіх студэнтаў якія атрымаўшых ступень бакаляўра разам са скарынам захаваліся зьвесткі толькі пра андрэя з пакосту які потым застаўся пры ўнівэрсытэце чытаў тут лекцыі а пазьней стаў гнезьненскім вікарыем і пракуратарам невядома дзе скарына знаходзіўся ў гады падуанскія дакумэнты называюць скарыну доктарам вольных навук і прафэсарам каб атрымаць гэтае званьне неабходна было здаць магістарскі экзамэн дзеля гэтага бакаляўру патрэбна было два гады згодна са статутам падуанскага ўнівэрсытэту сушукальнік доктарскай ступені каб быць дапушчаным да экзамэну меў праслухаць трохгадовы курс лекцыяў а потым на працягу году займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара існуюць меркаваньні што ён скончыў унівэрсытэт у празе дзе атрымаў ступень доктара філязофіі але больш лягічна дапусьціць што ён атрымаў доктарскі дыплём у кракаве дзе дзейнічалі катэдры мэдыцыны бяз права даваць доктарскія дыплёмы лёс мог прывесьці скарыну ў які небудзь італьянскі ўнівэрсытэт у самую падую ці ў балёньню запіс у акце падуанскага ўнівэрсытэту лістапада году сьведчыць пра тое што ён быў сакратаром караля дацыі першыя дасьледаваньні распачаў антоні флароўскі які выказаў здагадку што гукарка ідзе пра данію навуковец зьвярнуўся ў дзяржаўны архіў у капэнгагене з просьбай пашукаць дакумэнты пра скарыну у року ён атрымаў адказ ад дырэктара архіву які паведамляў што ніякіх згадак пра скарыну ў дакумэнтах першых дзесяцігодзьдзяў ст ён не знайшоў потым флароўскі напісаў румынскаму гісторыку які ў адказ паведамляў што назва дакія ў дачыненьні да румынскіх княстваў ст амаль не выкарыстоўвалася і што ніводны з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў тым ня менш флароўскі працягваў лічыць што скарына мог быць зьвязаны з валахіяй прыводзячы ў доказ сьцьверджаньне пра румынскі кнігадрук у гадох і пра тое што ў карлавым унівэрсытэце навучалася нямала юнакоў з тых земляў пётар уладзімераў лічыў што скарына быў сакратаром караля даніі да якога ўлетку року кароль польскі і вялікі князь літоўскі жыгімонт стары адправіў дэлегацыю дзеля падпісаньня дамовы аб сяброўстве у якасьці доказу ён прыводзіў факт знаходкі ў капэнгагене асобніку малой падарожнай кніжкі знаходжаньне францішка скарыны ў капэнгагене супала з ажыўленьнем стасункаў даніі з польшчай і вкл бо рэзка ўскладніліся ейныя стасункі са швэцыяй дацкі кароль магчыма улічваў што францішак скарына акрамя веданьня лацінскай мовы валодаў рускай мовай якой на той час называлі беларускую мову дзяржаўнай мовай вкл менш абгрунтаванай падаецца вэрсія быццам дацыяй ёсьць валаскія землі дзе на той час зараджалася кірылічнае кнігадрукаваньне сама назва дакія ў ст выкарыстоўвалася як да даніі дык і да валахіі настаўнік скарыны мацей зь мехава ў трактаце аб двух сарматыях пісаў скандынавія знаходзіцца на паўночным захадзе за германскім морам у суседзтве з дакіяй пад уладай дакійскага гаспадара на адлегласьці многіх міляў ад скіфіі пэўна разумеючы данію у той жа час у польскай дакумэнтацыі ст тэрмін дакія адносілі па большай частцы да трансыльваніі а ў року кароль жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансыльванскага князя стэфана не пазьней за восень году францішак скарына прыбыў у італію у падую каб атрымаць ступень доктара мэдыцыны падуанскі ўнівэрсытэт заснаваны яшчэ ў року прыцягваў да сябе прафэсараў і студэнтаў з розных краінаў эўропы да часу скарынавага прыезду ўва ўнівэрсытэце прайшлі навучаньне ня менш за тысячаў студэнтаў зь іх каля тысячаў былі іншаземцамі унівэрсытэт меў чатыры факультэты свабодных мастацтваў права мэдыцыны і багаслоўя мэдычны факультэт атрымаўшы самастойнасьць у стагодзьдзі меў асаблівую міжнародную папулярнасьць так у гадох у падуі вывучаў мэдыцыну і права мікалай капэрнік скарына прыехаў у падую ў цяжкі для места час вэнэцыянская рэспубліка у склад якой уваходзіла падуя знаходзілася ў стане вайны з сьвятой рымскай імпэрыяй і папскай дзяржавай у року аб яднаныя войскі імпэратара максіміліяна і папы юліюса аблажылі места якое тым ня менш аблогу вытрымала унівэрсытэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі рокаў быў практычна закрыты аднак доктарскія экзамэны ўнівэрсытэцкая калегія ўсё ж прымала так праз шэсьць дзён пасьля скарыны экзамэн на ступень доктара права трымаў мікаля гозій з сыракузаў можна меркаваць што грунтоўную мэдычную адукацыю скарына атрымаў у кракаве дзе дзейнічалі катэдры мэдыцыны якія аднак не давалі доктарскія дыплёмы або ў самой падуі ці ў балёнскім унівэрсытэце лістапада году рада дактароў мэдычнай калегіі падуанскага ўнівэрсытэту дапусьціла скарыну без аплаты да экзамэнаў на ступень доктара мэдыцыны актавая дакумэнтацыя ўнівэрсытэту захавалася даволі добра яшчэ каля году канцлер факультэту свабодных мастацтваў джузэпе марыя міната сабраў старыя акты ў томны звод да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік на жаль імя дактаранта пададзена з памылкай як і час абароны у канцы стагодзьдзя абат франчэска дарыгеля склаў сьпіс усіх дактароў што абаранілі дысэртацыі ўва ўнівэрсытэце у рукапісе які захоўваецца ў бібліятэцы ўнівэрсытэту дагэтуль імя асьветніка перададзенае дакладна сьпіс дарыгелі дасьледаваў у пошуках палякаў што навучаліся ўва ўнівэрсытэце на падставе сьпісаў адшукаў акты і апублікаваў іх па лацінску ў годзе у годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта антоні флароўскі які рыхтаваў сваю знаходку да друку але з прычыны другой сусьветнай вайны ня здолеў зрабіць гэтага у годзе янка садоўскі паўторна адкрыў дакумэнт а потым і апублікаваў у годзе ў рыме выйшаў у сьвет факсыміле арыгіналу лацінскі тэкст і беларускі пераклад акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі зьвязаныя з наданьнем францішку скарыне доктарскай ступені у першым акце апавядаецца пра пасяджэньне калегіі дактароў вольных мастацтваў і мэдыцыны якое адбылося ў лістапада року а й гадзіне раніцы адкрыў сход віцэ прыёр калегіі тадэа мусаці які ва ўступным слове прадставіў кандыдата францішак ён сын нябожчыка лукі скарыны з полацку русін потым у залю запрасілі скарыну ён пакорліва і пачціва прасіў дапусьціць яго да экзамэнаў па мэдыцыне потым калегія прыступіла да абмеркаваньня выступы паводле акту былі шматлікімімі канечна пытаньне вырашалася галасаваньнем якое было адзінагалосным усе дактары выказаліся за тое каб дапусьціць скарыну да экзамэнаў экзамэн праходзіў у два этапы спачатку суіскальнік павінен быў прайсьці сумоўе і дыскусію якія паказвалі ягоную падрыхтаванасьць да наступнага экзамэну папярэдні іспыт адбыўся лістапада году а й гадзіне апоўдні паводле акту скарына бліскуча адказаў па памяці і абверг прад яўленыя яму пярэчаньні выдатна аргумэнтуючы ён паказаў сябе з найлепшага боку дыскусію вялі прафэсары экзамэнатары францыска дэ ноаліс ераніма а муля барталямэа барызона і ераніма дэ ўрбіна пад старшынствам віцэ прыёра тадэа мусаці акрамя таго ў касьцёле прысутнічалі яшчэ дактароў калегія прызнала што францішак скарына варты быць дапушчаным да асаблівага экзамэну па мэдыцыне уласна экзамэн адбыўся лістапада году ў палацы біскупа аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія бо пытаньне з прысваеньнем ступені было вырашанае яшчэ лістапада сярод ганаровых гасьцей былі біскуп аргеліскі паўлё забарэльлё віцэ рэктар унівэрсытэту доктар мэдыцыны і свабодных мастацтваў францыска фульманэльлі з вэроны названы ў акце выдатным навукоўцам а таксама высокашаноўны ў хрысьце айцец і пан доктар сыкст гэта быў ні хто іншы як кардынал пляменьнік папы юліюса іі скарыне зноў прапанавалі пытаньні па мэдыцыне паводле дакумэнта пан магістар францішак сын нябожчыка пана лукі скарыны з полацку русін на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытаньні па мэдыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчаньні выдатна аргумэнтуючы ён праявіў сябе найлепшым чынам у сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамэну па мэдыцыне пасьля гэтага тадэа мусаці абвясьціў францішка скарыну доктарам мэдыцыны а барталямэа барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт у якіх скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце зьмешчаным у двух праскіх выданьнях у канцы акту пералічаныя імёны прафэсараў падуанскага ўнівэрсытэту менавіта ў гэтым акце а потым і на палях зборніка джузэпэ міната скарына названы падуанскі ўнівэрсытэт захаваў памяць пра францішка скарыну у адну з аўдыторыяў названай залай сарака перанесьлі катэдру зь якой як лічыцца чытаў лекцыі галілеа галілей а таксама зьмясьцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў унівэрсытэту партрэты напісаныя тэмпэрай на палатне і разьмешчаныя ў два шэрагі партрэт скарыны знаходзіцца ў другім шэрагу зьлева ад яго выява знакамітага польскага паэта яна каханоўскага справа маскоўскага лекара акрамя скарыны ў залі знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека зьвязанага зь беларусяй караля і вялікага князя стэфана баторыя партрэты намаляваныя ў х гадох італьянскім мастаком джакама даль форна скарына выяўлены ў чырвонай доктарскай мантыі па над якой накінуты аблямаваны мехам плашч пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўнерам галава не пакрытая бачны высокі лоб зь вялікімі залысінамі на правай руце чорная пячатка выява на партрэце ніякага падабенства зь вядомым партрэтам на гравюры ня мае у верхняй частцы партрэту зьмешчаны надпіс па падуанскім трыюмфе зьвесткі пра францішка скарыну зноўку губляюцца на пяць гадоў стаўшы доктарам мэдыцыны ён атрымаў магчымасьць займацца лекарскай практыкай добра аплачваным заняткам што дазваляў фінансаваць выдавецкую дзейнасьць якая наўрад ці была прыбытковай тым ня меней як асабліва выключны лекар скарына сябе не зарэкамэндаваў магчыма працаваў ён і настаўнікам бо доктарам мастацтваў у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук філялёгіі паэтыкі красамоўства і іншых не адкідаецца што шчыраваў ён на ніве асьветніцтва на радзіме на карысьць гэтай здагадкі сьведчыць выдатнае веданьне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы відаць у гэты час ён пачаў перакладаць біблію пэрыяд гадоў у жыцьці скарыны не асьветлены дакумэнтальнымі зьвесткамі але менавіта ў гэты час ён надумаў пачаць кнігадрукаваньне безумоўна яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі зь вільні полацку беларускія купцы сябры віленскага магістрата не выклікае сумневаў што ў х гадох францішак наведаў вялікае княства літоўскае вільню полацак іншыя гарады і заручыўся падтрымкай суайчыньнікаў у чэхіі кнігадрукаваньне пачалося ў року яшчэ пры жыцьці ёгана гутэнбэрга дакладна не вядомае месца дзе скарына друкаваў уласныя кнігі магчыма асьветнік пры падтрымцы віленскіх мэцэнатаў якуба бабіча і багдана онькава заснаваў у празе ўласную друкарню дасьледнікі лічаць што скарына арандаваў адну з праскіх тыпаграфіяў разам з абсталяваньнем і пэрсаналам які рабіў асноўную тыпаграфскую працу у сваіх выданьнях скарына часта паведамляе выложена працею і вытиснена повелением гэта значыць што пераклад зроблены ўласна скарынам а друкавалі выданьне іншыя асобы на ягонае повеление да кожнай кнігі францішак скарына пісаў прадмову у якой распавядаў пра гісторыю стварэньня кнігі разважаў пра яе зьмест агульны аб ём выданьняў аркушаў зь іх у годзе надрукаваныя аркушы у годзе у годзе за такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выданьня тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы іхнага мастацкага афармленьня ілюстрацыі застаўкі буквіцы каляровы друк іг д значыць хутчэй за ўсё ў годзе ён ужо меў рукапіс поўнай бібліі ў сваім перакладзе пра гэта ўскосна сьведчаць сьпісы скарынавых перакладаў якія не ўвайшлі ў ягоную друкаваную біблію у празе ён не пасьпеў выдаць кнігі прарокаў апрача прарока данііла і кнігі новага запавету каля году францішак скарына пераехаў у сталіцу вялікага княства літоўскага вільню існуе меркаваньне што ягоны прыезд быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага статуту які вялікі князь абяцаў надрукаваць вялікай колькасьцю кніг бітымі літарамі друк так і не адбыўся але мяркуецца што шрыфт для выданьня быў адліты ён пазьней выкарыстоўваўся для набору малой падарожнай кніжкі і апостала у пачатку х скарына заснаваў у доме якуба бабіча першую ўва ўсходняй эўропе друкарню у ёй каля году скарына выдаў малую падарожную кніжыцу якая ўлучае тэкст псалтыр часасловец акафіст жываноснай труне гасподняй канон жываноснай труне гасподняй акафіст арханёлу міхаілу канон арханёлу міхаілу акафіст яну прадвесьніку канон яну прадвесьніку акафіст багародзіцы канон багародзіцы акафіст апосталам пятру і паўлу канон апосталам пятру і паўлу акафіст цудатворцу міколу канон цудатворцу міколу акафіст крыжу гасподняму канон крыжу гасподняму акафіст ісусу канон ісусу шасьцідневец канон пакаяльны пасьлядоўнасьць царкоўнага збору у сакавіку асобным выданьнем выйшаў апостал некаторыя часткі малой падарожнай кніжыцы магчыма выдаваліся асобнымі выпускамі у вільні скарына выконваў функцыі сакратара віленскага біскупа яна з князёў літоўскіх у самым раньнім дакумэнце датаваным кастрычнікам году ён названы гэта значыць паважаны і шаноўны францішак фізык гэтым тытулам звычайна характарызавалі дактароў мэдыцыны сакавіка году паважаны муж пан францішка доктар мэдыцыны удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаваньне касьцёлу ў мястэчку вяйсеях у другой палове х гадоў францішак скарына ажаніўся з маргарытай удавою чальца віленскага магістрата юрыя адверніка які пэўна быў адным з фундатараў скарынавай друкарні упершыню пра маргарыту стала вядома пятру ўладзімераву які яшчэ ў годзе надрукаваў акт року у тым акце падаецца пастанова караля жыгімонта на скаргу віленскіх жыхароў марціна субачовіча і мікалая сына багдана чупрына адказчыкам у справе была малкгорета жоне доктора францышъка скоринина которая перед тым была за рядцою виленьским юрем одверником скарына пасяліўся ў маргарытавай камяніцы на нямецкай вуліцы непадалёк ад палацу князёў слуцкіх якія кольвек зьвесткі пра тое што скарына меў у вільні ўласны дом адсутнічаюць імаверна усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу фінансавае становішча асьветніка палепшылася пасьля таго як ягоная жонка маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за ейны віленскі дом год гэтая справа пачалася ў годзе яшчэ пры жыцьці юрыя адверніка і тычылася дома в месте виленьском который лежит на рынку подле дому иванова плешывцова и василева воропанева а таксама іншай маёмасьці иншое имене и статъки большасьць дасьледнікаў лічаць што адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасьць скарыны да року ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памёрлі юры адвернік памёр пасьля кастрычніка году справа выявілася працяглай спачатку яе разглядаў мескі суд пасьля войт з бурмістрамі і райцамі потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп ян з князёў літоўскіх у якога скарына быў лекарам і сакратаром істцы спасылаліся на тэстамэнт дароты станіслававы які быў безь пячаткі і які згодна з скаргай зламал судом своим князь ян бискуп виленский пастанова караля была на карысьць маргарыты тот дом доктора францышъка скорины маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы акт быў падпісаны ў прысутнасьці самога скарыны біскупа яна і іншых паноў рады акрамя гэтага акту маргарэта суўласьніца выдатнага мужа францішка называемага доктар скарынін успамінаецца яшчэ ў познаньскім акце ад кастрычніка року дакумэнтальных пацьверджаньняў пра сьмерць маргарыты няма аднак у пазьнейшых архіўных матэрыялах з року ейнае імя ня згадваецца вялікі пажар у вільні летам року спустошыў дзьве траціны места магчыма у тым пажары загінула і жонка скарыны у адной з кніг вядомага славіста бартала копітара надрукаванай у вене ў року апублікаваны артыкул гістарычнае пытаньне пра доктара мэдычнага факультэту прагі францішка скарыну які чыніў падкопы супраць доктара марціна лютэра у артыкуле апавядаецца як у року спачатку мэлянхтон а потым лютэр пазнаёміліся зь нейкім доктарам францішкам які зачараваў іх сваёй вучонасьцю і манэрамі аднак неўзабаве лютэр спалохаўся папярэджваньняў сваіх сяброў ды пакінуў вітэнбэрг а ў магістрат напісаў просьбу затрымаць доктара і ўжыць да яго катаваньне францішак аднак зачараваў і сяброў магістрата і тыя адпусьцілі яго копітар сьцьвярджаў што тым доктарам быў францішак скарына тым ня менш копітар лічыў сваё сьцьверджаньне гіпотэзай якая магла стаць фактам толькі пасьля знаходкі ў архівах вітэнбэргу дакумэнтаў зь імем скарыны не паведамляе копітар і пра крыніцу на падставе якой ён зрабіў выснову пра сустрэчу лютэра і скарыны мімалётам спасылаючыся на зэкендорфа які прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт зэкендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага жыдоўскага доктара з польшчы які спрабаваў атруціць лютэра доктара схапілі аднак сам лютэр пажадаў каб злачынцу не катавалі а адпусьцілі згодна з зэкендорфам падзея адбылася ў року а імя доктара мэдыцыны не паведамляецца аднак у адным зь лістоў лютэра барону шварцэнбэргу ад сьнежня року згадваецца доктар францішак зь якім рэфарматар быў у добрых дачыненьнях знаёмства з доктарам працягвалася да верасьня року калі лютэр пераехаў у таргаў пасьля апісанага інцыдэнту дасьледнікі лічаць што пад загадкавым доктарам ня крыецца асоба францішка скарыны які таго ж року надрукаваў у вільні апостала а ў сакавіку року прысутнічаў пры зацьвярджэньні граматы князя юрыя слуцкага біскупам янам пасьля друку апостала скарына спыняе друкавецкую дзейнасьць адной з прычынаў дасьледнікі называюць вялікі пажар у вільні сакавіка року які зьнішчыў дзьве траціны гораду у тым ліку катэдральны касьцёл палац біскупа яна і магчыма дом якуба бабіча у якім знаходзілася тыпаграфія а таксама дом на рынку які належаў жонцы асьветніка маргарыце у року пакідае віленскую катэдру заступнік скарыны біскуп ян як лічаць дасьледнікі антоні флароўскі сымон брага віктар дарашкевіч у канцы пачатку х рокаў скарына мог наведаць маскву з мэтай пашырэньня сваіх выданьняў гэтыя меркаваньні грунтуюцца на тэксьце граматы жыгімонта аўгуста року калі ў валадараньне нашага богададзенага бацькі нейкі ягоны падданы вядомы набожным намерам вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове сьвятое пісаньне прыбыў да маскавітаў гэтыя кнігі былі публічна спаленыя па загадзе князя таму што былі выдадзеныя падданым рымскай царквы і ў месцах якія падлягаюць ейнай уладзе грамата была надрукаваная ў року аўстрыйскім гісторыкам ёзэфам фідлерам а ў року варшаўскі дасьледнік восіп пярвольф адзначыў што ў грамаце гутарка вядзецца пра скарыну вэрсію падрабязна абгрунтаваў антоні флароўскі вэрсія лічыцца магчымай у напружаных сацыяльна палітычных абставінах у маскоўскай дзяржаве дзе яшчэ былі памятныя наўгародзка пскоўскія ерасі зь іхнім вольным тлумачэньнем біблейскіх тэкстаў і з канца стагодзьдзя існаваў свой афіцыйны звод бібліі у року ў маскве быў асуджаны максім грэк якому былі вядомыя выданьні скарыны і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзеньні з праскімі кнігамі царстваў а таксама вялікая колькасьць беларусізмаў у ліпені году ў познані памёр брат францішка скарыны іван які прыехаў туды гандляваць скурамі адразу ў мескі суд былі пададзеныя пазовы у якіх быў і пазоў францішка скарыны адказчыкам выступаў пляменьнік скарыны раман кастрычніка року адбыўся суд пасьля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампэнсацыі маёмасьць нябожчыка івана пераважна скуры а францішак скарына як галоўны апекун паважанай маргарыты зьявіўшыся асабіста заявіў што вызваляе рамана іванавіча ад прэтэнзіяў на суму ў копы літоўскіх грошай назаўсёды і навечна атрымаўшы ў пакрыцьцё доўгу скураў такім чынам на той момант прэтэнзіі крэдытораў да нябожчыка івана лукіча скарыны былі ўладжаныя у годзе скарына з пэўных прычынаў апынуўся ў караляўцы пра гэта стала вядома пасьля публікацыі ў годзе чатырох дакумэнтаў року прускага герцага альбрэхта старэйшага васала польшчы і пляменьніка караля жыгімонта старога у першым лісьце ад траўня да віленскага ваяводы гаштольда альбрэхт выказвае высокае меркаваньне пра таленты скарыны найвыдатнейшага мастацтва якое ён дэманструе зь дзіўным бляскам і досьведам атрыманым відаць дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрыманьня мноства ведаў мы літасна прылічылі яго да кругу нашых падданых такім чынам герцаг альбрэхт наблізіў асьветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да шляхецкага стану альбрэхт хадайнічае перад гаштольдам наконт асабістых справаў і маёмасьці астаўленых у вільні разам з жонкай і дзецьмі і просіць каб доктар францішак ня быў пакінуты на волю лёсу другі дакумэнт падарожная грамата ад той жа даты адрасаваная ўсім і кожнаму паасобку трэці дакумэнт ад траўня адрасаваны віленскаму магістрату ягоны сэнс таксама просьба ў спрыяньні скарыне у чацьвертым лісьце ад траўня а гаштольду альбрэхт скардзіцца што скарына тайна зьвёў з сабой юдэя і нашага друкара пакінуўшы мноства зьнямоглых і недалечаных відаць гэта было зьвязана з пашырэньнем у х гадох у прускім герцагстве пандэміі дасьледнікі мяркуюць што паездка магла быць зьвязана з судовымі спрэчкамі з сваякамі жонкі а таксама з плянамі альбрэхта выданьня літаратуры ў інтарэсах пратэстантызму ў караляўцы дзе скарына мог працаваць як лекар пасьля вяртаньня ў вільню скарына меў намер абнавіць свой друкарскі рыштунак дзеля чаго і вывез з прусіі друкара у пачатку х гадоў матэрыяльнае становішча францішка скарыны пагоршылася памерлі амаль усе айчынныя апекуны ягоных пачынаньняў якуб бабіч багдан онькаў рыгор адвернік лютага году кароль жыгімонт загадам наказаў затрымаць скарыну і зьняволіць яго на скаргу варшаўскіх жыдоў лазара і майсея скарга тычылася даўгоў нябожчыка івана а таксама маёмасьці якую паводле іхняга меркаваньня доктар францішак ягоны брат узяў сабе зьбег зь места вільны пераяжджае з аднаго месца ў іншае наступны дакумэнт ад красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое што майсей упаўнаважвае якубу бжоску ўзыскаць з доктара скарыны суму па скарзе у сярэдзіне красавіка францішка скарыну які прыехаў у познань пасадзілі ў вязьніцу ягоны пляменьнік раман адразу прыехаў з гданьску і красавіка заявіў у магістраце што паколькі паводле сьведчаньня самога жыда доўг быў зроблены ягоным бацькам то і адказваць павінен ён сам на новае разьбіральніцтва ні варшаўскі жыд ні ягоны ўпаўнаважаны не зьявіліся раман патрабаваў каб скарыну вызвалілі з турмы заявіўшы што мае неабходную маёмасьць дзеля сплату доўгу калі ягоная справядлівасьць будзе даведзеная судом а таксама ўнёс заклад майсей зьвярнуўся да караля са скаргай на якую быў даны новы загад ад траўня у апошнім жыгімонт загадаў не вызваляць скарыну траўня пляменьнік скарыны раман просіць у караля жыгімонта загаду аб вызваленьні францішка тым часам хутчэй за ўсе дзякуючы пратэкцыі яна з князёў літоўскіх справа пачала карэнным чынам зьмяняцца у новым загадзе ад траўня кароль даведаўшыся што францішак скарына ёсьць вельмі паважаным і маёмасным чалавекам што нічога з рэчаў брата ня мае і што існуюць спадчыньнікі івана скарыны загадваў неадкладна вызваліць названага францішка скарыну чэрвеня францішак скарына зьявіўшыся асабіста ў магістрат праз свайго паверанага мацея лонгія прад явіў загад і патрабаваў каб у суд вызвалі майсея ці ягонага паверанага зь якіх ён патрабаваў кампэнсацыю за ўрон прычынены ня толькі яму але і паважанаму пану і ўладыку біскупу віленскаму судовую справу закрылі два каралеўскія загады лістапада кароль загадваў каб францішка скарыну пазбавілі ад нападак і дамаганьняў за даўгі ягонага брата спэцыяльная грамата лістапада таго ж году падкрэсьлівала заслугі скарыны ягоную дабрачыннасьць незвычайную вучонасьць у мастацтве мэдыцыны дасьведчанасьць і ўменьне таксама выдатны і слаўны францішак скарына з полацку быў вызвалены з пад юрысдыкцыі мескіх і земскіх судоў браўся пад каралеўскую ахову і апеку у грамаце кароль адзначыў што зрабіў гэта далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадцаў такім чынам працэс скончыўся для асьветніка шчасна хоць яму і давялося правесьці некалькі месяцаў у познаньскай турме віленскі біскуп ян у якога скарына служыў сакратаром і лекарам заставаўся на пасадах да року пасьля чаго быў пераведзены ў познань дзе неўзабаве памёр яшчэ раз імя францішка скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў івана скарыны якая разглядалася ў полацку кастрычніка року суд пастанавіў перадаць міхно аўсяньнікаву дворышча што в замъку полоцъком суть аднак прызнаў што ў маёмасьці ёсьць і часть доктора франъцышка скорыны за якой пры наяўнасьці прэтэнзіяў доктару трэба будзе зьвярнуцца да аўсяньнікава францішка скарыны аднак у той час ужо не было ў краіне спалучэньне розных абставінаў і адсутнасьць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі францішка скарыну пакінуць вкл і ад ехаць у прагу дакладна не вядома чаму францішак скарына пакінуў вкл судовыя скаргі скончыліся для яго шчасна а сам ён атрымаў шматлікія прывілеі якія паляпшалі ягоны маёмасны стан асьветнік мог працягваць службу ў біскупа яна і выдавецкую дзейнасьць лічыцца што віленская друкарня магла ацалець пасьля злашчаснага пажару року бо гравіраваная на дрэве арнамэнтыка скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ шмат часу па скарынавай сьмерці магчыма пэўную ролю ў ад езьдзе згуляла моравая пошасьць рокаў у року кароль чэхіі і вугоршчыны фэрдынанд надумаў стварыць у празе батанічны сад аднак у краіне не знайшлося садоўніка зь неабходнымі ведамі пошукі садоўнікаў далі плён у чэрвені року ў садзе ўжо працавалі чатыры мужчыны і жанчына у пераліку прац па італьянскім садзе ў чэрвені року названае імя францыска італьянскага садоўніка яшчэ раз імя майстра францыска згадваецца ў лісьце ад чэрвеня року гэтым садоўнікам быў сам францішак скарына бо ў грамаце фэрдынанда ад студзеня року згадваецца памерлы доктар францішак рус скарынін з полацку наш садоўнік італьянскім садоўнікам яго называлі мабыць паводле ягонага падуанскага дыплёму доктара мэдыцыны паводле данясеньняў службоўцаў багемскай канторы скарына працаваў там без асаблівай ахвоты але добрасумленна у сваю чаргу камора затрымлівала яму заробкі у красавіку року запазычанасьць перад францішкам склала каля гульдэнаў таму скарына надумаў зьвярнуцца асабіста да караля у лісьце ад ліпеня таго ж году кароль загадвае разьлічыцца зь ім і каб вы яго больш не затрымлівалі такім чынам беларускі асьветнік працаваў батанікам на градчанах да року чэскі храніст паведамляў пра пажар у празе чэрвеня году у якім сярод іншых асобаў у доме адміністратара праскай эпархіі яна з пухава згарэлі кухарка магдалена а таксама хлопчык францішак сын колішняга доктара руса дасьледнікі як то антоні флароўскі ды іншыя тлумачылі гэты летапісны фрагмэнт у тым сэнсе што скарына памёр каля гадоў а ягоны малы сын загінуў у гэтым пажары аднак калі слова колішні тлумачыць не ў дачыненьні да нябожчыка а доктара альбо ягонага чэскага значэньня настаўніка дык словы гаека трэба перакладаць не як памерлага доктара руса а як доктара руса які некалі жыў у празе у гэтым тлумачэньні скарына служыў настаўнікам у казацеля прапаведніка ксяндза яна які мог кіраваць адной з каталіцкіх школаў у такім выпадку асьветніка спасьцігла яшчэ адное няшчасьце гібель сына найбольш імаверна што скарына памёр у канцы году або ў студзені году захавалася давераная грамата караля фэрдынанда выдадзеная студзеня году кароль задаволіў гэтую просьбу і загадаў усім службовым асобам чэскага каралеўства дапамагаць сімяону скарыну ў такой справе сярод спадчыны асьветніка названыя кнігі ды іншыя паперы у тым жа годзе марцін онкавіч і лаўнік віленскага магістрату купец тоўсьцік абвясьцілі пра свае прэтэнзіі адносна рэчаў і маёмасьці пакінутых пасьля сьмерці доктара францішка скарыны і ацэненых у коп у літоўскай манэце аднак існуюць вэрсіі што скарыны не было ў жывых ужо да року гэтая дата найчасьцей сустракалася ў савецкіх энцыкляпэдычных слоўніках месца пахаваньня беларускага першадрукара невядомае сімяон скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і ягоную прафэсію чэскі храніст паведамляў што старэйшы сьвятар іржы чэтл да сваёй сьмерці траўня року карыстаўся паслугамі доктара нейкага паляка сімяона па прозьвішчы рус з полацку прозьвішча паходзіць ад рускі у тагачасным сэнсе беларус а паляк звычайны анахранізм бо ўсіх жыхароў рэчы паспалітае ў эўропе часам называлі палякамі апошнім разам імя сімяона скарыны згадваецца чэскім дасьледнікам садова паркавага мастацтва ён згадвае пра старога садавода руса з полацку шымона русака якога з за яго нядужасьці паслаў ягамосьць пан у року лячыцца ў добры водзе каля места ў паўднёвай чэхіі у року дасьледнік адам мальдзіс выказаў здагадку што скарына мог быць пахаваны ў ў чэскім крумлаве на поўдні чэхіі пасьля знаёмства з лацінскімі чэскімі старажытнаюдэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі бібліі ў гадох францішак скарына пракамэнтаваў і надрукаваў кірыліцай у празе кнігі бібліі пад агульным загалоўкам библия руска выложена доктором франциском скориною из славного града полоцька богу ко чти и людем посполитым к доброму научению доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову на якую ён пераклаў кнігі на беларускую рэдакцыю царкоўнаславянскай мовы ці на царкоўны стыль старабеларускай мовы беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы што мова перакладаў бібліі францішка скарыны гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай беларускай чэскай і польскай моваў заснаваньне беларускага кнігадрукаваньня стала вяршыняй духоўнай дзейнасьці францішка скарыны найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага адраджэньня й паловы стагодзьдзя у друкаванай кнізе скарына бачыў невычарпальныя магчымасьці духоўнай асьветы народа выхаваньня высокіх хрысьціянскіх маральных і грамадзянскіх якасьцей усё большага далучэньня і актыўнага ўзаемадзеяньня з эўрапейскім культурна гістарычным соцыюмам відаць доўгія падарожжы па краінах з разьвітым кнігадрукаваньнем польшча асабліва італія чэхія й інш знаёмства з друкаванай кнігай якая з канца стагодзьдзя ўсё ў большых маштабах пранікала на землі вкл спрыялі ягоным плянам а падтрымка беларускіх мяшчанаў вільні і полацку забясьпечыла іхняе ажыцьцяўленьне у адрозьненьне ад польшчы дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў як раней швайпольта фіёля ў канцы стагодзьдзя дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы больш падыходзіла для рэалізацыі ягоных плянаў чэхія менавіта ў празе скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і камэнтаваньне тэкстаў бібліі на падставе лацінскіх чэскіх старажытнагабрэйскіх і царкоўна славянскіх крыніц і ў гадох выдаў кнігі старога запавету віленскія выданьні х гг малая падарожная кніжка і апостал больш зьвязаныя з традыцыйнай беларускай і ўсходнеславянскай кніжнасьцю з выняткам некаторых дадаткаў арнамэнтыкі і камэнтароў скарыны і выдаваліся на царкоўнаславянскай мове у вільні францішак скарына ў адрозьненьне ад прагі меў сваю друкарню ў доме найстаршага бурмістра якуба бабіча каля рынку і больш актыўна займаўся беспасярэднімі друкарскімі справамі кнігі скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасьцямі беларускае кнігадрукаваньне адразу пачалося з высокага эўрапейскага ўзроўню рэнэсансныя выданьні ф скарыны адметныя мастацкім гравюрным арнамэнтальным упрыгожваньнем шрыфтам і іншымі кампанэнтамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства былі арыентаваныя на ўсе пласты беларускага насельніцтва яны вылучаліся практычнымі памерамі а камэнтары разьлічаныя на ўспрыняцьце кніжнай прамудрасьці простым паспалітым людам языка рускага беларускай і іншых усходнеславянскіх моваў гэтай мэтай ён тлумачыў на палёх кнігі архаічныя царкоўнаславянскія словы рускай мовай іншыя маргіналіі скарыны павінны былі падкрэсьліць духоўнае адзінства сьвятога пісаньня замежных магчыма славянскіх выданьняў ён запазычыў падзел псальмаў на вершы што да яго сустракалася толькі ў цэцінскіх выданьнях року і вэнэцыянскіх бажыдара вукавіча кнігі скарыны зрабілі вялікі ўплыў на разьвіцьцё духоўнай культуры беларусі і ўкраіны стымулявалі ўзьнікненьне кнігадрукаваньня ў маскоўскай дзяржаве пашыраліся ў шматлікіх рукапісных копіях арнамэнтальныя матэрыялы віленскай друкарні скарыны да г выкарыстоўваліся ў выданьнях найбуйнейшай беларускай друкарні віленскай брацкай друкарні і ейнае філіі еўінскай друкарні а некаторыя праскія ініцыялы сустракаюцца ў выданьнях астроскай друкарні ўва ўкраіне ў канцы ст невядома хто супрацоўнічаў са скарынам у ягонай выдавецкай і друкарскай дзейнасьці на думку дасьледнікаў шматлікія рэнэсансныя гравюры праскіх выданьняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога францішка партрэт скарыны да кнігі ісус сірахаў і царствы у віленскай друкарні безумоўна працавалі і беларускія мастакі гравэры рамесьнікі друкары маргінальныя запісы стагодзьдзяў на кнігах скарыны сьведчаць пра іхняе актыўнае выкарыстаньне рознымі пластамі беларускіх і замежных чытачоў купцамі сьвятарамі настаўнікамі вучнямі тагачаснай адукаванай элітай гарадзкім патрыцыятам усходнехрысьціянскімі манахамі й інш свае пераклады біблейскіх тэкстаў скарына рабіў на падставе дзьвюх крыніц царкоўнаславянскага тэксту і чэскай бібліі году менавіта з прычыны асаблівасьцяў чэскага перакладу якія перайшлі і ў скарынаўскія кнігі апошнія былі адрынутыя праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі францішак скарына зрабіў істотны ўнёсак у разьвіцьцё беларускай літаратуры ён значна пашырыў межы і магчымасьці традыцыйных літаратурных жанраў прадмоваў сказаньняў і пасьляслоўяў у нарацыях пісьменьніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі так прадмова да кнігі юдыт утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў у творах ф скарыны ў бэлетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асобаў многіх філёзафаў і рэлігійных дзеячоў пісьменьнік на старонках прадмоваў і сказаньняў стварыў яскравыя і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асобаў цара саламона юдыты аляксандра македонскага філёзафа філёна апосталаў пятра і паўла ф скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасьці гістарычных пэрсанажаў паказваў значнасьць іхніх справаў і веліч учынкаў асабліва калярытны вобраз эгіпецкага цара пталямэя філядэльфа створаны ф скарынам у прадмове да кнігі ісус сірахаў пісьменьнік зьвяртае ўвагу на дзейнасьць пталямэя па пашырэньні кніжных ведаў мудрасьці і філязофіі дэталёва апісвае запрашэньне ім зь ерусаліму ў александрыю навукоўцаў дзеля перакладу кніг з габрэйскай на грэцкую мову ф скарына паведамляе пра захапленьне пталямэя кнігамі створаную ім унікальную александрыйскую бібліятэку дзе той сабраў звыш сарака тысячаў рарытэтных кніг пісьменьнік паказвае асьветніцкую місію цара пталямэя арнамэнтаванымі і ўзьнёслымі словамі таковый убо был милосник наукы и мудрости иже болей избрал оставнти в науце и в книгах вечную славу и паметь свою нежели во тленных великих царскых сокровиах характэрная адзнака творчага мэтаду ф скарыны рэгулярнае акрэсьленьне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца ён нязьменна паказваў на асьветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэньне сваёй творчай працы у аснове якой пашырэньне ведаў мудрасьці навукі добрых нораваў так пра высакародную і гуманістычную скіраванасьць сваёй працы над кнігай ісус сірахаў ф скарына пісаў прото ж и я для похвалы божией и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты уменыя опатрености разуму и науце приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык елика бо прежде писана быша к нашему научению беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова у прадмовах да кніг ёў выхад і эстэр зьмешчаныя некалькі цікавых рыфмаваных радкоў якія ня страцілі свайго мастацкага і духоўна маральнага значэньня да нашага часу першы паэтычны твор ф скарыны вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі ёў у вершаванай форме паэт сьцісла але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэньне свайго выданьня гэты верш адзін з найбольш раньніх узораў беларускай вэрсыфікацыі у ягонай структуры прыкметныя яшчэ даволі значныя адступленьні ад усталяваных сылябічных нарматываў тут захаваная колькасная суразьмернасьць сумежных радкоў адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасьля цэзуры парнасьць рыфмоўкі славе похвале веселию научению істотна што выкарыстаная ф скарынам рытмічная суаднесенасьць радкоў дазваляла лёгка запомніць верш зьяўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай другі вершаваны твор ф скарыны веруй у бога адзінага зьмешчаны ў прадмове да кнігі выхад каля верш напісаны ў адпаведнасьці зь лёгікай біблейных дзесяці прыказаньняў майсеявых але даступнай для беларускага чытача мовай у гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сылябізму яшчэ больш відавочны з усіх пяці двувершаў толькі трэці захоўвае васьміскладоўнік усе астатнія маюць розную мэтрычную структуру у выніку кожны двуверш зьяўляецца па сутнасьці завершанай інтанацыйна і сынтаксічна структурнай адзінкай верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрыманьня трэці верш ф скарыны зьмешчаны ў канцы прадмовы да кнігі эстэр паводле зьместу прыведзенае чатырохрадкоўе гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя у якім гучыць заклік да чалавека пазьбягаць злых учынкаў верш зьнітаваны паэтычнай думкай зьвязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыйнасьцю пра гэта сьведчыць і графічнае вылучэньне страфы ў канцы прадмовы дзеля рытмічнай арганізацыі вершу паэт ужывае суаднесенасьць радкоў такім чынам першыя паэтычныя творы ф скарыны гэта няроўнаскладовыя дасылябічныя вершы у якіх сустракаецца ізасылябізм роўнаскладовасьць у межах вершаванага пэрыяду мэтрыка вершаў ф скарыны цалкам адпавядае моўна фанэтычным асаблівасьцям беларускай мовы яны напісаныя паводле прынцыпаў танічнай і сыляба танічнай моўных сыстэмаў вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах ф скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі паэтычныя радкі стваралі ўзьнёслае ўспрыманьне ўсёй кнігі абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцьці ў чытача рыхтавалі яго да сустрэчы зь незвычайным таямнічым прыгожым паэтычны талент ф скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі духоўных вершаў у гонар бога маці божай сьвятых якія ён апублікаваў у малой падарожнай кніжыцы ф скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў гімнографаў ёсіфа песьняпісца яна дамаскіна рамана мілагучнага у малой падарожнай кніжыцы сярод мноства духоўных песнапеньняў ёсьць два акафісты якія ўтрымліваюць імянныя акравершы ф скарыны што сьведчыць пра гімнаграфічныя здольнасьці паэта так акафіст ісусу зьмяшчае акраверш делал доктор скоринич францыскус як паказаў аналіз гэты твор быў складзены зь перапрацаваных частак песнапеньняў папярэдніх гімнографаў францішак скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сыстэматызаваны кодэкс кананічных біблейных кніг пра што сьведчыць дакладны пералік і вызначэньне місіі кожнай зь іх у прадмове да ўсёй бібліі асьветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава тэматычныя групы кніг што складалі біблію пра што ён пісаў у прадмове да першай кнігі царстваў першая група законы навукі і суды божыя другая гістарычныя і летапісныя кнігі трэцяя кнігі аб мудрасьці розуме і навуцы старога і новага запаветаў чацьвёртая кнігі прароцтваў і ўяўленьняў ф скарына асабіста ажыцьцявіў пераклад надрукаваных ім кніг бібліі у прадмове да першай кнігі царстваў ён літаральна пісаў о сих всех книгах мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей в предисловнах от мене на кожныи роздельно положенных выписано знойдеши пры перакладзе бібліі ф скарына абапіраўся на глыбокі філялягічны аналіз папярэдніх выданьняў і выкарыстоўваў старадрукі рыхтуючы да друку тэксты сьвятога пісаньня асьветнік грунтоўна займаўся іхнімі глыбокімі тэксталягічнымі апрацоўкамі экзегетыкай і герменэўтыкай камэнтаваньнем біблейных кніг тлумачэньнем незразумелых месцаў на палёх што зьяўляецца адным з вызначальных кампанэнтаў ягонага творчага мэтаду пра ўласныя філялягічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да псалтыра так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых не рушаючи самое псальтыри ни в чем же яко суть онагри и геродеево жиліе и хлябне и иные слова которые суть в псалтыри неразумные простым людем найдуть е на боцех русским языком что которое слово знаменуеть теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому яко ся в ыных языцех делить францішак скарына зыходзіў з таго што ў тэксьце бібліі існуюць два сэмантычныя ўзроўні першы літаральны зьнешні і другі унутраны глыбінны духоўны асьветнік даводзіў што ня толькі асобныя выказваньні але нават кожнае слова ў бібліі мае свой унутраны патаемны сэнс які патрабуе тлумачэньня пэўнага духоўнага напружаньня написаны суть воистнну сие книги внутрь духовне е разумеюим о тайнах превеликих божиих такім чынам ён узаконьваў алегарызм прытрымліваючыся думкі што ўнутраны сэнс бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы адукаваныя людзі ф скарына ўказваў таксама і на выключную важнасьць літаральнага вонкавага аспэкту біблейнага дыскурсу на ягоную думку зьнешні бок літаральнае прачытаньне бібліі адрасаваныя простым людзям написаны теж и зовнутрь понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють но всякий прстый и посполитый чтучи их или слухючи может поразумети что ест потребно к душному спасенню его ф скарына ўвасьлед за эвангелістам мацьвеем лічыў што просты чалавек можа ўбачыць у сьвятым пісьме тое што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі выданьні скарыны зьяўляюцца ўнікальнымі помнікамі сьвецкай рэнэсанснай біблейскай пісьменнасьці іхняе месца ў эўрапейскім і беларускім культурна гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі традыцыямі своеасаблівасьцю і агульным узроўнем духоўнага разьвіцьця беларусі і ўсходнеславянскіх земляў вкл разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца ягоную духоўную адоранасьць і непаўторнасьць веліч ягонага подзьвігу біблія скарыны не адпавядае поўнасьцю ніводнаму зь вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў сьвятога пісаньня яна адыходзіць ад царкоўных традыцыяў ня столькі сваім складам і зьместам дзе многа кананічнага колькі агульнай накіраванасьцю жывым духам і сьвецкай хрысьціянскай прыўзьнятасьцю грамадзкімі нацыянальна патрыятычнымі гуманістычнымі і асьветніцкімі тэндэнцыямі творы скарыны непарыўна і арганічна зьвязаныя зь ягонымі выданьнямі тэмамі і накіраванасьцю ягонай духоўнай дзейнасьці яны ўяўляюць сабой сукупнасьць уступных заключных і камэнтуючых матэрыялаў якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць зь імі і з усёй бібліяй разам арганічную цэласьць асноўную ролю адыгрываюць предьсловия і блізкія да іх па функцыях сказания у праскіх выданьнях прадмова і сказаньні у віленскіх адпаведна і большасьць дасьледнікаў адносіць прадмовы і сказаньні да адной жанравай разнавіднасьці на думку іншых уладзімер конан віктар дарашкевіч алесь яскевіч сказаньні бліжэй да пазьнейшых беларускіх пропаведзяў казаньняў яны звычайна больш сьціслыя адрозьніваюцца сваёй стылістыкай красамоўствам насычаныя багаслоўскай рыторыкай кнігі скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытаньня выкарыстаньня ў царкоўных службах і сьвецкіх бібліятэках францішак скарына ўлічваў адсутнасьць у вкл і ўсёй усходняй эўропе разьвітай кніжна пісьмовай традыцыі па перапісваньні біблейскіх зводаў недастатковае знаёмства зь імі сьвецкіх і нават царкоўных колаў асобныя рукапісныя зводы бібліі генадзіеўская біблія дзясятаглаў мацея дзясятага пяцікніжжа дзяка фёдара не былі прызначаныя для пашырэньня і толькі вынаходніцтва друку адчыніла перад ёй шырокія пэрспэктывы каб пазьбегнуць спрошчанага памылковага ўспрыняцьця бібліі скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме камэнтаваць біблейскія тэксты падаваць зьвесткі пра гістарычныя побытавыя багаслоўскія моўныя рэаліі у тэалягічным кантэксьце асноўнае месца ў прадмовах і сказаньнях скарыны займала г зв экзагеза тлумачэньне алегарычнага зьместу кніг старога запавету як прадвесьця і прароцтва новазапаветных падзей перамогі хрысьціянства ў сьвеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаваньне комплекс прадмоваў і сказаньняў дапаўняюць каляфоны пасьляслоўі зь некаторымі выходнымі зьвесткамі і г зв надпісаньні сьціслыя ўступныя камэнтары да частак кожнай кнігі дасьледнікі адзначаюць стылявы і жанравы сынкрэтызм асноўных твораў францішка скарыны дасканаласьць выяўленчых сродкаў публіцыстычнасьць экспрэсіўнасьць прытчавы і алегарычны характар багацьце гістарычных філязофскіх тэалягічных камэнтароў сугучнасьць узьнёслай моўнай стылістыкі кніг бібліі у творах скарыны своеасабліва сынтэзаваліся антычныя і сярэднявечныя традыцыі з ідэалёгіяй эўрапейскага адраджэньня хрысьціянскі гуманізм з рэнэсансава гуманістычнымі ўяўленьнямі патрыятычныя пачуцьці ягоныя намаганьні спрыялі ўсебаковаму духоўнаму і грамадзкаму разьвіцьцю айчыны і не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва права заканадаўства звычаі і традыцыі іншых народаў ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму ваяўнічага місіянэрства ягоныя канфэсійныя погляды вызначаюцца талерантнасьцю а ў праскіх выданьнях нават пэўнай неакрэсьленасьцю сучасныя дасьледнікі зьвяртаюць шмат увагі на характарыстыку асьветніцкіх імкненьняў скарыны ягоную павагу да сьвецкіх навук кніжнай справы літаратуры мастацтва пісьменства духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі адраджэньня францішак скарына высока ацэньваў выдатных дзеячоў антычнага сьвету знакамітых біблейскіх герояў пазытыўна ставіўся да сучаснага яму караля і вялікага князя жыгімонта старога у сыстэме боскай герархічнай пабудовы сьвету і зямной грамадзкай гісторыі скарына аналізаваў вядомую сярэднявечнай тэалёгіі антыномію закон прыражоны боскі і закон пісаны ідэі праўнай дзяржаўнасьці справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі менавіта тады быў распрацаваны і зацьверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў статут вялікага княства літоўскага году які сыстэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сфэры сацыяльных і праўных стасункаў апалёгія прыражонага закона ў скарыны гэта праекцыя ідэальнай мадэлі праўнай арганізацыі грамадзтва заснаванай на боскіх і хрысьціянскіх прыказаньнях закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть то чинити иным всем что самому любо ест от иных всех и того не чинити иным чего сам не хошевди от иных имети закон пісаны па словах скарыны быў таксама дараваны ад бога ў сьвятым пісаньні а пазьней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы скарына ня бачыў неабходнасьці ў параўнаньні пісаных законаў розных краінаў і народаў для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права іхняя блізкасьць і падабенства да прыражонага закона як абгрунтаваньне станава манархічнага ладу удасканаленьня земскага заканадаўства ўспрымалася сучасьнікамі ягонае апісаньне старажытных правоў і статутаў заключаных у біблейскіх кнігах права паспалітае язычніцкае царскае рыцарскае мескае марское купецкае і інш кнігі скарыны сьведчаць пра істотныя зьмены ў разьвіцьці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на беларусі асэнсаваньні гістарычнага і культурна моўнага адзінства беларускай народнасьці традыцыйнасьць этнагістарычных вызначэньняў у скарыны русь руская мова бівлія руска не пярэчаць таму што ў сваіх выданьнях ён меў на ўвазе перш за ўсё русь айчынную уласна беларускія землі зь іхным насельніцтвам традыцыямі і культурай яскравым пацьверджаньнем этнагістарычнай і патрыятычнай сьвядомасьці скарыны зьяўляецца ягонае замілаваньне полацкам і полаччынай яно напаўняе ягоныя агульнапатрыятычныя ўяўленьні канкрэтным зьместам любоўю да сваёй малой радзімы сям і францішак скарына адзначаў понеже от прирождения звери ходяие в пустыни знають ямы своя птици летаюие по воздуху ведаюць гнёза своя рибы плаваюие по морю и в реках чують виры своя пчёлы и тым подобная боронять ульев своих тако ж и люди и где зродилися и ускормлены суть по бозе к тому месту великую ласку имають адсюль і палкае жаданьне скарыны служыць свайму народу пашыраць хрысьціянскія і рэнэсансава гуманістычныя погляды натхняць на асабістую і грамадзкую актыўнасьць дасканаласьць спасьціжэньне высокіх сэнсаў зямнога быцьця і боскіх запаветаў палітычныя і сацыяльныя погляды скарыны складаліся пад узьдзеяньнем рэальных працэсаў што адбываліся на беларусі у вкл польшчы іншых эўрапейскіх краінах ягоным палітычным ідэалам была моцная і асьветная манархічная ўлада якая падтрымлівае хрысьціянскую справядлівасьць законнасьць правасудзьдзе мірныя зносіны з суседзямі спрыяе разьвіцьцю духоўнай культуры гандлю рамяства ідэальнымі правіцелямі скарына лічыў старажытных грэцкіх і рымскіх кіраўнікоў і заканадаўцаў салёна нуму пампіліюса лікурга эгіпецкага фараона пталямэя філяпатара на ягоную думку манарх павінен быць набожным мудрым адукаваным дабрачынным чулым а таксама справядлівым да сваіх падданых сацыяльныя адносіны скарына таксама ацэньваў хрысьціянскімі прынцыпамі не адмаўляючы існаваньня клясавых процілегласьцяў лічыў што ўзаемаадносіны паміж богатыми і убогими павінны складвацца на аснове братолюбия і друголюбия значная ўвага да пытаньняў права ролі народаў у выпрацоўцы законаў ідэяў справядлівасьці роўнасьці ўсіх людзей перад законам сьведчыць пра тое што ён быў занепакоены рэальным становішчам справаў на сваёй радзіме зьявамі сацыяльнай дыскрымінацыі фэўдальнай анархіі свавольства скарына зьявіўся выразьнікам ідэалёгіі духоўных патрэбаў месьцічаў беларусі пераважна купцоў і рамесьнікаў сьветапогляд скарыны тлумачыўся ня толькі тыповымі рысамі эпохі але і культурна гістарычнымі абставінамі на сьветапогляд скарыны паўплывалі народна этычныя і эстэтычныя а таксама літаратурныя традыцыі у цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадзтва скарына разглядаў і вырашаў пытаньні сэнсу жыцьця духоўнага сьвету годнасьці чалавека паходжаньня маральных уяўленьняў агульнага і індывідуальнага дабра ён сьцьвярджаў самакаштоўнасьць чалавечага жыцьця але не адвяргаў і веры ў жыцьцё на тым сьвеце этыка скарыны арыентуе чалавека на грамадзка карыснае зямное жыцьцё служэньне пожитку посполитому маральнае ўдасканаленьне абы начившися мудрости людзі добре живучи на свете праблемы сэнсу жыцьця і найвышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг у тым ліку да кніг выслоўяў саламона ісуса сірахава эклезіяста духоўная спадчына францішка скарыны была асэнсаваная і ў значнай ступені ўспрынятая і разьвітая наступнымі пакаленьнямі беларускіх мысьляроў гуманістаў асьветнікаў супастаўленьне праўных ідэяў скарыны са зьместам статуту року дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленьне некаторых ідэяў асьветніка ў заканадаўстве у наш час у краінах сьвету захоўваюцца асобнікаў праскіх і віленскіх выданьняў францішка скарыны у беларусі іх ува ўкраіне захоўваецца кніг у польшчы таксама найбольшая колькасьць выданьняў скарыны цяпер знаходзіцца ў расеі асобнікі або усіх вядомых кніг адной з прычынаў вывазу кніжнай спадчыны скарыны ў расею была дзейнасьць графа мікалая румянцава якому ўлады расейскай імпэрыі па падзелах рэчы паспалітай падаравалі магдэбурскі гомель дзеля напаўненьня ўласнай калекцыі ён стварыў агентурную сетку якая на землях колішняга вялікага княства літоўскага арганізавала вышук каштоўных кніг у прыватных і манастырскіх кнігазборах вядома што пры жыцьці румянцава ягоны кнігазбор налічваў кніг выдадзеных францішкам скарынам па годзе гэтая калекцыя стала асновай для расейскай дзяржаўнай бібліятэкі увогуле на пачатак ст на тэрыторыі беларусі не засталося арыгіналаў кніг скарыны толькі ў годзе дзяржаўная і ўнівэрсытэцкая бібліятэка бсср будучая нацыянальная бібліятэка набыла выдадзеных у празе кніг у ленінградзкага бібліяфіла камарніцкага гэтая колькасьць заставалася нязьменнай да году калі белгазпрамбанк выкупіў для сваёй прыватнай калекцыі малую падарожную кніжыцу кніг у адным пераплёце імя францішка скарыны носяць дзяржаўныя ўзнагароды беларусі мэдаль і ордэн а таксама гомельскі ўнівэрсытэт цэнтральная бібліятэка пэдагагічная вучэльня гімназія у полацку гімназія у менску недзяржаўнае грамадзкае аб яднаньне таварыства беларускай мовы многія вуліцы ў местах і мястэчках беларусі траўня году полацкі гарадзкі савет дэпутатаў няпярэдадні імпрэзы з годзьдзя гораду пастанавіў пераназваць праспэкт карла маркса ў гонар францішка скарыны апроч таго імем ф скарыны назвалі беларускую школу ў вільні малую плянэту сонечнай сыстэмы і віцебскую абласную прэмію для друкаваных смі у годзе міхась клімковіч напісаў драматычную паэму георгій скарына у годзе з такой назвай зьявіўся гістарычны раман міколы садковіча і яўгена львова у годзе выйшаў фільм я францыск скарына у годзе дзьмітры смольскі напісаў опэру францыск скарына лібрэта сьвятланы клімковіч у годзе ў полацку адкрылі першы ў сьвеце помнік ф скарыну апроч таго помнікі першадрукару стаяць у менску каля нацыянальнай бібліятэкі у сквэры янкі купалы у дворыку бду лідзе празе побач памятны валун прывезены зь беларусі вільні і калінінградзе мэмарыяльныя дошкі скарыну ёсьць у менску вул карла маркса на мурах былой амбасады італіі падуі на мурах падуанскага ўнівэрсытэту вільні і празе каля ратушы жыцьцё і дзейнасьць ф скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна скарыназнаўства бітва пад воршай аршанская бітва верасьня найбуйнейшая бітва вайны маскоўскай дзяржавы зь вялікім княствам літоўскім гадоў паміж літоўскім і маскоўскім войскамі на рэчцы крапіўне за км ад воршы аршанская бітва адна з найбуйнейшых бітваў на тэрыторыі эўропы ў пач ст перамога ў ёй дала вялікаму княству літоўскаму магчымасьць вярнуць захопленыя супраціўнікам дуброўна амсьціслаў і крычаў пасьля бітвы да году не адбывалася ўварваньня на беларусь маскоўскіх войскаў за выняткам асобных набегаў у наш час перамога пад воршай разглядаецца як адна зь першых у шэрагу трыюмфаў беларускае зброі сінія воды грунвальд кірхгольм бітва пад клецкам увосень году маскоўская дзяржава распачала новую вайну за землі якія лічыла спрадвеку сваімі сучасныя беларусь і ўкраіну хоць яны ўваходзілі ў склад вялікага княства літоўскага й пад уладаю масквы ніколі не былі фарпостам вялікага княства літоўскага на ўсходзе быў адміністрацыйны цэнтар аднайменнага ваяводзтва горад смаленск двойчы з пачатку вайны у і ён вытрымаў маскоўскія атакі у трэці раз велізарнае тысячнае войска маскавітаў папоўненае наймітамі з заходнеэўрапейскіх краінаў узяло яго ў аблогу ў ліпені па гарадзкіх умацаваньнях амаль бесьперапынна білі трыста гарматаў жніўня ваявода юры салагуб капітуляваў пасьля месячнае аблогі і абстрэлу натхнёны посьпехам маскоўскі князь васіль ііі кінуў свае войскі ўглыб літвы неўзабаве ўсьлед за смаленскам захопнікі ўзялі крычаў амсьціслаў і дуброўну пра ўпэўненасьць маскоўскага валадара ў перамозе сьведчыць ягоны загад сваім ваяводам ў часе адной з застоліцаў войскі літоўскія й польскія з каралём да масквы як быдла пугамі гнаць такім чынам зьявілася небясьпека існаваньню вялікага княства літоўскага вялікі князь жыгімонт стары здолеў сабраць пад свае сьцягі ў менску крыху болей за тысячаў ваяроў тут былі тысячаў коньнікаў паспалітага рушаньня вялікага княства пад камандаваньнем славутага гетмана канстантына астроскага тысячаў польскіх конных жаўнераў найманай пяхоты й шляхцічаў добраахвотнікаў з польшчы жыгімонт з чатырохтысячным войскам застаўся ў барысаве а асноўныя сілы больш за тыс чал на чале з к астроскім рушылі насустрач маскоўскім захопнікам атрадамі войскаў камандавалі ю радзівіл ю с алелькавіч я сьвярчоўскі і інш значную яго колькасьць складалі літоўскія ваяры агульная колькасьць маскоўскага коннага войска пад камандаваньнем ваяводы баярына івана андрэевіча чалядніна складала тысячаў чалавек баярын князь міхаіл іванавіч булгакаў голіца фармальна падпарадкаваны яму самастойна камандаваў сваімі палкамі войска цалкам складалася з коньніцы фэўдальнага апалчэньня мелася артылерыя нявызначанага складу й колькасьці але бязь цяжкіх гарматаў пасьля некалькіх паразаў пры канцы жніўня адбыліся сутычкі на рэках бярэзіне бабры і друці маскоўскія военачальнікі адвялі войскі на левы бераг дняпра і спыніліся паміж воршай і дуброўнай на ўзгорках каля вёсак пугайлава і рукліна на рэчцы крапіўне такім чынам для рухаў свайго непрыяцеля маскоўскія ваяводы пакідалі прастору ў лукавіне дняпра каля воршы і спадзяваліся ў вальнай бітве разьбіць колькасна слабейшае войска вкл і скончыць вайну войска вкл падышло да дняпра верасьня каля воршы і астроскі не зважаючы на сілы бакоў таксама пастанавіў даць вальную бітву каб не перапраўляцца пад абстрэлам астроскі правёў дэманстрацыйны манэўр зь пераправай цераз дняпро на вачах маскавітаў некалькіх тысячаў коньнікаў тым часам асноўная частка войска ўвечары была перасунутая віцебскай дарогай на поўнач а ўночы на верасьня ўпотай пераправілася на левы бераг двума пантоннымі мастамі і бродам аршанскай крэпасьці пасьля гэтага войска сканцэнтравалася каля вёскі пашына тут і адбылася вырашальная бітва чаляднін даведаўся пра пераправу са спазьненьнем і не згадзіўся з прапановай сваіх ваяводаў атакаваць ужо перапраўленую частку войска вкл лічыцца што чаляднін спадзяваўся на вялікую колькасную перавагу і жадаў бітвы адразу з усім войскам астроскага ваявода іван чаляднін вырашыў адным ударам пакончыць зь літоўскім войскам і ў сваёй перамозе не сумняваўся палкі канстантына астроскага пачалі шыхтавацца насупраць стану маскавітаў уначы з на верасьня яны занялі пазыцыі абапал яру які ішоў ад вёскі пугайлава да пераправы праз дняпро наперадзе свайго войска гетман паставіў два конныя гуфы палкі свой і каронны в сампаліньскага паміж якімі разьмяшчалася ўзброеная пальнай зброяй стрэльбамі і пішчалямі пяхота вершнікі стаялі і ў другой лініі літоўскі полк ю радзівіла і польскі я сьвярчоўскага флангі трымалі па тры дапаможныя рэзэрвовыя палкі харугвы коньніцы зь лягчэйшым узбраеньнем акурат на правым краі на ўзьлеску гетман прыхаваў пад заслонаю пяхоты артылерыю рушніцы і самапалы войска маскоўскай дзяржавы было пастаўлена ў тры лініі наперадзе стаў полк перадавой варты у цэнтры вялікі полк на фронце шырынёй км на правым флянгу полк правай рукі на левым каля в рукліна полк левай рукі на пагорку ў цэнтры за вялікім палком стаяў полк тылавой стражы рэзэрв баявыя парадкі маскоўскага войска былі расьцягнутымі ў спадзяваньні на ахоп і акружэньне больш малалікага войска вкл бітва распачалася ў полі на беразе дняпра ў тры кілямэтры ўздоўж ракі за мэтраў ад берага ў першай фазе бою і за тры з паловай кілямэтры ў другой ягонай фазе за пяць вёрстаў ад воршы а гадзіне раніцай верасьня году углыбкі абодвух франтоў поле бою таксама складала прыблізна тры кілямэтры пры гэтым ня ўсе войскі займалі гэтую прастору частка іх уводзілася ў бой паступова на досьвітку маскоўскія ваяводы чаляднін і булгакаў голіца павялі палкі ў першую атаку к астроскі зьвярнуўся да сваіх ваяроў з кароткай прамовай мужныя рыцары няхай доблесьць і мужнасьць вашы будуць вартыя слаўных бацькаў і загадаў конным палкам павольна рухацца наперад гэты рух маскоўскія ваяводы палічылі за сыгнал да атакі і ў сваю чаргу перайшлі ў агульны наступ маскоўскі полк правай рукі князя голіцы ўдарыў на левае крыло войска вкл полк левай рукі наступаў на правае крыло войска вкл але безь вялікага імпэту што дазволіла астроскаму вызваліць там частку сіл іншыя палкі былі пасланыя ў абыход войска вкл на сваім левым крыле адбіла атаку і перайшло ў контратаку атрымаўшы падмацаваньне полк цяжкіх латнікаў сампаліньскага прайшоў перад фронтам і ўдарыў на маскоўскі полк правай рукі з флянгу няўдача першай атакі ня надта зьбянтэжыла чалядніна й голіцу у іх была амаль трохразовая перавага тысячаў супроць такая самаўпэўненасьць саслужыла ваяводам дрэнную службу яны кепска ўзаемадзейнічалі й нават не лічылі патрэбным дапамагаць адзін аднаму калі ваяры астроскага ўдарылі па палкох булгакава голіцы чаляднін ад бою ўхіліўся а калі ўдар абрынуўся на ягоных ваяроў голіца адплаціў тым самым спроба абысьці войска вялікага княства літоўскага і наляцець з тылу не ўдалася і пасьля паўдня маскоўскія ваяводы кінулі на супраціўніка галоўныя сілы сеча дасягнула найвышэйшага напалу гетман быў сярод сваіх жаўнераў удалым манэўрам пад выглядам адступленьня к астроскі ўцягнуў супраціўніка ў пагоню і вывеў яго пад агонь сваіх замаскаваных гарматаў чаляднін кінуў у перасьледаваньне ўсе свае сілы але выявілася што ўцёкі коньніцы вкл былі загадзя ўмоўленай хітрасьцю якая вывела пагоню маскоўскага войска на стралкова артылерыйскую засаду шматразовыя залпы гармат і пішчаляў нанесьлі ўдары па палкох булгакава голіцы і ўшчэнт разьбілі іх частка ваяроў трапіла ў палон рэшта кінулася наўцёкі таксама былі разгромленыя і палкі чалядзіна у маскоўскім войску пачалася паніка многія з уцекачоў загінулі ў дняпры і крапіўне зацятае перасьледаваньне і жорсткае вынішчэньне ўцекачоў цягнулася да заходу сонца а часам і назаўтра за некаторымі з уцекачоў гналіся на літоўскіх міль каля км адныя ўцякалі ў лясы другія у балоты вада ў крапіўне пачырванела ад крыві ды паводле паданьня выйшла зь берагоў бо целы мноства забітых загацілі раку страты войска вялікага княства літоўскага падаюцца заходнімі гісторыкамі як невялікія вялікія паны каля рыцараў або рыцараў і простых жаўнераў невядомая колькасьць простых жаўнераў летапісы й хронікі паведамляюць што маскоўская раць страціла забітымі блізу тысячаў вялікі князь жыгімонт стары у сваіх лістах да эўрапейскіх удадароў у тым ліку да лівонскага ляндмайстра тэўтонскага ордэну пра аршанскую перамогу пісаў што літоўцы ўзялі ў палон з вярхоўных ваяводаў у тым ліку чаляднін і булгакаў голіца другарадных кіраўнікоў і тысячы баяраў усяго забітых і паланёных расейцаў было тысячаў з тысячнага войску у рукі пераможцаў трапіў маскоўскі абоз пальная зброя баявыя сьцягі захопленых коней і палову вайсковага абозу канстантын астроскі раздаў сваім ваярам у падзяку за мужнасьць сярод трафэяў знайшлі і тысячы кайданоў якія васіль ііі падрыхтаваў для ліцьвінаў прыгаломшаны весткаю пра поўны разгром свайго войска васіль ііі абвясьціў што для яго той хто трапіў у палон мёртвы і кінуў іх на вырак лёсу булгакаў голіца вярнуўся ў масковію толькі ў годзе як пісаў вядомы гісторык м карамзін у сваёй працы история государства российского аршанская бітва была адной з найбуйнейшых у эўропе ў пачатку хі стагодзьдзя у нюрнбэргу гэтай падзеі быў прысьвечаны асобны друкаваны аркуш пасьля гэтай перамогі літоўскае войска пачало вяртаць занятыя маскавітамі гарады друцак дуброўну крычаў амсьціслаў дзякуючы ўдалай дыпляматычнай палітыцы вялікага княства літоўскага пачаў развальвацца накіраваны супраць польшчы й вкл таемны альянс масковіі ды эўрапейскіх дзяржаваў на венскім зьезьдзе году ягелоны і габсбургі дасягнулі поўнага ўзаемаразуменьня лівонская канфэдэрацыя трапіла пад уплыў вялікага княства літоўскага у эўропе пачаў складацца нэгатыўны выгляд маскоўскае дзяржавы крымскія татары уражаныя перамогаю пад воршай на два гады спынілі набегі на вялікае княства і павярнулі сваіх коней у бок масковіі аднак асноўная мэта кампаніі вяртаньне ў склад вялікага княства літоўскага смаленску засталася недасяжнай з шэрагу прычынаў у выніку аблога была беспасьпяховай і смаленск разам з шэрагам іншых тэрыторыяў агулам тысячы км паводле дамовы году застаўся ў складзе маскоўскае дзяржавы у сьнежні году вялікі гетман канстантын астроскі трыюмфальна ўступіў у сталіцу дзяржавы вільню у гонар перамогі на ягоныя сродкі там збудавалі праваслаўныя храмы сьвятой тройцы й сьвятога мікалая якія захаваліся дагэтуль у гонар аршанскага трыюмфу выйшлі брашуры лацінскаю і нямецкаю мовамі у якіх кароль жыгімонт і і папскі нунцы пізо апавядалі пра бітву папу рымскаму льву х у самой апостальскай сталіцы рыме прайшло ўдзячнае набажэнства за аршанскі трыюмф у другой палове году ў нюрнбэргу выйшаў адмысловы лісток з апісаньнем бітвы перавыдадзены ў годзе пра славутую перамогу апавядалі руска літоўскія і асабліва польскія хронікі найперш б вапоўскага м бельскага м стрыйкоўскага ю дэцыя у іх аршанская бітва параўноўвалася зь перамогаю рымскага вайскавода сцыпіёна афрыканскага над славутым картагенскім вайскаводам ганібалам пры замі год да нашай эры называлі князя канстантына і сцыпіёнам руськім бітву занатавалі таксама маскоўскія і наўгародзкія летапісы аршанская бітва пакінула глыбокі сьлед у тагачаснай беларускай украінскай і польскай літаратуры у валынскім кароткім летапісе зьмяшчаецца пахвала князю астроскаму сапраўдны літаратурны твор узбагачаны прыкладамі і цытатамі з бібліі і старажытнай гісторыі к астроскі параўноўваецца зь біблейскім героем авіем сынам раваама які ваяваў зь дзесяцьцю каленамі ізраільскімі і за адзін дзень забіў дужых людзей пахвала заканчваецца ўслаўленьнем караля жыгімонта і князя к астроскага празь некалькі гадоў пасьля перамогі невядомы майстар хутчэй за ўсё ўдзельнік бітвы вучань вядомага мастака люкаса кранаха старэйшага стварыў жывапіснае батальнае палатно на якім у характэрнай для сярэднявечнага жывапісу кантынуацыйнай манеры адлюстроўваюцца ўсе эпізоды сечы якія быццам адбываюцца адначасна на карціне што захоўваецца цяпер у нацыянальным музэі ў варшаве на коп ях літоўскай кавалерыі можна ўбачыць дзяржаўны сьцяг вялікага княства літоўскага з выявай пагоні і баявыя флюгеры з чырвонай паласой на белым тле перакрыжаванай каля тронка другой чырвонай паласой гэта сьцяг сьвятога юрыя які хутчэй за ўсё зрабіўся прататыпам бел чырвона белага сьцяга аршанская бітва ўвайшла ў эўрапейскія хрэстаматыі з ваеннай гісторыі як узор удалай тактыкі змаганьня з намнога перасяжнымі сіламі ворага як прыклад вырашальнага ўплыву таленту і майстэрства вайсковага начальніка на вынік баталіі бітва пад воршай вывучалася ў вайсковых вучэльнях дарэвалюцыйнай расеі як узор баявога майстэрства яна разглядаецца ў расейскай ваеннай энцыкляпэдыі году першым у беларускіх падручніках інфармацыю пра бітву напісаў вацлаў ластоўскі у бсср пра бітву пад воршай у сваіх падручніках пісалі ўсевалад ігнатоўскі і мітрафан доўнар запольскі кароткі нарыс гісторыі беларусі ігнатоўскага меў чатыры выданьні ў я гады хх ст е выд г е і е выд г і е выд г пасьля сталінскіх рэпрэсіяў бітва ў падручніках ня згадвалася і пісаць пра яе пачалі толькі пасьля распаду ссср вацлавам ластоўскім была запісаная народная песьня пра бітву упершыню надрукаваная ў годзе ў кнізе выпісы зь беларускай літаратуры разам зь некаторымі іншымі фальклёрнымі творамі аднак гістарычнасьць і народнасьць песьні сучаснымі гісторыкамі ставіцца пад сумнеў бо ніякіх спасылак на крыніцу ластоўскі не прывёў таксама не было пазначанае месца дзе была запісаная песьня гэтая песьня адсутнічае ў шматлікіх фальклёрных зборніках ст гісторыкі яўхім карскі й канстантын кабашнікаў адзначаюць што беларускаму фальклёру не ўласьцівыя гераічныя песьні з дэталізаваным апісаньнем гістарычных падзеяў песьня пашырылася ў друку за часамі беларусізацыі ў бсср яна была надрукаваная ў кнізе максіма гарэцкага гісторыя беларускай літаратуры ў разьдзеле гістарычныя песьні якая мела статус вучэбнага дапаможніка пасьля згортваньня беларусізацыі й пачатку сталінскіх рэпрэсіяў песьня перастала друкавацца у годзе песьня была перадрукаваная ў кнізе язэпа найдзюка беларусь учора і сяньня якая прызначалася нацысцкімі ўладамі ў якасьці школьнага падручніка для акупаваных беларускіх тэрыторыяў пасьля распаду ссср песьня як беларуская народная друкавалася ў навукова папулярных працах уладзімера арлова генадзя сагановіча вітаўта чаропкі пад воршай на гістарычным месцы аршанскае бітвы году левым беразе дняпра штогод адбываецца фэст аршанская бітва у якім бяруць удзел вядомыя беларускія пісьменьнікі мастакі барды музычныя выканаўцы рыцарскія клюбы матэматыка ад навука вывучаць лягічная дэдуктыўная навука якая вывучае абстрактныя структуры напр колькасьць форма вызначаныя пры дапамозе аксіёмаў выкарыстоўваючы сымбальную лёгіку асобныя структуры матэматыкі паходзяць з прыродазнаўчых навук у асноўным зь фізыкі але матэматыкі стварылі таксама шэраг іншых канцэпцыяў менавіта для ўнутраных патрэбаў гэтае навукі існуе шэраг меркаваньняў сярод матэматыкаў і філёзафаў на конт дакладнага аб ёму вывучэньня матэматыкі і ейнага вызначэньня матэматыкі шукаюць і вызначаюць матэматычныя сыстэмы каб выкарыстаць іх пры сфармуляваньнях новых гіпотэзаў матэматыкі вызначаюць праўдзівасьць або памылковасьць гіпотэзаў праз матэматычныя доказы калі матэматычныя структуры добра мадэлююць рэальныя зьявы матэматычныя развагі могуць даць уяўленьне або прагноз аб прыродных працэсах дзякуючы выкарыстаньню абстракцыі і лёгікі матэматыкі робяць падлік вылічэньне вымярэньне і сыстэматычнае вывучэньне формаў і рухаў фізычных аб ектаў практычная матэматыка выкарыстоўвалася чалавекам яшчэ да існаваньня пісьмовых справаздачаў на гэты конт дасьледаваньні неабходныя для вырашэньня матэматычных задачаў могуць заняць гады ці нават стагодзьдзі матэматыка выкарыстоўваецца ва ўсім сьвеце ў якасьці найважнейшага інструмэнту ў многіх галінах навукі і чалавечай дзейнасьці прыкладная матэматыка зьвязаная з ужываньнем матэматычных ведаў у іншых абласьцёх матэматыкі натхняе на стварэньне новых матэматычных адкрыцьцяў што прывяло да разьвіцьця цалкам новых матэматычных дысцыплінаў як то статыстыка і тэорыя гульняў па адной з самых шырокіх клясыфікацыяў матэматыка падзяляецца на тры асноўныя галіны узроўнем ніжэй ляжыць матэматычная лёгіка якая прапануе аксіяматычнае абгрунтаваньне структуры й вываду матэматычных ведаў і зьяўляецца фундамэнтам для ўсяго будынку матэматыкі аксіёма велічыня геамэтрычная фігура лік мноства тэарэма бясконцасьць зьменная ліміт парамэтар роўнасьць формула функцыя альгебра арытмэтыка геамэтрыя дыскрэтная матэматыка камбінаторыка лінейная альгебра матэматычны аналіз матэматычная лёгіка трыганамэтрыя тэорыя графаў тэорыя групаў тэорыя гульняў тэорыя імавернасьцяў тэорыя лікаў тэорыя мностваў тапалёгія лік адзін з асноўных паняткаў матэматыкі ён паходзіць з даўніх часоў і паступова пашыраецца адпаведна таму як пашыралася сфэра чалавечай дзейнасьці і зьяўляліся новыя праблемы што патрабавалі колькаснага апісаньня і вывучэньня здагадкі пра першыя лікі зьявіліся ў дагістарычны час калі чалавеку спатрэбілася лічыць прадметы паступова паняцьце шмат зрушвалася на больш за два больш за тры больш за сем больш за сорак і гэтак далей так быў уведзены натуральны шэраг выкарыстаньне эталённага мноства каменьчыкі вузельчыкі і падобныя пачало фармавацца абстрактнае паняцьце ліка у старажытным эгіпце выкарыстоўваліся простыя аліквотныя дробы то бок дробы выгляду значна больш дробы як і увогуле матэматычныя веды былі разьвітыя ў старажытным міжрэччы у грэцыі лікам быў збор адзінак то бок толькі натуральны лік грэкі ведалі дробы і ўмелі апэраваць зь імі але не адносілі тасункі да лікаў у стагодзьдзі нашай эры дыяфант упершыню пачынае разглядаць адмоўныя лікі але пакуль толькі як дапаможную прыладу у прыватнасьці калі падчас разьвязаньня раўнаньняў ён атрымоўвае дадатныя і адмоўныя адказы вынікам ён пакідае толькі дадатны лік у яго працах дробы ўжо таксама адносяцца да лікаў і нават зьяўляецца паняцьце пра ірацыянальныя лікі толькі ў стагодзьдзі сыман стывэн уключае ірацыянальныя лікі ў шэраг лікаў з асьцярожнасьцю ён адносіць туды і адмоўныя лікі але па ранейшаму называе адмоўныя карані альгебраічнага раўнаньня фіктыўнымі геамэтрычную трактоўку адмоўным лікам даюць жырар і дэкарт канцэпцыя адзінага паняцьця рэчаіснага ліка цалкам перамагла толькі ў стагодзьдзі ў працах валіса і ньютана тады ж ірацыянальныя лікі пачынаюць дзяліць на альгебраічныя і трансцэндэнтныя першае згадваньне уяўных лікаў сустракаецца у карданы ў сярэдзіне стагодзьдзя некалькі гадоў пазьней рафаэль бамбэлі пачынае разьвіваць тэорыю уяўных лікаў у стагодзьдзі ўжо шматлікія матэматыкі разумеюць карыснасьць уяўных лікаў але ставяцца да іх толькі як да прылады як раней да адмоўных тэорыя адмоўных лікаў не задавальняла матэматыкаў і у стагодзьдзі працягваюцца спробы ўвесьці і абгрунтаваць апэрацыі зь імі але стварыць лягічна завершаную тэорыю не атрымалася ні ў аднаго навукоўца першыя тэорыі адмоўных лікаў былі распрацаваныя ў другой трэці стагодзьдзі гамільтанам і грамсанам уяўныя лікі якія выкарыстоўваліся матэматыкамі як нейкая зручная прылада былі складаныя для зразуменьня таму што ня мелі геамэтрычнай інтэрпрэтацыі поўнае геамэтрычнае вытлумачэньне прывёў каспар вэсэль у канцы стагодзьдзя нажаль гэтая праца стала вядомай толькі ў канцы стагодзьдзі калі была перакладзена на францускую мову для прыняцьця ўяўнага ліку асноўную ролю згуляў гаўс у пачатку стагодзьдзя у гамільтан пашырае паняцьце ліка да кватэрніонаў адмовіўшыся ад камутатыўнасьці а неўзабаве грэйўс кэлі і кіркман даюць новае абагульненьне актаніёны актавы якія не валодаюць яшчэ і уласьцівасьцю асацыятыўнасьці такім чынам мноствы лікаў суадносяцца наступным чынам натуральны шэраг і асноўныя апэрацыі складаньне адыманьне множаньне і дзяленьне вядомы з старажытных часоў іх можна разглядваць ў аксыёматыцы пеаны на натуральных ліках карэктна зададзеныя толькі апэрацыі складаньня і множаньня пашырэньне натуральнага шэрага па апэрацыі адыманьня дае шэраг цэлых лікаў пашырэньне яго па апэрацыі дзяленьня дае мноства рацыянальных лікаў цяпер усе апэрацыі за выключэньнем дзяленьня на нуль зададзеныя карэктна але на рацыянальных ліках немагчыма зьдзейсьніць пераход да ліміта замыканьне мноства дае шэраг рэчаісных лікаў альгебраічнае замыканьне то бок дадаваньне мноства каранёў паліномаў з рэчаіснымі каэфіцыентамі дае камплексную плоскасьць далей пашырэньне да гіпэркамплексных лікаў дае мноства кватэрніёнаў на якім адсутнічае камутатыўнасьць а потым мноства актавіёнаў актаў альгебру кэлі на якім адсутнічае асацыятыўнасьць наступнае пашырэньне магчыма толькі з стратай дыстрыбутыўнасьці і ня мае практычнага сэнсу для прадстаўленьня натуральнай лічбы ў памяці кампутара яно звычайна пераводзіцца ў двайковую сыстэму зьлічэньня для ўяўленьня адмоўных лічбаў выкарыстоўваецца г зв дадатковы код лічбы які атрымліваецца шляхам даданьня адзінкі да інвэртаванага прадстаўленьня модуля дадзенай адмоўнай лічбы ў двайковай сыстэме зьлічэньня прадстаўленьне сапраўдных лічбаў у памяці кампутара мае некаторыя абмежаваньні зьвязаныя з сыстэмай зьлічэньня якая выкарыстоўваецца а таксама абмежаванасьцю аб ёму памяці якая выдзяляецца пад лічбы сапраўдныя лічбы звычайна прадстаўляюцца ў выглядзе лічбай з плавальнай коскай пры гэтым толькі некаторыя з сапраўдных лічбаў могуць быць прадстаўленыя ў памяці кампутара дакладным значэньнем у той час як астатнія лічбы прадстаўляюцца набліжанымі значэньнямі у найбольш распаўсюджаным фармаце лічба з плавальнай коскай прадстаўляецца ў выглядзе пасьлядоўнасьці бітаў частка зь якіх кадыруе сабой мантысу лічбы іншая частка паказальнік ступені і яшчэ адзін біт выкарыстоўваецца для пазначэньня знака лічбы едзімінавічы кіроўная дынастыя ў вялікім княстве літоўскім і супольная назва для родаў якія паходзяць ад родапачынальніка вялікага князя едзіміна дынастыя правіла ў вялікім княстве літоўскім у зь сярэдзіны стагодзьдзя кіроўная лінія дынастыі вядома пад імём ягайлавічы ягелоны у прыведзеным сьпісе паказана паходжаньне родаў ад прадстаўнікоў дынастыі вялікія князі літоўскія ў пазначаны вялікімі літарамі гедзімін у праваслаўі пракопі каля канец зіма вялікі князь віда вольга невядома зь якога шлюбу манівід князь кернаўскі і слонімскі нарымунт глеб каля бітва над страваю лютага князь у ноўгарадзе вялікім кастрычнік князь полацкі князь пінскі нашчадкі выступаюць пад агульным імём князі пінскія міхаіл князь пінскі сяр ст васіль міхайлавіч нарымонтавіч васіль пінскі верасень пан мсьціслаўскі князь пінскі ульяна х манівід дачка сьвятаслава іванавіча князя смаленскага фядзюшка дзьмітры васільевіч друцкі каля х настасься х князь карыбут дзьмітры альердавіч дачка алега іванавіча вялікага князя разанскага андрэй друцкі каля бітва на ворскле жніўня сыны памерлі раней сямён міхайлавіч друцкі нашчадкі князі друцкія едзімінавічы падрабязьней глядзець у асобным артыкуле тамака ж і пра ўсе лініі князёў друцкіх аляксандар пасьля раней юры нос белзкі пасьля князь крэмянецкі князь белзкі князь холмскі князь пінскі раман юр евіч бітва на шалоне порхаў царква сьв спаса іван юр евіч нос белзкі бітва на ворскле жніўня аляксандар нос пасьля князь луцкі атрымаў ад сьвідрыайлы патрыкей пасьля князь у ноўгарадзе вялікім князь старадубскі выехаў у вялікае княства маскоўскае ў аляксандар патрыкеевіч старадубскі князь старадубскі карэцкі пасьля агрыпіна аграфена х князь андрэй дмітрыевіч мажайскі і вярэйскі сямён карэцкі зьехаў у вялікае княства маскоўскае даніла карэцкі багдан карэцкі іван карэцкі маладым валох карэцкі васіль карэцкі пасьля нашчадкі князі карэцкія юры патрыкеевіч зьехаў у вялікае княства маскоўскае баярын і ваявода х княжна марыя васільеўна дачка васіля і дзьмітрыевіча вялікага князя маскоўскага васіль юр евіч патрыкееў маладым іван васільевіч булгак сакавік паводле іншай гіпотэзы ён сын князя васіля карэцкага х княжна забалоцкая дачка князя івана іванавіча забалоцкага іван іванавіч мяшок булгакаў міхаіл іванавіч голіца булгакаў нашчадкі князі галіцыны андрэй іванавіч курака булгакаў пасьля нашчадкі князі куракіны дзьмітры іванавіч булгакаў даніла васільевіч шчэня пасьля паводле іншай гіпотэзы ён сын князя васіля карэцкага х княжна іванаўна дачка князя івана васільевіча гарбатага нашчадкі князі шчаняцевы іван юр евіч патрыкееў раней пасьля студзеня х еўдакія хоўрына дачка баярына ўладзімера рыгоравіча х міхаіл іванавіч калышка патрыкееў каломна чэрвеня васіль іванавіч касы патрыкееў пасьля н патрыкеева х князь сямён іванавіч рапалоўскі малады алена юр еўна патрыкеева х іван міхайлавіч сьвіблаў фёдар патрыкеевіч зьехаў у вялікае княства маскоўскае намесьнік вялікага князя маскоўскага ў ноўгарадзе вялікім у пскове васіль фёдаравіч хавака нашчадкі князі хаванскія іван патрыкеевіч альерд травень вільня царква найсьвяцейшай багародзіцы князь віцебскі вялікі князь х марыя дачка яраслава князя віцебскага вінольт андрэй полацкі бітва на ворскле жніўня князь полацкі вялікі князь полацкі карыстаўся тытулам вялікі князь полацкі верагодна з таксама скарыстоўваў тытул караля міхаіл андрэевіч бітва каля разані сямён андрэевіч пры аблозе полацка князем скірайлам іван сямёнавіч раней намесьнік полацкі х марына княгіня лукомская нашчадкі князі лукомскія і палубінскія падрабязьней глядзець у асобным артыкуле тамака ж і пра ўсе лініі князёў лукомскіх васіль лукомскі іван лукомскі раман лукомскі міхаіл лукомскі ён жа міхаіл ратніцкі андрэй палубінскі іван андрэевіч пасьля намесьнік у пскове васіль іванавіч князь полацкі аляксандар іванавіч пскоў намесьнік у пскове дзьмітры бранскі бітва на ворскле жніўня князь бранскі трубчаўскі і старадубскі ганна міхаіл трубчаўскі нашчадкі князі трубяцкія іван трубчаўскі канстанцін пасьля кастрычніка князь на чартарыйску васіль згадваецца ў нашчадкі князі чартарыскія глеб згадваецца ў уладзімер пасьля кастрычніка князь кіеўскі капыльскі і слуцкі настасься х васіль ііі князь кашынскі с вялікага князя міхаіла аляксандравіча цьвярскога яго першая жонка алелька аляксандар князь копыльскі і слуцкі кіеўскі х княжна анастасія васільеўна дачка васіля і дзьмітрыевіча вялікага князя маскоўскага нашчадкі князі слуцкія іван уладзімеравіч намесьнік ноўгарадзкі князь бельскі х княжна васіліса гальшанская х князь міхаіл сямёнавіч нашчадкі князі бельскія андрэй уладзімеравіч каля князь на айне славенску магільне камянцу лагойску лемніцы і палоннам х марыя глеб каля еўдакія х іван рагацінскі фёдар раней князь ратненскі вольга раман кобрынскі князь кобрынскі нашчадкі князі кобрынскія гурка паміж і князь на красьнічыне х сястра жонкі князя носа януш гурковіч пасьля князь на лісятычах аляксандар гурковіч пасьля князь на лісятычах сангушка князь ратненскі нашчадкі князі сангушкі х іван князь навасільскі і адоеўскі агрыпіна марыя барыс канстанцінавіч вялікі князь ніжагародзкі х ульяна дачка аляксандра міхайлавіча вялікага князя цьвярскога кена яанна красавіка казімеж казько князь паморскі на слупску ефрасіньня скірайла іван кіеў студзеня кіеў пячэрскі манастыр усьпенскі сабор князь троцкі полацкі кіеўскі вялікі князь кіеўскі алена верасьня уладзімер андрэевіч храбры князь бароўскі і серпухаўскі карыбут дзьмітры пасьля князь ноўгарад северскі настасься х князь дзьмітры друцкі дачка алега іванавіча вялікага князя разанскага іван х х князь барыс глінскі настасься х васіль ііі князь кашынскі с вялікага князя міхаіла аляксандравіча цьвярскога яго другая жонка жыімонт прэтэндэнт на трон чэскага каралеўства алена пасьля сакавіка х ян іі князь раціборскі марыя х князь фёдар варатынскі федка нясьвіскі юры фядковіч нясьвецкі пасьля х настасься дачка івана мушаці васіль фядковіч васіль збараскі васіль васілевіч збараскі нашчадкі князі збаражскія падрабязьней глядзець у асобным артыкуле ад князёў збараскіх паходзяць князі вішнявецкія варанецкія і порыцкія сямён васілевіч нясьвіскі збараскі х княжна марыя ровенская настасься х князь сямён гальшанскі солтан сямён васілевіч збараскі невядомыя па імю дочкі іван нясьвіскі перадзяльніцкі пасьля х ярохна быбельская ячко перадзяльніцкі пасьля міхаіл пасьля фядора сьвятаслаў цітавіч князь карачаўскі і зьвенігародзкі ягайла ягайла якаў ўладзіслаў чэрвеня вялікі князь кароль польшчы пад імём ўладзіслаў ядвіга д анжу каралева польшчы дачка людвіга д анжу караля вугоршчыны і польшчы эльжбэта баніфацыя чэрвеня ліпеня ганна дачка вільгельма графа цыльлі ядвіга красавіка сьнежня эльжбэта дачка атона пана на пільчы соф я дачка андрэя князя гальшанскага ўладзіслаў варненчык кастрычніка лістапада кароль польшчы і вугоршчыны казімер траўня сакавіка казімер ягелончык лістапада чэрвеня вялікі князь кароль польшчы як казімеж далей вялікія князі літоўскія ідэнтычны з каралямі польскімі х эльжбета фон габсбур дачка альбрэхта караля аўстрыі ўгоршчыны з і чэхіі з імпэратара сьвятой рымскай імпэрыі пад імём альбрэхт нашчадкі як дынастыя ягайлавічаў лінвень лувень сямён пасьля чэрвеня князь у ноўгарадзе вялікім князь мсьціслаўскі марыя дачка дмітрыя іванавіча данскога вялікага князя маскоўскага і ўладзімерскага юры сямёнавіч мсьціслаўскі князь у ноўгарадзе вялікім князь мсьціслаўскі князь у ноўгарадзе вялікім ад масквы х соф я нашчадкі князі мсьціслаўскія лінвеньевічы дачка князя яраслаў фёдар капор е наўгародзкая рэспубліка марыя вайдыла ці войдат кашталян лідзкі князь давід гарадоцкі князь у давыд гарадку віант віунт аляксандар чэрвеня вільня катэдральны касьцёл князь кернаўскі х ядвіга дачка князя ўладзіслава апольскага карыайла казімер вільня катэдральны касьцёл намесьнік мсьціслаўскі ядвіга дачка ўладзіслава князя апольскага мініайла раней лістапада аляксандра чэрвеня семавіт князь мазавецкі кацярына вільейда пасьля красавіка ёган герцаг маклембург швэрын сьвідрыайла сьвідрыайла леў баляслаў лютага вільня катэдральны касьцёл князь падольскі чарнігаўскі вялікі князь ганна дачка івана іванавіча вялікага князя цьвярскога ядвіга раней пасьля ян князь асьвенцымскі яўнута іван пасьля вялікі князь х дачка князя сямён пасьля міхаіл бітва на ворскле траўня князь заслаўскі юры заслаўскі сярэдзіна ст князь заслаўскі нашчадкі князі заслаўскія яўнуцьевічы і мсьціслаўскія яўнуцьевічы андрэй заслаўскі кейстут крэва жніўня вялікі князь х пацір згадваецца ў войшвіл раней войдат пасьля князь наваградзкі юры князь наваградзкі вайдута пасьля альбо пасьля бутаў генрык пасьля х бірута вітаўт вітаўт віанд аляксандар кастрычніка вільня катэдральны касьцёл вялікі князь марыя дачка князя лукомскага ганна дачка сьвятаслава іванавіча князя смаленскага іван альбо юры альбо соф я чэрвеня васіль вялікі князь маскоўскі ульяна х князь іван карачаўскі дачка міхаіла князя гальшанскага андрэй гарбаты пасьля намесьнік полацкі ад бацькі з судэмунт князь эйшыскі князь леў друцкі жыімонт трокі сакавіка князь троцкі мажэцкі старадубскі вялікі князь дачка князя андрэя адзінцэвіча міхаіл баляслаў раней раней лютага вільня катэдральны касьцёл эўфімія дачка баляслава князя мазавецкага катажына дачка семавіта князя мазавецкага офка дачка князя мазавецкага таўцівіл конрад верасень князь наваградзкі ядвіга пасьля сьнежня х барнум князь паморскі на слупску міклоўса марыя кастрычніка альбо іван міхайлавіч вялікі князь цьвярскі данута ганна траўня януш князь мазавецкі рынала у праваслаўі марына аляксандар гаспадар мультанскі еўна дачка князя смаленскага альбо леаніда еўнакарыят міхаіл пасьля князь наваградзкі юры каля князь падольскі гаспадар мультанскі аляксандар каля князь уладзімерскі князь падольскі канстанцін каля князь падольскі міхаіл канстанцінавіч пінскі міхаіл курцэвіч пасьля староста ўладзімерскі ад сьвідрыайлы х марыя фёдар міхайлавіч курцэвіч бурэмскі пасьля нашчадкі князі бурэмскія васіль курцэвіч пасьля нашчадкі князі курцэвічы фёдар раней князь на мункачу ва ўгоршчыне князь падольскі к комес марамараша і берага угоршчына ганна пасьля х імрэ марцалі сын семігродзкага ваяводы міклаша марцалі марыя згадваецца ў леў бітва на ворскле жніўня васіль згадваецца ў дзьмітры бітва на ворскле жніўня х княжна любоў іванаўна дачка івана іі іванавіча вялікага князя маскоўскага любарт дзьмітры князь уладзімерскі і луцкі ганна дачка андрэя князя ўладзімерскага альбо аграфена анна аграфена альбо дачка льва князя луцкага вольга дачка канстанціна васільевіча князя растоўскага фёдар любартавіч каля жнівень князь уладзімерскі і луцкі жыдачоўскі луцкі марыя х дзьмітры міхайлавіч грозныя вочы вялікі князь цьвярскі альдона ганна траўня казімеж вялікі кароль польшчы елізавета эльжюэта х вацлаў ванько князь плоцкі яўхімія лютага баляслаў юры князь галіцкі і ўладзімерскі аўгуста анастасія сакавіка сямён іванавіч горды вялікі князь маскоўскі паводле альфабэту паводле генэалягічнага старшынства паходжаньне князёў друцкіх паводле досьледаў алеся белага паходжаньне князёў лукомскіх і палубінскіх паводле досьледаў ўладзіслава вяроўкіна шэлюты максім іванавіч гарэцкі в малая багацькаўка амсьціслаўскі павет магілёўская губэрня лютага вязьма беларускі пісьменьнік дзяяч беларускага нацыянальна дэмакратычнага адраджэньня літаратуразнаўца лексыкограф фальклярыст брат гаўрылы гарэцкага карыстаўся літаратурнымі псэўданімамі максім беларус м б беларус м г а мсьціслаўскі дзед кузьма мацей мышка мізэрыус монус і іншымі у сваіх творах таксама выступаў як кузьма батура і лявон задума максім гарэцкі нарадзіўся ў сялянскай сям і меў трох братоў гаўрылу парфіра і івана і сястру ганну зь якімі хадзіў у школу ў суседнюю вёску вялікая багацькаўка у годзе ў вільні пабраўся шлюбам жонка леаніла ўсьцінаўна чарняўская гарэцкая працавала настаўніцай у віленскай беларускай гімназіі працавала над складаньнем чытанак родны край першае напісанае ёй апавяданьне мікітка вільня стала аўтарам малога зборніка дзяціныя гульні сын леанід загінуў у баях пад ленінградам вядомыя ягоныя пісьмы з фронту да сям і дачка галіна захавальніца літаратурнага архіву сям і гарэцкіх аўтарка шэрагу працаў прысьвечаных жыцьцю і творчасьці бацькі і маці успамінаў пра іх і пра свайго дзядзьку акадэміка гаўрылу гарэцкага першую навуку максім гарэцкі спасьцігаў у школе граматы ў вёсцы вялікая багацькаўка потым некалькі гадоў ён вучыўся ў сяле вольша аршанскага павету ў царкоўна прыходзкай школе ужо ў той час гарэцкі пачынае цікавіцца беларускай літаратурай і пачынае сьвядома карыстацца беларускай мовай у годзе гарэцкі скончыў вучобу ў вольшы і атрымаў магчымасьць быць настаўнікам вучыць грамаце сялянскіх дзяцей у кастрычніку году прыехаў у горкі каб рыхтавацца да паступленьня ў вучэльню там займаўся з рэпэтытарам крэерам у годзе максім гарэцкі паступіў у каморніцка агранамічную вучэльню ў горы горках якую скончыў у годзе чарцёжнік каморнік землеўпарадкавальных камісіяў віленскай губэрні вільня на пасадзе каморніка гарэцкі правёў толькі адзін год ён меў намер авалодаць замежнымі мовамі атрымаць атэстат сталасьці і паступіць на гісторыка філялягічны факультэт аднак яму не ўдалося зьдзейсьніць гэтыя пляны на той час адтэрмінаваньне ад вайсковай службы каморнікам ужо скасавалі каб не ісьці на службу звычайным салдатам на гады гарэцкі пачынае адбываньне вайсковай павіннасьці ў якасьці вольнапісанага царскай арміі ў годзе гэта супала з пачаткам першай сусьветнай вайны гарэцкі ўдзельнічаў у кравапралітных баях ва ўсходняй прусіі дзе быў цяжка паранены доўга лячыўся ў вайсковых шпіталях вільні масквы магілёва пасьля выздараўленьня гарэцкі працягнуў свае вандроўкі зь месца на месца некаторы час ён працаваў чарцёжнікам у маскве у годзе вучыўся ў паўлаўскім ваенным вучылішчы ў петраградзе атрымаўшы чын прапаршчыка праходзіў службу спачатку ў іркуцку а потым у гжацку у канцы апынуўся на фронце ў пінскіх балотах там быў прызначаны ў камісію па рэквізыцыі сена ў сялянаў але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы цяжка захварэў быў адасланы ў тыл на лячэньне жалезнаводзк потым зусім звольнены з войска пераехаў у смаленск паступіў у смаленскі археалягічны інстытут але хутка кінуў яго бо не было часу хадзіць на лекцыі кастрычніцкія падзеі сустрэў тамсама хутка пасьля таго на савецкай службе у смаленскім савеце адзначаецца яго добрае знаёмства з в кнорыным працуе камэндантам жыльлёвага аддзелу ў смаленску паралельна потым і стала супрацоўнічаў у мясцовых газэтах известия смоленского совета западная коммуна звязда з жніўня запрошаны на сталую працу ў звязду кнорыным пасьля абвяшчэньня бсср супрацоўнічаў з газэтай дзяньніца разам з рэдакцыяй зьвязды пераехаў у менск потым у вільню пачатак студзеня пры раптоўным захопе вільні польскім войскам канец красавіка апынуўся на акупаванай тэрыторыі настаўнік віленскай беларускай гімназіі і беларускіх настаўніцкіх курсаў супрацоўнічаў у газэце беларускія ведамасьці беларускі звон рэдактар і выдавец газэты наша думка сьнежань ліпень беларускія ведамасьці зь верасьня у студзені году перад выбарамі ў віленскі сойм быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца быў абвінавачаны ў прыналежнасьці да партыі камуністаў арганізацыі замаху на дзяржаўную ўладу друкаванай і вуснай агітацыі атрымліваньні грошай ад камуністаў такія дзеяньні паводле польскага кк маглі карацца сьмерцю або катаргай зьняволены ў лукіскай турме ў вільні у выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і летувіскіх дзеячоў прымусова высланы ў беларусь у канцы кастрычніка году пераехаў зь сям ёй зь вільні ў менск выкладчык мовы і літаратуры у тым ліку ў бду камуністычным унівэрсытэце бсср менскім вэтэрынарным тэхнікуме горацкай сельгасакадэміі з лютага загадчык катэдры беларускай мовы літаратуры і гісторыі горацкай сельгасакадэміі правадзейны сябра інбелкульту навуковы сакратар літаратурнай камісіі да чэрвеня вучоны спэцыяліст кастрычніка інстытуту навуковай мовы інбелкульту удзельнік беларускай акадэмічнай канфэрэнцыі дакладчык па пытаньнях мастацкай літаратуры разам зь іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб ектам кампаніі крытыкі ў друку арыштаваны ліпеня па абвінавачаньні ў прыналежнасьці да саюза вызваленьня беларусі у красавіку траўні засуджаны да высылкі на пяць гадоў у горад вятку у вятцы працаваў чарцёжнікам жніўня сакавіка тэхнікам каштарысьнікам мясцовага фуп і землеўладкавальнікам з верасьня настаўнік расейскай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе пасёлку пясочня увесь гэты час займаўся літаратурнай працай арыштаваны лістапада пазьней расстраляны па прысудзе тройкі нкус прысуд прыведзены ў выкананьне лютага году а й гадзіне жонцы паведамілі што памёр ад кровазьліцьця ў мозаг сакавіка году рэабілітаваны лістапада першая публікацыя паводле сапраўдных фактаў расстрэлу лютага году ў вязьме зьявілася ў кастрычніку году ў газэце літаратура і мастацтва пасьля рэпрэсіяў х гадоў і далейшага замоўчваньня публікацыі і дасьледаваньні творчасьці пісьменьніка былі ўзноўленыя ў х гадах у іх ліку манаграфіі дзьмітрыя бугаёва максім гарэцкі менск а адамовіча браму скарбаў сваіх адчыняю менск і чыгрына паміж былым і будучым менск артыкулы і прадмовы да выданьняў дз бугаёва м лужаніна м мушынскага ю пшыркова і чыгрына і інш у наш час максім гарэцкі прызнаецца клясыкам беларускай літаратуры фактычна пачынальнік твораў маральна этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру інтэлектуальна філязофскай лірычнай дакумэнтальнай прозы ў беларускай літаратуры пачынальнік дасьледаваньняў гісторыі беларускай літаратуры адзначаецца шмаграннасьць здольнасьцяў пісьменьніка літаратурных матэматычных музычных ваенныя творы гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой напрыклад т н браран н рандаў у ндр у вышыні антываеннага духу апавяданьні генэрал і рускі параўноўваюцца крытыкамі з творамі васіля быкава мёртвым не баліць і адна ноч аповесьць на імпэрыялістычнай вайне з ваеннымі творамі рэмарка барбюса дзюамеля літаратурная творчасьць гарэцкага пачалася зь невялічкіх твораў нататак фэльетонаў якія друкаваліся на старонках нашай нівы падпісваўся тады гарэцкі такімі псэўданімамі м б беларус м беларус максім беларус першая такая нататка зьявілася ў нашай ніве верасьня году першыя фэльетоны выявілі талент гарэцкага як сатырыка аднак у сваёй далейшай творчасьці ён рэдка вяртаўся да гэтага першае апавяданьне гарэцкага у лазьні было зьмешчанае ў нашай ніве студзеня году пад псэўданімам максім беларус напісанае было сьнежня году пасьля яго пачалі зьяўляцца ўсё новыя і новыя мастацкія творы апавяданьні стогны душы роднае карэньне у панскім лесе драматычны абразок атрута усё гэта было апублікавана на працягу году ўсё ў той жа нашай ніве пад псэўданімамі максім беларус і м г сваім сапраўдным прозьвішчам гарэцкі падпісаўся толькі ў годзе калі беларускім выдавецкім таварыствам у вільні была выдадзеная кніга рунь гарэцкі востра адчуваў патрэбы літаратурнага разьвіцьця беларусаў аб чым сьведчаць яго артыкулы наш тэатар і развагі і думкі апублікаваныя ў гг у іх аўтар выявіў сябе як тэарэтык публіцыст зацікаўлены праблемамі разьвіцьця нацыянальнай культуры мовы тэатру у годзе максім разам з братам гаўрылам працаваў над руска беларускім слоўнікам які быў выдадзены ў смаленску ў годзе а ў годзе ў вільні гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу надрукаваны пасьля кастрычніцкага перавароту і першы вопыт самога пісьменьніка ў галіне лексыкаграфіі яшчэ гарэцкаму належыць невялічкі беларуска маскоўскі слоўнік выдадзены ў вільні ў годзе які меў тры выданьні апошняе пад назвай беларуска расійскі слоўнічак выйшла ў савецкай беларусі ў годзе на год раней у менску зьявіўся складзены гарэцкім разам з байковым практычны расійска беларускі слоўнік які ахоплівае каля словаў на працягу гг ён напісаў больш за твораў апавяданьні аповесьць дзьве душы крытычныя артыкулы зьвяртаўся да жыцьця беларускіх перасяленцаў у сыбіры сыбірскія абразкі апавяданьні хадзяка моцнае каханьне хоцімка і інш у групе апавяданьняў створаных у гг гарэцкі наблізіўся да асэнсаваньня вобразу інтэлігента як усьвядомленага суб екта ў гістарычным быцьці свайго народу здарылася гэта пад уплывам вайны якая ў годзе абрынулася на беларускія землі рэвалюцыяў году абвастрэньняў нацыянальнай барацьбы ў краі у годзе ў менску быў выдадзены зборнік апавяданьняў досьвіткі у гэты час гарэцкі прымаў удзел у розных дыскусіях выступаў з навуковымі дакладамі па літаратуразнаўстве і фальклярыстыцы друкаваў артыкулы пра творчасьць многіх савецкіх пісьменьнікаў рабіў фальклёрныя запісы у годзе выйшаў зборнік народныя песьні з мэлёдыямі падрыхтаваны гарэцкім у суаўтарстве з кампазытарам ягоравым там зьмешчана беларускіх песень запісаных гарэцкім ад маці у канцы х гадоў пісьменьнік займаўся таксама перакладамі мастацкай прозы разгром фадзеева апавяданьні горкага канавалаў чалкаш пераклады былі падпісаныя псэўданімам а мсьціслаўскі але іх прыналежнасьць гарэцкаму не выклікае сумненьня у годзе гарэцкі падрыхтаваў да выданьня вялікую кнігу сваіх выбраных твораў нанова адрэдагаваўшы некаторыя зь іх гэтая кніга не пабачыла сьвет гарэцкі зьвяртаўся да праблемы ўзаемаадносінаў інтэлігента і народу да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным разьвіцьці аповесьць мэлянхолія апавяданьні фантазія і інш расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай сьвядомасьці выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасьці маладой беларускай літаратуры у творчасьці гарэцкага вызначаюцца наступныя пэрыяды так як іх акрэсьліў г гарэцкі ў лісьце да а адамовіча кнігі гарэцкага выдаваліся на расейскай украінскай польскай нямецкай мовах пасьля высылкі м гарэцкага ў вятку ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце а ў канцы чэрвеня году ў вятку быў прывезены і архіў цалкам архіў пасьля сьнежня году перахоўвала жонка гарэцкага у пясочні кіраве ленінградзе сакавіка году амаль усе рукапісы былі перададзеныя ў фундамэнтуальную бібліятэку акадэміі навук бсср архіў адзінак захаваньня рэшта рукапісаў знаходзіцца ў беларускім дзяржаўным архіве музэі літаратуры і мастацтва у годзе ў роднай вёсцы да годзьдзя зь дня народзінаў пісьменьніка што адзначалася таксама ў рамках арганізацыі аб яднаных нацыяў па пытаньнях адукацыі навукі і культуры адчынілі музэй з году дзейнічае міжнародны фонд братоў гарэцкіх ягонае імя носяць бібліятэка ў горках вуліцы ў менску амсьціславе і горках у менску і вязьме пастаўленыя помнікі з году рэгулярна ладзяцца гарэцкія чытаньні у годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага сьвята дажынкі ў горках нягледзячы на пратэсты грамадзтва быў зьнесены дом у якім у гг жыў максім гарэцкі гэта быў адзіны дом які захаваўся ад гарэцкага на тэрыторыі сучаснай беларусі дысэртацыі грэцкая мова элініка індаэўрапейская мова на якой цяпер размаўляюць каля мільёнаў чалавек у грэцыі і на высьпе кіпр грэцкая мова мае адзін з найбагатшых лексыконаў сярод усіх моваў сьвету каля тыс словаў клясычная або старажытная і сучасная грэцкая мова досыць моцна адрозьніваюцца хаця некаторыя дасьледчыкі падкрэсьліваюць вялікае падабенства паміж імі ужо з стагодзьдзя да н э існавала сыстэма пісьма лінейная б якая была ўпершыню расшыфраваная толькі ў годзе пасьля лінейнай б выдзяляюць яшчэ некалькі пэрыядаў у разьвіцьці грэцкай мовы падчас гэтак званага элінскага пэрыяду грэцкая мова была фактычна для жыхароў рымскай імпэрыі а потым бізантыі на ёй была створаная багатая літаратура падчас дамінацыі атаманскай імпэрыі грэцкая мова апынулася ў заняпадзе і пацярпела шмат зьменаў ад да году праводзілася моўная палітыка па ўвядзеньні катарэвуса правільнай грэцкай мовы якая базуецца на клясычнай але нарэшце ў годзе дымотыкі народная гаворка была прызнаная грэцкім урадам як стандарт сучаснай грэцкай мовы катарэвус у адрозьненьне ад народнай гаворкі меў скамплікаваную сыстэму дыякрытыкі тры тыпы націску востры тупы аблегчаны і два тыпы асьпірацыі тонкае і густое а таксама сымбаль трэма дымотыка ж мае толькі адзін дыякрытык для азначэньня націску цягам стагодзьдзяў лексычны склад грэцкай мовы пацярпеў нязначныя зьмены шматлікія словы былі запазычаныя ў лаціну італьянскую нямецкую ангельскую ды іншыя мовы грэцкая мова зьяўляецца крыніцай міжнароднай грамадзкай і навуковай тэрміналёгіі астраномія дэмакратыя граматыка філязофія антрапалёгія грэцкія назоўнікі маюць пяць склонаў назоўны родны давальны вінавальны клічны тры роды мужчынскі жаночы ніякі і тры лікі адзіночны двайны і множны у народнай гаворцы дымотыка давальны склон практычна не ўжываецца дзеясловы маюць чатыры лады тры станы тры асобы ды некалькі іншых формаў грэцкая мова у адрозьненьне ад большасьці іншых індаэўрапейскіх моваў мае сынтэтычны пасіў галоўнае адрозьненьне паміж клясычнай і сучаснай грэцкай фанэтыкай спрашчэньне сыстэмы галосных гукаў і зьмена зычных гукаў да фрыкатыўных у старажытнай грэцкай былі пяць кароткіх галосных сем даўгіх і шмат дыфтонгаў цяпер жа ў грэцкай мове засталіся галосных што датычыць зычных сталі вымаўляцца як а зычныя страцілі асьпірацыю і сталі вымаўляцца як грэцкі альфабэт мае літары на першым месцы ідзе старажытнае вымаўленьне затым сучаснае назвы некаторых краінаў па грэцку біблія мацей вольная падобная апэрацыйная сыстэма заснаваная на сыстэмных праграмах распрацаваных у рамках праекту і на ядры усе крынічныя коды апэрацыйнай сыстэмы цалкам адкрытыя для выкарыстаньня мадыфікацыяў і распаўсюджаньня першапачаткова распрацоўваўся і выкарыстоўваўся асобнымі аматарамі на сваіх пэрсанальных кампутарах але цяпер падтрымліваюць такія вялікія карпарацыі як і а таксама гэтую ас эфэктыўна выкарыстоўваюць у сэрвэрнай сфэры і апошнім часам як настольную апэрацыйную сыстэму выкарыстоўваюць і ў супэркампутарах і ў мабільных тэлефонах аналітыкі лічаць асноўнымі прычынамі посьпеху гэтай апэрацыйнай сыстэмы яе бясьпеку нізкі кошт свабоду выкарыстаньня і распаўсюджваньня да апэрацыйнай сыстэмы таксама часта адносяць праграмы якія дапаўняюць гэтую апэрацыйную сыстэму і дастасоўныя праграмы што робіць яе паўнавартасным шматфункцыянальным апэрацыйным асяродзьдзем у адрозьненьне ад большасьці іншых апэрацыйных сыстэмаў ня мае адзінае афіцыйнае камплектацыі замест гэтага пастаўляецца ў вялікай колькасьці так званых дыстрыбутываў у якіх праграмы аб ядноўваюцца зь ядром і іншымі праграмамі найбольш вядомымі дыстрыбутывамі зьяўляюцца адзін з самых старых дыстрыбутываў амэрыканская і яе нашчадак нямецкая міжнародны дыстрыбутыў параўнальна малады які актыўна разьвіваецца дыстрыбутыў і яе вэрсія які выкарыстоўвае абалонку замест паводле некаторых крыніц папулярныя таксама дыстрыбутывы ды у годзе рычард столман заснаваў праект мэтай якога было стварэньне паўнавартаснай падобнай апэрацыйнай сыстэмы якая б зьяўлялася да таго ж свабоднай у пачатку х гадоў праект ўжо меў амаль усе неабходныя складнікі гэтай сыстэмы бібліятэкі кампілятары тэкставыя рэдактары падобную абалонку каманднага радка акрамя галоўнага ядра праект пачаў распрацоўку ядра у заснаванага на мікраядры але распрацоўка гэтай канцэпцыі цягнулася вельмі марудна тым часам у годзе студэнт хэльсынскага унівэрсытэту лінус торвальдс пачаў напісаньне іншага ядра спачатку гэта быў аматарскі праект торвальдс на той час карыстаўся ас спрошчанай падобнай сыстэмай напісанай эндру танэнбаўмам у навуковых мэтах аднак танэнбаўм не дазваляў іншым людзям зьмяняць сваю апэрацыйную сыстэму і менавіта гэты факт прымусіў торвальдса пачаць напісаньне свайго ядра спачатку лінус назваў сваё ядро назву ж прыдумаў ары лемке адміністратар сэрвэра на якім разьмяшчаліся першыя вэрсіі ядра ён даў гэты назоў тэчцы зь якой упершыню можна было сьцягнуць файлы гэтага ядра першапачаткова для настаўленьня і ўстанаўленьня быў неабходны кампутар які працаваў бы на да таго ж першыя вэрсіі не маглі загружацца з цьвёрдага дыску самастойна без дапамогі іншай ас аднак пазьней былі напісаныя адмысловыя праграмы стартаваньня сыстэма хутка пераўзышла па функцыянальнасьці торвальдс і іншыя першыя распрацоўнікі ядра адаптавалі яго для працы з кампанэнтамі каб стварыць закончаную поўнафункцыянальную свабодную апэрацыйную сыстэму у наш час торвальдс працягвае кіраваць распрацоўкай ядра у той жа час іншыя складнікі апэрацыйнай сыстэмы кампанэнты зьяўляюцца асобнымі праектамі і распрацоўваюцца іншымі людзьмі распрацоўка ядра не зьяўляецца часткай праекту адмысловыя групы карыстальнікаў і камэрцыйныя кампаніі аб ядноўваюць усе неабходныя складнікі апэрацыйнай сыстэмы і дастасоўныя праграмы ў дыстрыбутывы ядро першапачаткова працавала толькі на мікрапрацэсарах але цяпер яно падтрымлівае шэраг апаратных архітэктур адна з самых пераносных апэрацыйных сыстэмаў якая можа выконвацца і на кішэнных кампутарах на базе працэсараў і на мэйнфрэймах адмысловыя дыстрыбутывы існуюць нават для рэдкіх апаратных плятформаў ядро і большасьць праграмаў распаўсюджваюцца на ўмовах ліцэнзіі ліцэнзія дазваляе зьмяняць праграму як заўгодна з той толькі ўмовай што атрыманы зьменены прадукт будзе таксама распаўсюджвацца на ўмовах гэтай ліцэнзіі у годзе лінус торвальдс сказаў што тое што я пачаў распаўсюджваць пад ліцэнзіяй стала адной зь лепшых рэчаў якія я калі небудзь рабіў аднак некаторыя важныя складнікі апэрацыйнай сыстэмы ужываюць іншыя ліцэнзіі шматлікія бібліятэкі карыстаюцца ліцэнзіяй менш патрабавальнай вэрсіяй а сыстэма вокнаў ужывае ліцэнзію у зша назва зьяўляецца гандлёвай маркай зарэгістраванай на імя лінуса торвальдса у годзе л торвальдс патлумачыў як вымаўляецца слова з улікам беларускай фанэтыкі яго трэба вымаўляць як лінукс мэтай праекту ёсьць напісаньне падобнай апэрацыйнай сыстэмы якая б цалкам складалася са свабодных праграмаў большасьць дыстрыбутываў засноўваецца на свабодных праграмах напісаных у межах праекту фонд свабодных праграм разглядае гэтыя дыстрыбутывы як варыянты сыстэмы і патрабуе называць такія апэрацыйныя сыстэмы ці сыстэма на аснове хаця некаторыя дыстрыбутывы пагадзіліся з такой назвай але большасьць дыстрыбутываў не зьмяшчаюць літары ў сваіх назвах лінус торвальдс назваў патрабаваньне называць сыстэмы словаспалучэньнем абрэвіятурай бязглузьдзіцай у сакавіку году пачала судовую справу супраць абвінаваціўшы карпарацыю у выдачы абароненага аўтарскім правам праграмнага коду праекту распрацоўкі ядра што забаронена ліцэнзіяй на выкарыстаньне якую дала карпарацыі прадстаўнікі адправілі лісты ў шматлікія кампаніі пагражаючы ім судовымі справамі за далейшае незаконнае на іх думку выкарыстаньне ядра аднак гэтыя карпарацыі аб ядналі свае высілкі і са свайго боку таксама распачалі судовыя справы супраць гэта былі такія карпарацыі як справа закрытая ў і іншыя больш таго пад пытаньнем цяпер і правы карпарацыя распачала судовую справу аспрэчваючы правы на гандлёвую марку дагэтуль група не перадала ў судовыя інстанцыі ніводнага доказу парушэньня заканадаўства з боку і іншых абвінавачаных карпарацыяў апэрацыйная сыстэма вельмі хутка распрацоўваецца энтузіястамі з усяго сьвету у годзе было праведзенае дасьледаваньне праграмнага коду апэрацыйнай сыстэмы яно паказала што каля праграмнага коду гэтай апэрацыйнай сыстэмы напісана на але таксама выкарыстоўваліся іншыя мовы іг д у адрозьненьне ад ды камэрцыйных падобных сыстэмаў ня мае геаграфічнага цэнтру распрацоўкі няма і арганізацыі якая валодала бы гэтай сыстэмай няма нават адзінага каардынацыйнага цэнтру праграмы для вынік працы тысячаў праектаў некаторыя з гэтых праектаў цэнтралізаваныя некаторыя каардынуюцца фірмамі але большасьць аб ядноўваюць праграмістаў па ўсім сьвеце знаёмых толькі па перапісцы стварыць свой праект або далучыцца да праекту які ўжо існуе можа любы і у выпадку посьпеху вынікі працы стануць вядомыя мільёнам карыстальнікаў карыстальнікі прымаюць удзел у тэставаньні вольных праграмаў маюць зносіны з распрацоўнікамі напроста што дазваляе хутка знаходзіць і выпраўляць памылкі і рэалізоўваць новыя магчымасьці менавіта такая гнуткая і дынамічная сыстэма распрацоўкі немагчымая для праектаў з зачыненым кодам вызначае выключную эканамічную эфэктыўнасьць нізкі кошт вольных распрацовак адладжаныя мэханізмы тэставаньня і распаўсюджваньня прыцягненьне людзей з розных краінаў якія валодаюць розным бачаньнем праблемаў абарона кода ліцэнзіяй усё гэта паспрыяла посьпеху вольных праграмаў вядома такая высокая эфэктыўнасьць распрацоўкі не магла не зацікавіць буйныя фірмы якія сталі адчыняць свае праекты так зьявіліся кампаніі кампаніі вольны клён кампаніі спрыяла пераносу на свае мэйнфрэймы зь іншага боку адчынены код значна зьніжае сабекошт распрацоўкі зачыненых сыстэмаў для і дазваляе зьнізіць кошт рашэньня для карыстальніка вось чаму стала плятформаю якую часта рэкамэндуюць для такіх прадуктаў як супольнасьць падтрымлівае сувязь пасродкам групаў карыстальнікаў гістарычна выкарыстоўваўся як сэрвэрная апэрацыйная сыстэма але яе нізкі кошт пераноснасьць і магутнасьць дапамаглі пашырыцца гэтай ас і на іншыя раней неўласьцівыя ёй задачы зьяўляецца адным з галоўных складнікаў канцэпцыі папулярнай сэрвэрнай плятформы дзякуючы нізкаму кошту і высокаму ўзроўню пераноснасьці часта выкарыстоўваюць у якасьці базавай плятформы для ўбудаваных сыстэмаў напрыклад тэлебачаньня мабільных тэлефонаў кішэнных кампутараў зьяўляецца галоўным канкурэнтам у сфэры мабільнай тэлефаніі а таксама спрабуе заняць сваё пачэснае месца на рынку апэрацыйных сыстэмаў для кішэнных кампутараў ствараючы альтэрнатыву і таксама шырока выкарыстоўваецца для стварэньня прадуктаў абслугоўваньня сетак брандмаўэр роўтар з за яе нізкага кошту і стабільнасьці працы зьяўляецца самай распаўсюджанай апэрацыйнай сыстэмай для супэркампутараў у лістападзе году ў сьпісе наймагутнейшых супэркампутараў сьвету два найхутчэйшыя супэркампутары сьвету працавалі на базе з сыстэмаў гэтага сьпісу выкарыстоўвалі розныя вэрсіі у тым ліку сем зь дзесяці найлепшых супэркампутараў ўжо пастаўляла праграмны збор які кожны ўладальнік мог устанавіць на сваю кансоль распрацоўнікі гульняў напрыклад і апошнім часам пачалі выпускаць вэрсіі сваіх вядомых гульняў пад ас выкарыстоўваецца ў якасьці аднаго са складнікаў дыстрыбутываў дыстрыбутывы ствараюцца кампутарнымі аматарамі закрытымі супольнасьцямі камэрцыйнымі і грамадзкімі арганізацыямі па ўсім сьвеце у склад дыстрыбутыву акрамя ядра дадаюць сыстэмныя і дастасоўныя праграмы сыстэму ўстаноўкі інтэграваную сыстэму кіраваньня ўстаноўленымі праграмамі і іншае дыстрыбутывы ствараюць з абсалютна рознымі мэтамі падтрымка адмысловай кампутарнай архітэктуры лякалізацыя праграм падтрымка праграмаў рэальнага часу выкананьня для ўбудаваных сыстэмаў і іншага шмат дыстрыбутываў ня ўтрымліваюць несвабодных кампанэнтаў якія могуць замінаць свабоднаму распаўсюджваньню і выкарыстаньню праграмаў тыповы дыстрыбутыў агульнага прызначэньня ўключае большасьць карыстальнікаў для ўсталёўкі выкарыстоўваюць дыстрыбутываў дыстрыбутыў гэта ня проста набор праграмаў а шэраг рашэньняў для розных задачаў карыстальнікаў аб яднаных адзінымі сыстэмамі ўсталёўкі кіраваньня і абнаўленьня пакетаў а таксама наладаў і падтрымкі апроч пералічаных існуе мноства іншых дыстрыбутываў частка зь якіх базуецца на пералічаных частка створаных з нуля і часьцяком прызначаных для выкананьня абмежаванай колькасьці задачаў напрыклад кожны дыстрыбутыў мае сваю канцэпцыю свой набор пакетаў свае перавагі і недахопы ні адзін дыстыбутыў ня можа задаволіць усіх карыстальнікаў а таму побач зь лідэрамі пасьпяхова існуюць іншыя фірмы і суполкі праграмістаў якія прапануюць свае рашэньні свае дыстрыбутывы свае паслугі раней была вядомая француская ранейшая назва існуе мноства якія дазваляюць запускаць непасрэдна з кампакт дыска без усталёўкі на цьвёрды дыск адным з найбольш папулярных зьяўляецца для тых хто жадае дасканала разабрацца з падыдзе любы з дыстрыбутываў аднак даволі часта для гэтае мэты выкарыстоўваюцца так званыя дыстрыбутывы якія прадугледжваюць самастойную зборку ўсіх або часткі кампанэнтаў з зыходных кодаў такія як або высокі ўзровень доступу да ўнутраных мэханізмаў працы паспрыяў стварэньню міту пра тэхнічную арыентацыю у параўнаньні зь яго канкурэнтамі на пэрсанальных кампутарах і іншыя свабодныя праграмы часта крытыкуюць за цяжкасьці выкарыстаньня гэтых праграмаў аднак у апошнія гады сытуацыя карэнна зьмянілася цяпер можна лёгка карыстацца ня ведаючы спэцыфіку ўнутраных працэсаў гэтай апэрацыйнай сыстэмы дзякуючы графічнаму інтэрфэйсу карыстальніка падобнаму на інтэрфэйсы іншых апэрацыйных сыстэмаў хаця ў некаторых сфэрах для яшчэ ня створаныя паўнавартасныя аналягі спэцыялізаваных праграмаў зь іншых апэрацыйных сыстэмаў гульні мадэляваньне аднак большасьць неабходных кожнаму карыстальніку праграм ужо напісана і эфэктыўна выкарыстоўваецца да таго ж шмат карпарацыяў абвесьцілі пра падтрымку у наступных вэрсіях сваіх праграмных прадуктаў пачынаючы з вэрсіі усё гэта дазваляе зрабіць выснову што ужо амаль гатовы для паўсюднага выкарыстаньня і на пэрсанальных кампутарах хаця для існуе шмат праграмаў для наладкі сыстэмы панэляў кіраваньня і іншага напрыклад але дагэтуль вельмі актыўна падтрымліваюцца магчымасьці наладкі сыстэмы шляхам рэдагаваньня адпаведных тэкставых файлаў настаўленьня згодна з дасьледаваньнямі рынку якія правяла кампанія сэрвэраў і настольных кампутараў працуюць пад кіраваньнем рынак хутка павялічваецца а таму прагназуецца што ў годзе рынак напісаньня і абслугоўваньня праграмных прадуктаў для дасягне млрд самы распаўсюджаны мэтад устаноўкі на пэрсанальны кампутар устаноўка з кампакт дыску звычайна вобразы такіх дыскаў можна свабодна сьцягнуць зь сеціва і запісаць на свой носьбіт некаторыя вытворцы кампутарнай тэхнікі пастаўляюць на рынак кампутары з ужо ўстаноўленай і наладжанай ас сярод такіх вытворцаў можна выдзяліць і альтэрнатывай устаноўкі стандартнай настольнай апэрацыйнай сысэтмы зьяўляецца магчымасьць устаноўкі на кампутары тонкага кліента гэты мэтад дазваляе загрузку апэрацыйнай сыстэмы з аднаго зь сеткавых кампутараў такая загрузка зьмяншае каштарыс аднаго кампутарызаванага працоўнага месца таксама даволі распаўсюджаная практыка загрузкі паўнавартаснай і гатовай для выкарыстаньня апэрацыйнай сыстэмы з аптычнага дыску такую загрузку падтрымліваюць шматлікія дыстрыбутывы і іншыя збор кампілятараў зьяўляецца стандартным для ас падтрымлівае мовы праграмаваньня фартран і інш большасьць дыстрыбутываў таксама падтрымліваюць інтэрпрэтатары апошнім часам распрацоўнікі дыстрыбутываў пачалі пастаўляць і кампілятар для існуе шэраг інтэграваных асяродзьдзяў распрацоўкі у тым ліку але ўсё роўна тэкставыя рэдактары і застаюцца вельмі папулярнымі ў праграмісцкай супольнасьці дзьве асноўныя графічныя бібліятэкі стварэньня інтэрфэйсу для і акрамя свабодных кампілятараў і іншых праграмаў распрацоўкі існуюць і закрытыя якія выпускаюць такія карпарацыі і група тэхнічную падтрымку карыстальнікаў забясьпечваюць камэрцыйныя кампаніі і зацікаўленыя групы карыстальнікаў бізнэс мадэль камэрцыйных кампаніяў звычайна заключаецца ў атрыманьні грошай за абслугоўваньне сваіх дыстрыбутываў якія распаўсюджваюцца бясплатна некаторыя дыстрыбутары таксама бяруць грошы за выкарыстаньне сваіх дыстрыбутываў а ня толькі падтрымку яны дадаюць у дыстрыбутыў закрытыя праграмы і такім чынам абмяжоўваюць правы карыстальнікаў на распаўсюд грэцкая рэспубліка альбо грэцыя дзяржава ў паўднёвай эўропе на балканскім паўвостраве й шматлікіх астравах найбуйнейшыя крыт эўбэя родас лесбас у эгейскім і іянічным марах ва ўсходняй частцы міжземнага мора насельніцтва каля мільёнаў каля зь іх грэкі сталіца атэны на поўначы грэцыя мяжуе з баўгарыяй і паўночнай македоніяй на паўночным захадзе з альбаніяй на паўночным усходзе з турэччынай мае дзевяць гістарычных абласьцей македонію цэнтральную грэцыю пэляпанэс тэсалію эпір эгейскія астравы тракію крыт і іянічныя астравы знаходзіцца на м месцы ў сьвеце паводле працягласьці берагавой лініі км грэцыі належаць больш за астравоў каля зь якіх населеныя шмат хто лічыць грэцыю калыскай сучаснай заходняй цывілізацыі тут зарадзіліся дэмакратыя заходняя філязофія алімпійскія гульні заходняя літаратура гістарыяграфія паліталёгія базавыя навуковыя й матэматычныя прынцыпы і драма у тым ліку трагедыя й камэдыя культурніцкія й тэхналягічныя дасягненьні грэцыі аказалі значны ўплыў на сьвет распаўсюдзіліся на ўсход праз заваёвы аляксандра вялікага а на захад праз інкарпарацыю ў рымскую імпэрыю і наступную бізантыю грэцкая праваслаўная царква таксама распаўсюдзіла грэцкія традыцыі на шырэйшы праваслаўны сьвет багатая спадчына грэцыі захавалася ў ейных аб ектах сусьветнай спадчыны незалежнасьць дзяржавы была абвешчаная ў року пасьля вайны грэцыі за незалежнасьць ад асманскай імпэрыі цяпер грэцыя дэмакратычная разьвітая дзяржава з разьвітай эканомікай высокімі якасьцю і стандартамі жыцьця краіна зьяўляецца адной з заснавальніцаў аан дзясятай далучылася да эўрапейскіх супольнасьцяў прадвесьнік эўразьвязу з року ўваходзіць у эўразону зьяўляецца сябрам міжнародных арганізацыяў такіх як рада эўропы нато аэср абсэ і сга саманазва краіны эляс або эляда аднак на іншых мовах краіна называецца інакш тэрмін грэцыя паходзіць ад лацінскага што літаральна азначае зямля грэкаў ад грэцыя была заселеная зь незапамятных часоў рэшткі старажытных архантрапаў узростам ў тыс гадоў знойдзены ў пячоры пэтралоне вядомыя таксама астанкі неандэртальцаў якія жылі тыс гадоў таму на тэрыторыі пэляпанэсу дагрэцкая эгейская цывілізацыя датуецца стагодзьдзямі да н э першая культура на тэрыторыі грэцыі дзе дамінуе ўласна грэцкае насельніцтва гэта мікенская культура якая аб яднала ў сабе дасягненьні ранейшых эгейскіх культураў традыцыйна ўласна старажытнагрэцкі пэрыяд пачаўся зь першых алімпійскіх гульняў у да н э і працягваўся да сьмерці аляксандра македонскага ў да н э эліністычны пэрыяд гісторыі грэцыі працягваўся ад сьмерці аляксандра македонскага да далучэньня пэляпанэскага паўвострава і грэцкіх астравоў да рыма ў да н э рымская грэцыя пэрыяд грэцкай гісторыі пасьля перамогі рыма над карынцянамі ў бітве пры карынце ў да н э да перайменаваньня гораду бізантыя ў у новы рым пазьней канстантынопаль рымскім імпэратарам канстантынам і пераносу ў яго сталіцы рымскай імпэрыі у складзе бізантыі значэньне грэцыі зноў павышаецца у стагодзьдзі гэты пэрыяд заканчваецца з далученьнем грэцыі да імпэрыі турак асманаў большая частка грэцыі зьяўлялася часткай асманскай імпэрыі да абвяшчэньня незалежнасьці ў першым кіраўніком незалежнай грэцыі быў яан кападыстрыя аднак на тэрыторыі незалежнай грэцыі тады пражывала толькі каля часткі грэкаў міжземнамор я каля млн з мільёнаў таму да х гадоў галоўным вэктарам ўнутранай і зьнешняй палітыкі былі пляны па аднаўленьні грэцкага адзінства якія атрымалі ў стагодзьдзі назву вялікай ідэі а на сумежных грэцкіх тэрыторыях узьнік тэрмін энозіс або імкненьне да ўзьяднаньня з грэцыяй пасьля стварэньня турэцкай рэспублікі грэцыя ўцягнулася ў гадах у вайну супраць яе і прайграла у гадах акупаваная італьянска нямецкімі войскамі у гадах у грэцыі ідзе грамадзянская вайна паміж камуністамі і раялістамі аднак манархія будзе скасаваная толькі ў сіламі ваенных адміністрацыйна тэрытарыяльны падзел грэцыі ўключае ў сабе адміністрацыйных акругаў вобласьцей або пэрыфэрыяў якія затым падзяляюцца на номы або прэфэктуры дадаткова да гэтых акругаў існуе адзін аўтаномны рэгіён аян орас сьвятая гара у раёне гары атон грэцыя парлямэнцкая рэспубліка кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт які выбіраецца парлямэнтам на пяцігадовы тэрмін існуючая канстытуцыя была зацьверджаная парлямэнтам і ўведзена ў дзеяньне ў годзе пасьля падзеньня вайсковай хунты захапіўшай уладу з да году з таго часу канстытуцыя зьмянялася ў і гадах канстытуцыя ўтрымлівае параграфаў якія падзяляюць дзяржаўную ўладу на заканадаўчую выканаўчую і судовую і дае пашыраныя гарантыі грамадзкім свабодам і правам згодна з канстытуцыяй выканаўчая ўлада належыць прэзыдэнту рэспублікі і ўраду пасьля папраўкі году прэзыдэнцкія абавязкі былі значна паменшаныя і зараз прэзыдэнт зьяўляецца хутчэй пратакольнай асобай абавязкі прэм ер міністра выконвае лідэр партыі якая мае на бягучы момант большасьць у парлямэнце прэзыдэнт фармальна пазначае прэм ер міністра і па яго рэкамэндацыям міністраў прэм ер міністар валодае большай часткай палітычнай улады і згодна з папраўкай году яму была перададзена большая частка прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў заканадаўчая ўлада належыць парлямэнту які складаецца з дэпутатаў законы прынятыя парлямэнтам павінны зацьвярджацца прэзыдэнтам парлямэнцкія выбары праходзяць кожныя чатыры гады але прэзыдэнт мае права распусьціць парлямэнт па прапанове кабінэта міністраў прэзыдэнт таксама можа распусьціць парлямэнт пасьля таго як апазыцыя зможа арганізаваць вотум недаверу судовая ўлада незалежная ад выканаўчай і заканадаўчай і складаецца з трох вярхоўных судоў касацыйны суд дзяржаўны савет і эканамічны суд судовая ўлада уключае яшчэ і грамадзянскія суды якія разглядаюць адміністрацыйныя грамадзянскія і крымінальныя справы грэцкі паўвостраў разьмешчаны на паўднёвым усходзе эўропы займае плошчу км грэцыя разьмешчаная ў паўднёвай частцы балканскага паўвострава і на прылеглых да яго і да ўзьбярэжжа малой азіі астравах мяжуе з альбаніяй македоніяй баўгарыяй і турэччынай абмываецца міжземным морам у тым ліку іянічным эгейскім морамі а паўднёвае ўзьбярэжжа крыта лівійскім морам у склад грэцыі ўваходзіць каля тысячаў астравоў на якія прыходзіцца каля усёй краіны тэрыторыя грэцыі падзеленая на тры часткі у матэрыковую грэцыю ўваходзяць македонія паўночная вобласьць грэцыі межная з альбаніяй яніна ігуменіца баўгарыяй радопі і паўночнай македоніяй касторыя халькідыкі тракія паўночна ўсходняя вобласьць межная з баўгарыяй і турэччынай александропаль каматыні эпір паўночна заходняя вобласьць межная з альбаніяй абмываецца іянічным морам тэсалія найболей раўнінная вобласьць з усходу абмываецца эгейскім морам лярыса воляс трыкала цэнтральная грэцыя цэнтральная частка грэцыі халькіда лямія амфіса атыка вобласьць вакол атэнаў пэляпанэс самы вялікі паўвостраў грэцыі плошча тыс кв км злучаны з матэрыковай часткай вузкім карынтскім перашыйкам шырыня км празь які ў канцы стагодзьдзя быў прарыты канал даўжынёй м шырыня м глыбіня м трэці раён утвараюць астравы эгейскага мора эўбэя другая па велічыні пасьля крыта востраў грэцыі тыс кв км злучаны з кантынэнтам мастом лесбас адзін з буйных астравоў грэцыі тыс кв км паўночныя спарады астравы скірас скапелас юра іліадрамія і інш у паўночна заходняй часткі эгейскага мора кіклады кіклас па грэцку утвараючы кольца архіпэляг у цэнтральнай і паўднёвай частцы эгейскага мора астравы аморгас андрас сыфнос сантарыні тымас кітнас і інш паўднёвыя спарады дадэканэс архіпэляг з астравоў у паўднёваўсходняй часткі эгейскага мора ва ўзьбярэжжа турэччыны астравы родас самас астыпалея калімнас карпатос лерас і інш грэцкі ляндшафт гэта чаргаваньне скалістых звычайна бязьлесных гор густанаселеных далінаў шматлікіх астравоў праліваў і бухтаў маляўнічыя скалы пляжы экзатычныя гроты падаюць велізарныя магчымасьці для адпачынку на моры і горнага турызму шырокае распаўсюджваньне вапнякоў асабліва ў заходняй частцы краіны прывяло да фармаваньня карставых варонак пячораў якія надаюць ляндшафту своеасаблівае дзікае аблічча і што прываблівае аматараў выпрабаваць свае сілы ў спэлеалёгіі горныя масівы займаюць амаль чвэрць паверхні тэрыторыі краіны гэта пераважна сярэдняй вышыні горы да м найвышэйшы пункт грэцыі гара алімп м вышэй мэтраў паднімаюцца таксама пінд парнас горны ланцуг на поўначы пэляпанэса і тайгет раўнін мала засяроджаныя яны ва ўсходняй палове краіны за выключэньнем пэляпанэса дзе раўніны пераважаюць на заходнім узьбярэжжы пад лесам і хмызьняком каля тэрыторыі нацыянальныя паркі вікас аос мікра прэспа эта і інш на вузкім і гарыстай грэцкай паўвысьпе не маглі ўтварыцца вялікія рачныя сыстэмы пераважаюць горныя рэкі кароткія бурныя з маляўнічымі парогамі і вадаспадамі часта бягучыя да мора ў вузкіх каньёнах самая доўгая рака грэцыі альякмон амаль км іншыя буйныя рэкі эбрас нэстас стрымон вардар ахелас рэкі не прыдатныя для суднаходзтва але гуляюць даволі вялікую ролю як крыніцы энэргіі у грэцыі налічаецца больш за азёраў плошчай км самыя буйныя і глыбокія зь іх тэктанічнага паходжаньня да іх прыналежаць азёры трыхоніс км волві км вэгарытыс км шмат карставых азёраў яны як правіла невялікія сілкуюцца ў асноўным падземнымі водамі найбуйнае з іх яніна км у склад грэцыі ўваходзіць больш за астравоў ад буйных крыт эўбэя да дробных патмас хрысі кастэлярыза на іх долю прыпадае каля усёй грэцкай тэрыторыі тыс кв км усе астравы падзяляюцца на некалькі груп грэцыя не валодае значнымі запасамі якіх небудзь карысных выкапняў найбольш распаўсюджаным і здабываемым зьяўляецца лігніт або слабавуглефікаваны буры вугаль ён зьяўляецца галоўным паліўным рэсурсам грэцыі у канцы стагодзьдзя ў эгейскім моры былі знойдзеныя нязначныя запасы нафты і газу вядзецца іх распрацоўка адносна багатая грэцыя руднымі карыснымі выкапнямі сярод іх жалезныя марганцавыя нікелевыя хромавыя медныя і полімэталічныя руды значныя запасы баксытаў або алюмінавых руд паводле ацэнак геолягаў у нетрах грэцыі залягаюць каля млн т гэтай каштоўнай руды што робіць грэцыю адным з найбуйнейшых яе здабытчыкаў ў эўропе на тэрыторыі грэцыі захавалася няшмат відаў дзікіх жывёлаў і папуляцыі іх невялікія гэта зьвязана са шматтысячагадовай гісторыяй гэтай краіны больш за гадоў людзі актыўна палявалі на жывёлаў і вынішчалі расьліны на тэрыторыі грэцыі найбольш распаўсюджаныя тут невялікія жывёлы зайцы барсукі і розныя віды мышэй з прыкладна відаў расьлінаў грэцыі найбольш распаўсюджаныя невялікія расьліны і кусты на паўвысьпе халкідыкі часта сустракаюцца хваёвыя лясы распаўсюджаныя кіпарысы і плятаны узрост некаторых дасягае некалькіх тысячаў гадоў вельмі распаўсюджаная аліва адно з каштоўных дрэваў грэцыі і ўсяго міжземнамор я у цэлым бедная расьліннасьць грэцыі тлумачыцца шырокім распаўсюджваньнем коз у старажытнай грэцыі якія абгрызалі кару дрэваў з прычыны чаго тыя гінулі а дробныя расьліны проста вытоптваліся існуе нават прымаўка грэцыю зьелі козы у гадах у грэцыі адбыліся значныя эканамічныя пераўтварэньні і пачаўся хуткі эканамічны рост краіны зь сельскагаспадарчай краіны грэцыя перанакіравала сваю эканоміку на сфэру паслугаў у асноўным транспарт турызм гандаль і фінансы важную ролю адыграла і сяброўства з году ў эўрапейскім зьвязе а таксама дапамога зь яго боку з да году грэцыя атрымлівала штогод млрд даляраў зша у рамках так званага інтэграцыйнага пляну сярэднегадавы прырост суп у гадах складаў у годзе нацыянальнага прыбытку ствараюць паслугі прамысловасьць сельская гаспадарка у прамысловасьці асноўнае разьвіцьцё атрымала лёгкая і харчовая галіны паводле ацэнкі у годзе ў прамысловасьці былі занятыя працаздольнага насельніцтва вядзецца здабыча баксытаў пірытаў нікелю магнэзытаў разьвітая і мэталюргічная прамысловасьць яле ў адпаведнасьці з рашэньнем эз вытворчасьць сталі скарочаная на адным з найбольшых прадпрыемстваў каляровай мэталюргіі было біёхалко існуюць прадпрыемствы машынабудаўнічай нафтахімічнай і дрэваапрацоўчай галінаў эканомікі у горадзе волас разьмешчана самая буйная ў сьвеце фабрыка цэмэнту пад грэцкім флягам рэгіструецца шмат караблёў у выніку чаго фармальна грэцыя валодае самым буйным у сьвеце грамадзянскім флётам значную ролю традыцыйна мае рыбная лоўля у грэцыі гандлёвых караблёў месца ў сьвеце у сельскай гаспадарцы разьвіцьцё атрымала вытворчасьць садавіны і гародніны асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца масьліны вінаград дыні пэрсікі апэльсіны і памідоры штогод грэцыя прымае каля млн турыстаў што дае значную долю грашовага прыбытку краіны паводле перапісу года у грэцыі жылі чалавек у годзе ў грэцыі жылі тыс чалавек у годзе насельніцтва грэцыі ацэньвалася ў млн чалавек у годзе ў грэцыі пражывалі млн чалавек у годзе насельніцтва грэцыі складала млн чалавек паводле ацэнкі ў годзе насельніцтва грэцыі складае чалавек большасьць насельніцтва грэцыі складаюць грэкі але гэтыя зьвесткі часта аспрэчваюцца у выніку недаўліку нацыянальных меншасьцяў асабліва моўным афіцыйная статыстыка грэцыі не вядзе ўліку насельніцтва па нацыянальнасьцям па зьвесткам навукоўцаў этнаграфаў у грэцыі існуюць наступныя нацыянальныя меншасьці туркі памакі баўгарамоўныя мусульмане цыганы мусульмане альбанцы арамуны праваслаўныя цыганы сэрбы арабы армяне габрэі і інш для грэцыі характэрная дыспрапорцыя гарадзкога расьсяленьня пераразьвітая аглямэрацыя атэнаў з агульным насельніцтвам звыш млн чалавек я па памерах аглямэрацыя ў ес і невялікія іншыя гарады толькі зь іх што не ўваходзяць у атэнскую аглямэрацыю маюць насельніцтва звыш тыс чалавек паводле перапісу году буйнейшымі гарадамі грэцыі зьяўляюцца паводле афіцыйных ацэнак грэкаў зьяўляюцца чальцамі грэцкай праваслаўнай царквы у праведзеным эўрастатам у року апытаньні грамадзянаў грэцыі адзначылі што вераць у існаваньне бога грэцкая кухня прадстаўляе сабой прыклад тыповай міжземнаморскай або балканскай кухні але шмат у чым кухня грэкаў адрозная ад кухняў яе бліжэйшых суседзяў баўгарыі альбаніі і італіі перш за ўсё спэцыі іх грэкі дадаюць у сваю ежу часьцей за іншых у эўропе разам з тым грэцкая кухня не зьяўляецца вострай другая адметная асаблівасьць грэцкай кухні гэта мноства аліўкавага алею ён дадаецца практычна ва ўсе стравы і выкарыстоўваецца ня толькі як духмяная прыправа але і падчас тэрмічнай апрацоўкі ежы яшчэ адным незаменным кампанэнтам зьяўляецца лімон асаблівы гонар грэкаў сыр у грэцыі яго вырабляецца ня менш за гатункаў у кожным рэгіёне свой асаблівы рэцэпт грэкі спажываюць сыру больш за ўсіх у сьвеце больш за кг у год на чалавека самы папулярны гатунак носіць назву фэта менавіта ён выкарыстоўваецца ў прыгатаваньні знакамітага грэцкага салату які ў самой грэцыі называецца харыятыкі вясковы ня менш папулярнае ў грэцыі мяса перавага аддаецца сьвініне бараніне і казьляціне мусака адна з самых вядомых страваў прыгатаваная з дадаваньнем як мяса так і традыцыйнай для грэцыі агародніны вельмі папулярныя рыба малюскі і іншыя морапрадукты у грэцыі сьвяткуюць наступныя сьвяты у годзе атэны прымалі ў сябе конкурс песьні эўрабачаньне пасьля перамогі на папярэднім конкурсе сьпявачкі хэлены папарызу грэцыя радзіма алімпійскіх гульняў спорт папулярны тут з часоў гарадоў дзяржаваў пра значнасьць спорту ў грэцыі кажа той факт што на час правядзеньня алімпійскіх гульняў перапыняліся ўсе войны паміж грэкамі у сучаснай грэцыі спорт таксама не згубіў актуальнасьці у годзе ў атэнах былі праведзеныя першыя алімпійскія гульні сучаснасьці дзе ўдзельнічалі краінаў у годзе грэцыя ізноў прыняла ў сябе алімпійскія гульні у іх удзельнічала ўжо дзяржаваў былі пабудаваныя новыя спартовыя збудаваньні з прымяненьнем найноўшых тэхналёгіяў сёньня найбольш папулярнымі відамі спорту зьяўляюцца футбол баскетбол і плаваньне у годзе грэцыя стала чэмпіёнам эўропы па футболе саступіўшы толькі ў адным матчы сборнай расеі рыгор гірша львовіч рэлес верасьня пісьменьнік і паэт які пісаў на ідыш нарадзіўся красавіка году ў горадзе чашнікі віцебскай вобласьці тады ў лепельскім павеце скончыў віцебскі пэдагагічны тэхнікум вучыўся на жыдоўскім аддзяленьні літаратурнага факультэта менскага пэдагагічнага інстытуту упершыню выступіў у друку зь вершам у годзе газэта юнгер арбайтэр малады рабочы пісаў на ідыш і па расейску выдаў зборы вершаў на мове ідыш пачатак вершы і кнігу апавяданьняў пад мірным небам масква у перакладзе на беларускую мову выйшла кніга вершаў бяроза пад акном на расейскую стихи масква стала друкаваўся на старонках жыдоўскага часопіса саветыш геймланд савецкая радзіма масква выступаў і ў галіне прозы першая аповесьць пра тое чаго не ведаюць вучні надрукаваная ў годзе ў перакладзе на беларускую мову часапіс полымя сярод перакладчыкаў вершаў рэлеса фэлікс баторын франсуаза саган альбо франсуаза саан чэрвеня верасьня француская пісьменьніца сапраўднае прозьвішча куарэ франсуаза саган навучалася ў сарбонскім унівэрсытэце але ня скончыла яго свой першы раман вітаю цябе сум яна напісала у гадоў гэты раман быў надрукаваны ў годзе і адразу зрабіў яе знакамітай ён быў перакладзены на мовы і выдадзены агульным накладам больш як мільёнаў асобнікаў француаза саган зьяўляецца аўтаркай больш як кніг раманы п есы аповесьці многія зь іх былі экранізаваныя у дзень яе сьмерці прэзыдэнт францыі жак шырак сказаў што яна была вядучай прадстаўніцай свайго пакаленьня якая дапамагла вызваленьню францускай жанчыны сыстэма зьлічэньня спосаб запісу лікаў пры дапамозе лічбаў яна прызначана для прадстаўленьня пэўнага шэрагу лікаў напрыклад цэлыя лікі у пісьмовай форме і наадварот для ўяўленьня велічыні ліку па яго напісаньню а таксама дзеля адлюстраваньня некаторых уласьцівасьцяў і структуры лікаў найпрасьцейшая і самая старажытная сыстэма зьлічэньня адзінкавая сыстэма зьлічэньня напачатку людзі занатоўвалі лікі пры дапамозе зарубак на дрэве вузлоў на вяроўцы драпінах на скуры ігд колькі адзінак зарубак вузлоў драпін такі і лік напрыклад азначае лік калі прыняць сымбаль за адзінку гэтая сыстэма ўжывальна толькі для малых натуральных лікаў складаньне і адніманьне ў гэтай сыстэме выконваецца вельмі проста але ўжо памнажэньне і дзяленьне даволі складаныя напрыканцы мнулага стагоддзя зьявлася абазначэнне лкаў ад да у адзінкавай сыстэме зьлічэньня не тольк з дробавай рысай а з дробавай коскай у наш час яна ўжываецца ў некаторых навуках інфарматыцы геамэтрыі мінуты і сэкунды пры вымярэньні вуглоў альгебры ступені вытворных больш прыдатнымі зьяўляюцца сыстэмы якія ўжываюць нейкі варыянт скарачэньня запісу пры гэтым ужываюць адмысловыя знакі ня толькі для адзінкі але і для больш буйных лікаў звычайна ступеням ліка астатнія лікі ўтвараюцца пры дапамозе сумаваньня значэньняў тых знакаў на такіх прынцыпах пабудаваныя рымскія лічбы і альфабэтныя сыстэмы зьлічэньня яшчэ лепшымі зьяўляюцца так званыя пазыцыйныя сыстэмы зьлічэньня найбольш вядомай зь якіх ёсьць дзесятковая якой карыстаюцца амаль паўсюдна асноўныя прынцыпы такіх сыстэмаў зададзены фіксаваны набор лічбаў і пазыцыя лічбы ў запісу ліку пазначае ступень асновы сыстэмы на якую трэба памножыць гэтую лічбу сума такіх здабыткаў і ўтварае значэньне ліку напрыклад у дзесятковай сыстэме лічбаў іх колькасьць дае назоў сыстэме зьлічэньня дзесятковая аснова так значэньне ліку ёсьць пазыцыя лічыцца ад справа налева арыфмэтычныя апэрацыі ў пазыцыйных сыстэмах больш простыя да таго ж для запісу адвольна вялікага ліку патрабуецца абмежаваны концы набор знакаў лічбаў эўрапейскі зьвяз эўразьвяз эканамічнае і палітычнае аб яднаньне краінаў эўропы у якое цяпер уваходзяць дзяржаваў кантынэнту зьвяз накіраваны на рэгіянальную інтэграцыю зьвяз быў юрыдычна замацаваны маастрыхцкай дамовай у годзе на прынцыпах эўрапейскіх супольнасьцяў агульнае насельніцтва эз складае млн чалавек што прыкладна адпявядае насельніцтву ўсёй плянэты з дапамогай стандартызаванай сыстэмы законаў якія дзейнічаюць ва ўсіх краінах зьвяза быў створаны агульны рынак які гарантуе свабодны рух людзей тавараў капіталу і паслуг уключаючы адмену пашпартнага кантролю ў межах шэнгенскай зоны у якую ўваходзяць як краіны сябры гэтак і іншыя эўрапейскія дзяржавы эўразьвяз прымае законы дырэктывы заканадаўчыя акты і пастановы у сфэры правасудзьдзя і ўнутраных справаў а таксама выпрацоўвае агульную палітыку ў галіне гандлю сельскай гаспадаркі рыбалоўства і рэгіянальнага разьвіцьця краінаў зьвяза ўвялі ў зварот адзіную валюту эўра утварыўшы эўразону зьяўляючыся суб ектам міжнароднага публічнага права эўразьвяз мае паўнамоцтвы на ўдзел у міжнародных адносінах і складаньне міжнародных дамоваў сфармаваная агульная зьнешняя палітыка і палітыка бясьпекі якая прадугледжвае правядзеньне ўзгодненай зьнешняй і абароннай палітыцы па ўсім сьвеце заснаваны сталыя дыпляматычныя місіі эз дзейнічаюць прадстаўніцтвы ў арганізацыі аб яднаных нацыяў сга вялікай васьмёрцы і групе дваццаці дэлегацыі эз узначальваюцца амбасадарамі эз эз зьяўляецца міжнародным утварэньнем якое спалучае прыкметы міжнароднай арганізацыі і дзяржавы аднак фармальна ён не зьяўляецца ні тым ні іншым у пэўных галінах рашэньні прымаюцца незалежнымі наднацыянальнымі інстытутамі а ў іншых ажыцьцяўляюцца з дапамогай перамоваў паміж дзяржавамі чальцамі зьвязу найбольш важнымі інстытутамі эз зьяўляюцца эўрапейская камісія рада эўрапейскага зьвязу эўрапейская рада суд эўрапейскага зьвязу і эўрапейскі цэнтральны банк эўрапейскі парлямэнт абіраецца кожныя пяць гадоў грамадзянамі эз пасьля другой сусьветнай вайны рух да эўрапейскай інтэграцыі пачаў разглядацца многімі палітыкамі як уцёкі ад скрайніх формаў нацыяналізму якія абрынуліся на кантынэнт у годзе на гаагаўскім кангрэсе былі створаныя эўрапейскі фэдэральны рух і каледж эўропы месца дзе будучыя лідэры эўропы маглі жыць і навучацца разам у годзе ўступіла ў сілу парыская дамова якая была падпісаная яшчэ ў годзе паводле якой было створанае эўрапейскае аб яднаньне вугалю й сталі што было абвешчана першым крокам у фэдэралізацыі эўропы галоўнай мэтай стварэньня гэтага аб яднаньня была ліквідацыя магчымасьці пачатку войнаў паміж дзяржавамі чальцамі шляхам аб яднаньня нацыянальнай цяжкай прамысловасьці кожнай з краінаў у адну агульную сябрамі й заснавальнікамі супольнасьці сталі бэльгія францыя фрн італія люксэмбург і нідэрлянды у годзе шэсьць краінаў заснавальніцаў падпісалі рымскі дагавор што прывяло да павелічэньня раней існага супрацоўніцтва ў рамках эўрапейскага аб яднаньня вугалю і сталі эавс паводле дамовы была створана эўрапейская эканамічная супольнасьць ээс якая была накіравана на стварэньне мытнага зьвязу у той жа дзень было падпісана пагадненьне аб стварэньні эўрапейскай супольнасьць па атамнай энэргіі эўратам для супрацоўніцтва ў разьвіцьці ядзернай энэргетыкі абодве дамовы ўступілі ў сілу ў годзе у годзе паводле маастрыхсцкай дамовы удзельніцаў эўразьвязу істотна падвысілі палітычны статус свайго аб яднаньня пагадзіўшыся праводзіць агульную абаронную фінансавую й эканамічную палітыку базавая структура эўразьвязу ўключае ў сябе эўракамісію своеасаблівая рада міністраў эўрапейскі парлямэнт і суд асноўныя кіраўнічыя структуры эўразьвязу знаходзяцца ў брусэлі у годзе да зьвязу далучыліся вялікабрытанія данія й ірляндыя у годзе грэцыя грэнляндыя якая атрымала пэўны сувэрэнітэт ад даніі у годзе пакінула эўразьвяз у годзе па правядзеньні рэфэрэндуму у годзе да зьвязу далучыліся гішпанія й партугалія у годзе чальцамі эз сталі аўстрыя фінляндыя швэцыя траўня году да эўразьвязу далучыліся яшчэ новых сябраў вугоршчына кіпр латвія летува мальта польшча славаччына славенія чэхія й эстонія па стане на студзеня году румынія й баўгарыя сталі сябрамі эз у тым жа годзе славенія прыняла эўра у годзе на адзіную эўрапейскую валюту перайшлі кіпр і мальта славаччына у годзе эстонія годзе й латвія у годзе у чэрвені году адбыліся выбары ў эўрапейскі парлямэнт што прывяло да стварэньня другога кабінэту міністраў жузэ барозу да ліпеня году афіцыйную заяўку на ўступ накіравала ісьляндыя але з тых часоў перамовы былі прыпыненыя у годзе эўрапейскі зьвяз атрымаў нобэлеўскую прэмію міру за ўнёсак у разьвіцьцё міру і замірэньня дэмакратыі і правоў чалавека ў эўропе па стане на ліпеня году харватыя стала м чальцом эз я выбары ў эўрапарлямент якія прайшлі ў траўні году паказалі рост эўраскептыцызму бягучыя кандыдаты на ўступленьне ў эўразьвяз турэччына сэрбія й паўночная македонія з пачаткам х гадоў згуртаванасьць эўрапейскага зьвязу была правераная некалькімі пытаньнямі у тым ліку пазыковым крызісам у некаторых краінах эўразоны узмацненьнем міграцыі з афрыкі і азіі і выхадам вялікабрытаніі з эз у годзе ў вялікабрытаніі адбыўся рэфэрэндум аб ейным чалецтве ў эўрапейскім зьвязе на якім удзельнікаў прагаласавалі за выхад краіны са зьвязу вялікабрытанія афіцыйна паведаміла эўрапейскую раду аб сваім рашэньні пакінуць зьвязу сакавіка году распачаўшы фармальную працэдуру выхаду аднак выхад адбыўся толькі студзеня году хаця большасьць абласьцей заканадаўства эз па ранейшаму будуць прымяняцца да вялікабрытаніі на працягу пераходнага пэрыяду які скончыцца не раней за канец году эўрапейскі зьвяз мае сем асноўных установаў як то эўрапейскі парлямэнт рада эўрапейскага зьвязу эўрапейская камісія эўрапейская рада эўрапейскі цэнтральны банк суд эўрапейскага зьвязу і эўрапейская падліковая палата заканадаўчае права зь іх маюць эўрапейскі парлямэнт які непасрэдна абіраецца дзяржавамі эўрапейскага зьвязу і рада эўрапейскага зьвязу у якую ўваходзяць міністры ўрадаў усіх чальцоў зьвязу выканаўчыя функцыі ўскладзены на эўрапейскую камісію і ў абмежаваным аб ёме на эўрапейскую раду ня блытаць з вышэйзгаданай радай эўрапейскага зьвязу грашова крэдытная палітыка ў эўразоне рэгулюецца эўрапейскі цэнтральным банкам тлумачэньне і прымяненьне права эз забясьпечваецца судом эўрапейскага зьвязу бюджэт эз старанна правяраецца падліковай палатай якая таксама называецца эўрапейскім судом аўдытараў існуюць таксама шэраг дапаможных органаў якія кансультуюць эз або працуюць у пэўнай вобласьці праз пасьлядоўнае павелічэньне эўрапейскі зьвяз вырас з шасьці краінаў заснавальнікаў бэльгія францыя заходняя нямеччына італія люксэмбург і нідэрлянды да цяперашніх краінаў дзяржавы якія маюць далучыцца да зьвязу і стаць удзельнікам устаноўчых дамоваў атрымліваюць некаторыя прывілеі і абавязацельствы сяброўства ў эз гэта цягне за сабой частковае дэлегаваньне сувэрэнітэту інстытутаў у абмен на прадстаўніцтва ў гэтых установах гэтая практыка часьцяком згадваецца як аб яднаньне сувэрэнітэтаў для таго каб стаць сябрам краіна павінна адпавядаць капэнгагенскім крытэрам вызначаным на нарадзе году эўрапейскай радай у капэнгагене такія краіны павінны мець стабільную дэмакратыю паважаць правы чалавека і вяршэнства закону дзе функцыянуе рынкавая эканоміка таксама краіна павінна прыняцт абавязацельства сяброўства у тым ліку заканадаўства эз ацэнка выкананьня краіны крытэраў зьяўляецца адказнасьцю эўрапейскай рады лісабонская дамова між тым зараз утрымлівае пункт у адпаведнасьці з артыкулам які прадугледжвае выхад краіны чаьца з эз на сёньня маюцца чатыры краіны якія складаюць эўрапейскую асацыяцыю вольнага гандлю еасг якія не зьяўляюцца чальцамі эз але часткова прынялі правілы эз ісьляндыя ліхтэнштайн і нарвэгія якія зьяўляюцца часткай адзінага рынку ў рамках эўрапейскай эканамічнай зоны і швайцарыя якая мае аналягічныя сувязі праз двухбаковыя дамовы адносіны малых эўрапейскіх краінаў то бок андоры манака сан марына і ватыкану ўключаюць выкарыстаньне імі эўра і сувязі ў іншых галінах супрацоўніцтва зьнешняя палітыка супрацоўніцтва паміж чальцамі адносіцца да часу стварэньня супольнасьці ў годзе калі дзяржавы чальцы выступалі адзіным блёкам у міжнародных гандлёвых перамовах у рамках агульнай гандлёвай палітыкі крокі да больш шырокамаштабнай каардынацыі ў зьнешніх адносінах пачаліся ў годзе са стварэньнем эўрапейскага палітычнага супрацоўніцтва які прывёў да выкарыстаньня неафіцыйнага працэсу кансультацыяў паміж дзяржавамі чальцамі з мэтай фармаваньня агульнай зьнешняй палітыкі аднак гэтае супрацоўніцтва набыла афіцыйны статус толькі ў годзе што было дасягнута шляхам прыняцьця адзінага эўрапейскага акту эўрапейскае палітычнае супрацоўніцтва было пераназвана ў агульную зьнешнюю палітыку і палітыку бясьпекі паводле маастрыскай дамовы мэтамі агульнай зьнешняй палітыцы і палітыцы бясьпекі зьяўляюцца прасоўваньне як уласных інтарэсаў зьвязу гэтак і інтарэсы міжнароднай супольнасьці ў цэлым уключаючы разьвіцьцё міжнароднага супрацоўніцтва павагі да правоў чалавека дэмакратыі і вяршэнства права гэтая палітыка патрабуе аднагалоснасьці сярод дзяржаваў чальцоў на адпаведную палітыку каб прытрымлівацца якой небудзь канкрэтнай праблемы адсутнасьці аднагалоснасьці і іншыя супярэчнасьці часам прыводзяць да рознагалосьсяў якія да прыкладу мелі месца падчас вайны ў іраку каардынатарам і прадстаўніком агульнай зьнешняй палітыцы і палітыцы бясьпекі зьяўляецца вярхоўны прадстаўнік эўразьвязу па пытаньнях агульнай палітыкі і бясьпекі які выступае ад імя эз па пытаньнях зьнешняй палітыкі і абароны і ставіць перад сабой задачу фармуляваньня пазыцыяў выказаных дзяржавамі чальцамі ў гэтых галінах палітыкі вярхоўны прадстаўнік узначальвае эўрапейскую службу зьнешніх справаў унікальны ворган эз які быў сфармаваны сьнежня году з нагоды першай гадавіны ўступленьня ў сілу лісабонскай дамовы гэты ворган служыць у якасьці міністэрства замежных справаў і дыпляматычнага корпусу эўрапейскага зьвязу акрамя гэтага міжнародны ўплыў эз таксама мае месца праз палітыку пашырэньня адчувальныя перавагі стаць чальцом зьвязу стымулюе краіны да палітычных і эканамічных рэформаў якія жадаюць выканаць крытэры ўступу ў эз такі ўплыў на ўнутраныя справы іншых краінаў як правіла называюць палітыкай мяккай сілы у адрозьненьне ад ваеннай цьвёрдай сілы дэпартамэнт гуманітарнай дапамогі і грамадзянскай абароны пры эўрапейскай камісіі аказвае гуманітарную дапамогу для разьвіваных краінаў у годзе бюджэт гэтага дэпартамэнту склаў млн эўра ад бюджэту пайшлі ў афрыку і у азію лацінскаю амэрыку краіны карыбскага басэйну і ціхага акіяну і у краіны блізкага ўсходу і міжземнамор я фінансавую палітыку рэгулюе эўрапейскі цэнтральны банк найважнейшыя рашэньні прымаюцца на самітах кіраўнікоў дзяржаваў удзельніц зьвязу эз мае адзіны рынак на тэрыторыі ўсіх сваіх чальцоў дзяржаваў зь ліку зьвязу далучыліся таксама да валютнага зьвязу вядомай як эўразона дзе выкарыстоўваецца эўра ў якасьці адзінай валюты у годзе эз меў сукупнага суп у трлн даляраў маючы дзель ад сусьветнага валавога ўнутранага прадукта з пункту гледжаньня парытэту пакупніцкай здольнасьці са сьпісу найбуйнейшых карпарацыяў паводле велічыні прыбытку зь іх мае свае штаб кватэры ў эз у годзе ўзровень беспрацоўя ў эз складаў у той час як інвэстыцыі складалі суп інфляцыя была на ўзроўні а сальда рахунку бягучых апэрацыяў мела паказчык суп што значыць невялікая перавага імпарту перад экспартам у годзе ўзровень беспрацоўя ўжо складаў існуе значная розьніца ў суп на душу насельніцтва ў межах асобных дзяржаваў эз гэты паказчык вагаецца паміж і эўра розьніца паміж самым заможным і самым бедным рэгіёнамі вагалася у годзе з ад сярэдняга для эўрапейскага зьвязу ў паўночна заходнім рэгіёне баўгарыі да ад сярэдняга ў лёндане ў вялікабрытаніі акрамя лёндану высокі паказчык суп на душу насельніцтва маюць люксэмбург эўра і брусэль эўра у той час як найбольш беднымі рэгіёнамі зьяўляюцца паўночна заходні эўра паўночна ўсходні эўра паўночна цэнтральны эўра і паўднёва цэнтральны эўра стварэньне адзінай эўрапейскай валюты стала афіцыйнай мэтай эўрапейскай эканамічнай супольнасьці ў годзе аднак толькі пасьля складаньня маастрыхцкай дамовы ў годзе дзяржавы чальцы былі юрыдычна абавязаныя зладзіць валютны зьвяз не пазьней за студзеня году у гэты дзень эўра быў прадстаўлены сусьветнаму фінансаваму рынку ў якасьці разьліковай валюты з на той момант краінаў чальцоў зьвязу студзеня году былі ўведзеныя ў наяўны зварот банкноты й манэты ў краінах эз якія склалі такім чынам гэтак званую эўразону на сёньня эўразона ўлучае ў сабе краінаў апошняй зь якіх зьяўляецца летува якая перайшла да ўжытку эўра студзеня году у гэтай одзе драматург выразіў важнейшыя бакі свайго сьветаўспрыманьня веру ў чалавека любоў да жыцьця і упэўненасьць у тым што лепшыя пачаткі павінны трыўмвафаць над злом з гэтым гімнам шылер выходзіць за рамкі індывідуалістычнае лірыкі асабістых перажываньняў якая была характэрная для тагачаснае буржуазнае літаратуры верш задуманы як харавая песьня якая выражае калектыўныя эмоцыі супольнасьці аднадумцаў у якіх па думцы паэта ужо патэнцыйна прысутнічае пачуцьцё будучага вызваленьня чалавецтва ода была зьмененая ў і пакладзеная на музыку людвігам ван бэтговэнам у апошняй чацьвёртай частцы й сымфоніі ода да радасьці зьяўляецца гімнам эўрапейскага зьвязу афіцыйную аранжыроўку напісаў гербэрт фон караян у годзе кіраўніцтва эўрапейскага зьвязу вырашыла што афіцыйным гімнам зьяўляецца толькі мэлёдыя бэтховэна бяз словаў на нямецкай мове дзеля раўнапраўя нацыянальных моваў эўразьвязу на беларускую мову твор пераклалі алег лойка і кацярына тычына апошні пераклад дасюль не апублікаваны мікола гусоўскі прыкладна прыкладна пасьля паэт вялікага княства літоўскага у сучасным літаратуразнаўстве беларускі і польскі паэт гуманіст і асьветнік эпохі адраджэньня прадстаўнік новалацінскай усходнеэўрапейскай школы паэзіі нарадзіўся верагодна ў вёсцы уса усава цэнтральнай беларусі дакладнае месцазнаходжаньне якой дагэтуль нявысьветленае за нястачаю дакумэнтальных крыніцаў паходзіў зь сям і паляўнічага авалодаў пісьмом у катэдральнай або царкоўна прыходзкай школе працягваў навучаньне ва ўнівэрсытэтах балёньні вільні кракава быў у складзе пасольства вялікага княства літоўскага і каралеўства польскага на чале з эразмам вітэліюсам у рым на замову папы рымскага льва х напісаў паэму песьня пра зубра арыгінальная назва песьня пра аблічча дзікасьць зубра і паляваньне на яго калі паэт заканчваў пісаць паэму чума прыйшла на апэнінскі паўвостраў уражаны трагічнымі падзеямі гусоўскі стварае верш малітву да сьвятога сэбастыяна памерлі і папа леў і біскуп вітэліюс без апекуноў ён ня змог надрукаваць свой твор у рыме але толькі ў годзе ў кракаве пры дапамозе вялікай княгіні літоўскай і каралевы польскай боны сфорца ён змог надрукаваць свой верш малітву беларуская дасьледніца жанна вацлаваўна некрашэвіч кароткая лічыць што адшукала ў першым выданьні паэмы аўтэнтычную выяву на якой адлюстраваны мікола гусоўскі аднак м касьцюковіч зьвяртае ўвагу што тая ж выява зьмешчаная ў мностве іншых выданьняў віетора прычым кніга гусоўскага сярод іх ня першая храналягічна выглядае такім чынам што гэта проста марка друкара натхнёная гледзячы па ўсім пэрсанальнай эмблемай эразма ратэрдамскага на беларускай мове існуе тры пераклады песьні пра зубра якія належаць пяру язэпа семяжона уладзімера шатона і натальлі арсеньневай акрамя беларускай яна перакладзеная на польскую летувіскую расейскую і ўкраінскую мовы у годзе юнэско з нагоды годзьдзя паэта ўключыла імя міколы гусоўскага ў каляндар міжнародных датаў выдатных дзеячоў сусьветнае культуры мікола шчакаціхін мікалай мікалаевіч шчакаціхін кастрычніка беларускі мастацтвазнавец гісторык і тэарэтык мастацтва пэдагог бацька беларускага мастацтвазнаўства нарадзіўся ў санкт пецярбургу зь дзяцінства размаўляў на мовах пазьней вывучыў яшчэ некалькі паводле розных зьвестак ведаў моваў у годзе скончыў гімназію а флёрава ў маскве з па вучыўся ў маскоўскім унівэрсытэце працаваў у расеі маскве арле а ў годзе пераводзіцца ў харкаў дзе парацуе адначасова навуковым супрацоўнікам музэю загадчыкам перакладчыцкай калегіі і чальцом рэпэртуарнай камісіі пры навукова тэарытычным аддзяленьні наркамасьветы ўкраіны зьяўляўся чальцом праўленьня ўсеўкраінскага саюзу пісьменьнікаў у годзе пераяжджае ў менск з году працуе асыстэнтам катэдры гісторыі мастацтва бду распрацоўвае і выкладае курс па гісторыі беларускага мастацтва у годзе атрымаў званьне дацэнта адначасова з году працуе ў інбелкульце ў якасьці навуковага сакратара сэкцыі беларускага мастацтва і стыль рэдактара выдавецкага аддзела пры інбелкульце вучоны стварае камісію гісторыі мастацтва у якой зьбірае менскіх і пэрэфэрыйных пераважна віцебскіх мастацтвазнаўцаў мастакоў жывапісцаў і графікаў у лісьце да ўладзімера пічэты ён з адчаем піша я ня мару цяпер ні аб чым больш не імкнуся ў буйныя цэнтры мяне задаволіла б самая маленькая самая сьціплая навуковая работа дзе заўгодна ў правінцыі хоць самым малодшым супрацоўнікам гатоў хоць зноў пачынаць навуковую кар еру з асыстэнта як гадоў назад абы толькі зноў мець магчымасьць цалкам аддацца любімай навуковай прцы я яшчэ не стары мне толькі сорак два гады у годзе сталінскія ўлады прысуджаюць яму яшчэ адзін тэрмін у годзе мікола шчакаціхін памірае ў белябеі ад сухотаў якія ён набыў пасьля чарговага прафілактычнага арышту да чарговага камуністычнага сьвята рэабілітаваны ў годзе сфэра навуковых інтарэсаў шчакаціхіна была надзвычай шырокай найперш ён займаўся вывучэньнем беларускай архітэктуры хі хіх стагодзьдзяў сакральнай і абарончай шмат высілкаў ахвяраваў дасьледваньню беларускай гатычнай архітэктуры у тым ліку мураваных замкаў вкл далюблінскага часу пачаў распрацоўку пытаньня абарончай храмавай архітэктуры ў вкл акрамя архітэктуры дасьледваў выяўленчае мастацтва ў тым ліку жывапіс полацкіх храмаў стагодзьдзяў старажытныя беларускія гравюры мастацтва кніг ф скарыны засваеньне нацыянальных мастацкіх традыцый шчакаціхін бачыць перадумовай пасьпяховага разьвіцьця сучаснай яму творчасьці на падставе практыкі асобных творцаў арыентуе моладзь на стварэньне нацыянальнай мастацкай школы акрамя прыкладных праблемаў займаўся распрацоўкай канцэпцыі беларускага мастацтва асноўных яго кірункаў і пэрыядызацыю увёў ва ўжытак паняткі беларускае адраджэньне беларуская готыка беларускае барока уздымае пытаньне пра неабходнасьць стварэньня ў беларусі вышэйшай мастацкай школы акадэміі рупіцца аб згуртаваньні творчых сілаў ва ўсебеларускую мастацкую асацыяцыю дзейсна ўдзельнічаў у арганізацыі і афармленьні музэйных збораў у беларусі у годзе выступае як адзін з арганізатараў й усебеларускай мастацкай выставы складае каталёгі робіць крытычныя агляды паказаных твораў сваю асноўную задачу так бы мовіць звышзадачу дасьледчык бачыў у стварэньні цэласнай гісторыі разьвіцьця мастацкай думкі мастацкіх формаў у беларусі у годзе выйшаў першы том ягонай кнігі нарысы з гісторыі беларускага мастацтва дзе ён паспрабаваў абагульніць свае напрацоўкі беларускім мастацтве за першым томам мусілі выйсьці наступныя чатыры гэтаму аднак перашкодзілі сталінскія рэпрэсіі у я гады да працы былі падрыхтаваны рукапісы тапаграфія кладаў з літоўскімі манетамі на тэрыторыі старажытнай літоўскай дзяржавы некаторыя варыянты літоўскіх манет нарыс гісторыі літоўскай манеты ст якія захоўваюцца цяпер у эрмітажы іншыя працы ў рукапісным варыянце ня выяўлены у годзе арсень ліс напісаў і выдаў біяграфічную кнігу мікола шчакаціхін якая стала першым крокам па вяртаньні памяці аб выдатнейшым беларускім навукоўцы у годзе ы том нарысы з гісторыі беларускага мастацтва з ініцыятывы таварыства беларускай мовы імя францішка скарыны быў перавыдадзены стэк у праграмаваньні структура зьвестак што арганізаваная згодна прынцыпу апошні прыйшоў першы выйшаў прыклад такое арганізацыі талеркі складзеныя адна на адну пакласьці новую на стос можна толькі зьверху узяць таксама можна толькі зьверху акурат апошнюю пакладзеную элемэнт што знаходзіцца зьверху называецца вяршыня галоўны ці бягучы элемэнт асноўныя апэрацыі са стэкам дадатковыя апэрацыі прысутнічаюць не ва ўсіх рэалізацыях стэка правы зрух зьмяшчае верхні элемэнт на ю пазыцыю другі на першую трэці на другую й г д як стрэлка гадзіньніка прыклад правага зруху на элемэнта аа бб бб вв вв гг гг аа дд дд левы зрух зьмяшчае верхні першы элемэнт на месца другога другі на месца трэцяга а ы элемэнт апынаецца на вяршыне становіцца першым супраць хады стрэлкі гадзіньніка прыклад левага зруху на элемэнта аа гг бб аа вв бб гг вв дд дд зрух на два элемэнта роўны апэрацыі зрух на адзін элемэнт не зьмяняе стэка на нізкім узроўні стэкі рэалізаваныя як шэраг пранумараваных рэгістраў або як азначаны абсяг памяці дзе зьмешчаны элемэнты стэка і адмысловай зьменнай ці рэгістра дзе захоўваецца індэкс ці адрас вяршыні стэка на высокім узроўні рэалізацыя стэка можа быць зроблена праз масіў ці сьпіс для захаваньня элемэнтаў стэка рэзэрвуецца масіў пэўнага памеру і зьменная дзе будзе зьмешчаны індэкс бягучага элемэнта апэрацыі і зьмяняюць індэкс павялічваюць ці зьмяншаюць прыклад ужываньня у гэтым выпадку выкарыстоўваецца структура што зьмяшчае элемэнт стэка і працяг стэка спасылку на такую ж структуру гэта нагадвае сьпіс у мове праграмаваньня лісп апэрацыя стварае новы элемэнт сьпісу які будзе новай вяршыняй функцыя вяртае бягучую вяршыню дае спасылку на стэк бязь верхняга элемэнта працяг новага стэка гэта бягучы стэк прыклад ужываньня стэк ужываецца ў альгарытмах што рэалізуюць зваротную польскую натацыю мовы праграмаваньня выкарыстоўваюць стэкі для захоўваньня інфармацыі пра тое якая функцыя працэдура была выкліканая а таксама стэкі для перадачы парамэтраў мова праграмаваньня форт цалкам пабудаваная на стэках шмат якія рэкурсіўныя альгарытмы могуць быць ператвораныя ў просты цыкл пры гэтым стан ітэрацыяў звычайна захоўваецца ў стэцы чарга працэс арганізаваны згодна прынцыпу першы прыйшоў першы выйшаў такая арганізацыя найбольш пашыраная пры абслугоўваньні кліентаў той хто раней прыйшоў атрымае паслугу раней у праграмаваньні чарга структура зьвестак што мадэлюе такія працэсы сярод усіх элемэнтаў чаргі выдзяляюцца два першы і апошні асноўныя апэрацыі ў чарзе дадатковыя службовыя апэрацыі рэалізацыя чаргі можа быць зроблена праз масіў ці сьпіс для захаваньня элемэнтаў чаргі рэзэрвуецца масіў пэўнага памеру і дзьве зьменных якія зьмяшчаюць індэкс першага элемэнту і памер даўжыню чаргі апэрацыя павялічвае памер чаргі а павялічвае індэкс першага элемэнту і зьмяньшае памер чаргі функцыі і вяртаюць значэньні адпаведных зьменных функцыя абнуляе іх прыклад ужываньня у гэтым выпадку выкарыстоўваецца просты аднабаковы сьпіс які зьмяшчае элемэнты чаргі і дзьве зьменныя што захоўваюць спасылкі на першы і апошні элемэнты сьпіса апэрацыя стварае новы элемэнт сьпісу і дадае яго ў канец чаргі пасьля бягучага апошняга вяртае бягучы першы элемэнт і рухае спасылку пачатковага элемэнта на другі прыклад ужываньня чэргі ўжываецца ў альгарытмах што мадэлююць працэсы арганізаваны згодна прынцыпу напрыклад пры апрацоўцы клявіатуры коды націснутых клявіш зьмяшчаюцца ў чаргу працэсар кампутара мае чаргу каманд пакуль выконваецца першая у канец чаргі з памяці дадаюцца наступныя праграмы што пабудаваныя на апрацоўцы падзей кіраваныя падзеямі маюць чаргу дзе захоўваюцца зьвесткі пра новыя падзеі пакуль выконваецца рэакцыя на першую падзею мова праграмаваньня выкарыстоўвае чаргу як адзіную структуру дадзеных эльфрыдэ елінэк нарадзілася кастрычніка аўстрыйская пісьменьніца і драматург габрэйскага паходжаньня якая піша пераважна на фэміністычныя тэмы нарадзілася елінэк у аўстрыйскім мястэчку мюрцушлаг яе бацька габрэй паходзіць з чэхіі а маці зь вены елінэк атрымала музычную адукацыю ў венскай кансэрваторыі ейны літаратурны дэбют адбыўся ў годзе калі яна выдала сваю першую кнігу паэзіі елінэк піша прозу вершы і п есы паводле рамана елінэк піяністка рэжысэр міхаэль ханэке зьняў фільм які атрымаў гран пры на канскім кінафэстывалі году сярод іншых твораў пісьменьніцы раманы пажадлівасьць і каханкі у годзе елінэк атрымала нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры за музычныя плыні галасоў і контар галасоў у яе раманах і п есах якія з выключнай моўнай стараннасьцю дэманструюць абсурднасьць грамадзкіх клішэ і іхнюю прыгнятальную сілу асноўныя тэмы ейнай творчасьці жаночая сэксуальнасьць вайна паміж жанчынай і мужчынам на беларускую мову нобэлеўскую лекцыю елінэк пераклаў альгерд бахарэвіч урывак з рамана дзеці мёртвых вольга гронская міхась іванавіч забэйда суміцкі в шэйпічы пружанскага раёну сьнежня прага беларускі сьпявак тэнар сьпявак імкнуўся выконваць усе творы ў арыгінале і на памяць каб як найбольш прыблізіць выканальны твор да слухача і як найбольшы сьлед пакінуць у яго душы акрамя клясычнага рэпэртуару м забэйда суміцкі абавязкова ўключаў у кожнае сваё выступленьне народныя песьні і вакальныя творы беларускіх кампазытараў папулярызаваў беларускую народную песьню ў сьвеце нарадзіўся сьпявак чэрвеня году як сам расказваў у адной з трох вёсак шэйпічы цяпер пружанскі раён падароск ці несьцеравічы ахрышчаны ў сядзельніцкай царкве каля падароску двайное прозьвішча узяў ужо ў сталым веку у яго ад бацькі па мячы івана яна андрэевіча забэйды зь вёскі несьцяровічы і маці па кудзелі аляксандры феліксаўны суміцкай зь вёскі шэйпічы дзяцей у сям і было сямёра але выжыў толькі міхась брат валодзя памёр ад сухотаў у гады калі міхалу было паўтара году памёр яго бацька паводле расказаў вяскоўцаў іван андрэевіч добра сьпяваў гадоў з міхась пачаў працаваць у панскім маёнтку скончыў зельзінскую аднаклясную школу потым двухклясную царкоўна прыхадзкую вучэльню ў галоўчыцах якую скончыў у годзе у тым жа годзе ён паступае ў маладэчанскую настаўніцкую сэмінарыю праз год калі набліжаўся фронт першай сусьветнай вайны сэмінарыя эвакуявалася ў смаленск куды пераехаў таксама міхась забэйда скончыў сэмінарыю ў годзе і паехаў працаваць у сыбір куды эвакуявалі маці у годзе ў выніку грамадзянскае вайны забэйда суміцкі апынуўся ў харбіне на станцыі вэйшахэ кітайскай усходняй чыгункі потым у вэйшахэ у харбіне ён пачаў вучыцца музыцы яго настаўніцай была ю к платніцкая былая супрацоўніца шаляпіна добрая артыстка і пэдагог у годзе пасьпяхова скончыў юрыдычны факультэт харбінскага расейскага ўнівэрсытэту з дыплёмам другой ступені і правам атрыманьня дыплёму першае ступені аднак жыць бязь сьпеваў ня змог і замест прапанаванага месца ў асыстэнтуры зрабіўся салістам харбінскай опэры у гэты час у яго ўжо ёсьць вопыт і пяяньня ў дзіцячых хорах і самастойнага авалодваньня музычнымі інструмэнтамі скрыпка гітара мандаліна балалайка губны гармонік дэбютаваў у ролі ленскага ў опэры яўген анегін пятрачайкоўскага за тры гады аддадзеных харбінскай опэры ён выканаў партыяў фаўста ў фаўсьце ш гуно альфрэда ў травіяце герцага ў рыгалета уладзімера ў князі ігары а барадзіна і іншых а ўсяго падрыхтаваў пятнаццаць партыяў прычым нязьменна сьпяваў на мове арыгіналу пры гэтым яшчэ працаваў у школе крытыка добра прыняла маладога сьпевака ён паверыў у сябе захацеў удасканаліць свае здольнасьці і зьехаў у мілян у годзе атрымаўшы візу пераехаў у італію вучыўся ў маэстра фэрнанда карпі які раней канкураваў з каруза і іншымі славутымі сьпевакамі тут міхась забэйда суміцкі ўпершыню пачуў ф шаляпіна пазнаёміўся зь леанідам собінавым пасьпяхова выступаў у мілянскай опэры сьпяваў на мовах канцэртуе ў мілянскай кансэрваторыі гастралюе па італіі выконвае тэнаровыя партыі ў опэрах травіята рыгалета сэвільскі цырульнік на сцэне ля скаля яму прадказвалі вялікую артыстычную будучыню але ў гэты час сьпявак атрымаў з шэйпіч вестку што ягоная маці зь якой ён ня бачыўся гадоў моцна хварэе і хоча яго бачыць так у годзе міхал іванавіч пераяжджае ў заходнюю беларусь цягам гадоў м забэйда суміцкі выступае ў беларускіх гарадох ружаны беласток баранавічы берасьце горадня па ўсёй польшчы варшава познань і далей шырэй летува латвія чэхаславаччына ягоны першы канцэрт з нагоды прыезду на бацькаўшчыну адбыўся ў ружанах блізкіх з шэйпічамі роднай вёскай сьпевака у канцэрце сярод клясычных твораў прагучала і беларуская калыханка якую калісьці сьпявала яго маці ад яе ён і ўзяў тады другую частку прозьвішча суміцкі на гады заключыў кантракт з познанскім опэрным тэатрам там сьпяваў усё па польску пашырыў свой рэпэртуар новымі опэрамі выкраданьне з сэралю в моцарта юлій цэзар г ф гендэля барыс гадуноў м п мусаргскага і інш хаця на працягу сэзону ён блішчэў у галоўных партыях опэр галька с манюшкі яўген анегін п і чайкоўскага і іншых адносіны дырэктара опэры зь міхасём іванавічам былі ня лепшыя канфлікт паўстаў на глебе нацыянальнага пытаньня міхась забэйда суміцкі ніяк не жадаў называць сябе вялікім польскім сьпеваком прызнаючы толькі адно права звацца беларускім на ягоныя ролі часьцей сталі ставіць палякаў з гэтае прычыны на другі год сьпявак ад далейшага супрацоўніцтва з тэатрам адмовіўся і пераехаў у варшаву у годзе прэзэнтацыі клясычнага беларускага рэпэртуару адбыліся ў культурнай сталіцы краю вільні на запрашэньне рыгора раманавіча шырмы тут забэйда суміцкі пазнаёміўся з максімам танкам сумесныя канцэрты м забэйды і хору р шырмы адбыліся першы у рамках вечару беларускай паэзіі і песьні сакавіка другі на сьвяце дня беларускай культуры сьнежня віленскія гастролі забэйды адбыліся і ў годзе з працаваў салістам на варшаўскім радыё займаўся актыўнай канцэртнай дзейнасьцю гастраляваў па гарадах польшчы у тым ліку заходняй беларусі латвіі эстоніі акрамя клясычнага рэпэртуару м забэйда суміцкі абавязкова ўключаў у кожнае сваё выступленьне народныя песьні і вакальныя творы беларускіх кампазытараў польскае радыё не жадала прапускаць беларускія песьні менавіта як беларускія яны маглі гучаць толькі пад назвай палескія рэгіянальныя людовыя цэнзураваньне рэпэртуару выдатнага сьпевака не аднойчы прыводзіла да выкрэсьліваньня з канцэртных праграм лявоніхі маладога дубочку і іншых часьцяком не пакідаючы ніводнай беларускай песьні менавіта ў гэты пэрыяд сьпеваку ўдалося наладзіць у польскім аддзяленьні фірмы запіс першай з шэрагу грампласьцінак з апрацоўкамі беларускіх народных песень малады дубочак чаму ж мне ня пець ляціць сарока конь бяжыць зямля дрыжыць шчука рыба ў моры ой рана рана куры запелі рабіна рабіначка як памёрла матулька ой у лесе лесе лявоніха аднак ужо з канца году яго нацыянальна асьветніцкая дзейнасьць усё болей і болей абмяжоўвалася польскімі ўладамі у сьнежні быў забаронены канцэрт сьпевака ў вільні выступленьне ўдалося арганізаваць ва ўнівэрсытэцкай зале сьнядэцкіх толькі з дапамогаю беларускага студэнцкага саюза ўнівэрсытэту імя стэфана баторы які скарыстаў права экстэрытарыяльнасьці віленскага ўнівэрсытэту напярэдадні другой сусьветнай вайны канцэртная дзейнасьць м забэйды суміцкага на тэрыторыі польскай дзяржавы спынілася у годзе плянавалася турнэ сьпевака па эўропе і амэрыцы але перашкодзіў пачатак ваенных дзеяньняў якія пачаліся з бамбаваньняў у першую чаргу варшавы падчас бамбардаваньня гітлераўцамі варшавы міхась забэйда быў кантужаны стрыечны брат сьпевака язэп урбановіч з адным са сваіх таварышаў прабраўся цераз акружэньне і спрабаваў вывесьці забэйду суміцкага з варшавы але той быў настолькі хворы што ня здолеў ісьці зь імі там ён пражыў да траўня году вясною атрымаўшы запросіны ад народнага тэатру з прагі пераехаў туды з траўня году і да канца жыцьця родным горадам для яго воляю лёсу стала прага м забэйду суміцкага запрашаюць на сталую працу ў нацыянальны тэатар кастрычніка году адбыўся першы канцэрт беларускага сьпевака ў празе вымушаны ён быў канцэртаваць ня маючы сродкаў да жыцьця пазьней яшчэ выкладаў сьпевы ў музычнай акадэміі а рэпэртуар м забэйды суміцкага на той час ужо складала і сусьветная клясыка моцарт шубэрт бэтговэн чайкоўскі манюшка і творы чэскіх кампазытараў дворжак новак сьметана і сваіх суайчыньнікаў мікалай аладаў канстанцін галкоўскі рыгор пукст аляксей туранкоў мікалай чуркін і беларускі ды ўкраінскі фальклёр ён сьпяваў на мовах а на працягу аднаго канцэрту нярэдка выконваў песьні на дзесяці мовах прычым ніколі не дазваляў сабе зазіраць у тэксты але бэрлін глядзеў на трыюмф м забэйды інакш сьпеваку прапанавалі як беларусу ўзначаліць беларускія радыёперадачы з бэрліну на савецкі саюз тады нямеччына ўжо распачала вайну з ссср міхаіл іванавіч адмовіўся апошні падчас вайны канцэрт быў у віленскім гарадзкім тэатры ў годзе пасьля вяртаньня ў прагу міхал іванавіч быў выкліканы ў гестапа па даносе што ён бальшавіцкі агент нават выдалі распараджэньне выселіць сьпевака з прагі як непажаданую асобу але здароўе сьпевака моцна пагоршылася з дапамогаю дактароў ён трапіў у шпіталь хоць гестапаўцы забралі яго і адтуль сядзеў у гнязьдзе гестапа у панкрацкай турме урэшце апынуўся ў бэнешаве абвінавачваўся ў тым што сьпяваў расейскія і беларускія творы быў вызвалены адтуль у годзе з прыходам чырвонай арміі і адразу ж кдб распачаў на яго палітычную справу абвінавачваючы ў супрацы з фашыстамі абвінавачаньне было афіцыйна скасаванае толькі ў годзе па вайне славуты геній сцэны застаўся жыць у чэхаславаччыне выступаў з канцэртамі запісваўся ў студыях займаўся выкладчыцкай дзейнасьцю выконваў беларускія чэскія славацкія украінскія расейскія песьні многія творы савецкіх кампазытараў упершыню прагучалі ў празе ў ягоным выкананьні толькі адзін раз падчас хрушчоўскай адлігі ў годзе яго запрасілі ў савецкую беларусь яго апекуны клапаціліся каб у касах практычна не было квіткоў і тады ў паўпустыя залі прыводзілі салдатаў тэрміновай службы і ўсё ткі гэта быў проста фурор аншлягавыя канцэрты ў менску горадні ваўкавыску слоніме лідзе баранавічах віцебску магілеве гомлі у кастрычніку году мастак езьдзіў на беласточчыну па запрашэньні галоўнага праўленьня беларускага грамадзка культурнага таварыства ў польшчы гп бгкт з мэтай правядзеньня канцэртаў у беларускім асяродзьдзі сьпявак прыехаў са сваім акампаніятарам чэхам здэнкам кожынам у канцэртнай залі варшаўскай філярмоніі з спэцыялістамі польскіх награнь і акампанэмэнтам славутай лодзінскай капэлы мандаліністаў пад кіраўніцтвам эдуарда цюкшы запісвалі грампласьцінку беларускіх народных песень у выкананьні забэйды па заказе гп бгкт выдадзеную чэскай фірмай у цяжка і доўга хварэў у празе яго наведвалі максім танк янка брыль уладзімер караткевіч алег лойка а гарадзіцкі сяргей грахоўскі ён ліставаўся зь янкам брылём уладзімерам караткевічам нілам гілевічам і ўвесь час марыў пра беларусь хацеў дажыць век на роднай зямлі не дазволілі памёр у празе сьнежня году пахаваны на праскіх альшанскіх могілках побач зь пётрам крэчэўскім і васілём захаркам прэзыдэнтамі беларускай народнай рэспублікі на магіле помнік з надпісам на чэскай і беларускай мовах свой багаты архіў ён разам зь бібліятэкаю паводле запавету пакінуў беларусі цяпер некалькі тысячаў дакумэнтаў зьвязаных з жыцьцём і творчасьцю забэйды захоўваюцца ў беларускім дзяржаўным архіве літаратуры й мастацтва вялікая калекцыя грамплястынак і магнітафонных запісаў зь песьнямі рамансамі арыямі ў выкананьні забэйды суміцкага на беларускай расейскай чэскай украінскай польскай нямецкай італьянскай гішпанскай фінскай і ангельскай мовах захоўваюцца ў фондах беларускага дзяржаўнага архіву кінафотафонадакумэнтаў бдакффд у гонар забэйды суміцкага названая вуліца ў маладэчне дзе ён скончыў настаўніцкую сэмінарыю мабільныя тэлесыстэмы найбуйнейшы апэратар мабільнай сувязі у расеі й краінах снд які абслуговае больш за мільёну абанэнтаў таксама мтс на цяперашні момант зьяўляецца найбуйнейшым апэратарам мабільнай сувязі ў цэнтральнай і ўсходняй эўропе выручка кампаніі за год па вырасла на да млрд на да млрд чысты прыбытак на да млрд які быў ініцыяваны для ўводзін скразнога брэнда для кампаніі сыстэма тэлеком падпадзяленьні афк сыстэма якая у тым ліку уключае ў сябе апэратара мабільнай сувязі мтс новы лягатып мтс уяўляе сабой два чырвоныя квадраты разьмешчаныя побач на правым квадраце белымі літарамі напісана назва брэнда а на левым скразны малюнак белага яйка якое павінна сымбалізаваць прастату й геніяльнасьць беларуска расейскае сумеснае аат мабільныя тэлесыстэмы мтс беларускі апэратар мабільнай сувязі падае паслугі сувязі стандарту заснавальнікамі кампаніі зьяўляюцца руп белтэлеком беларусь статутнага капіталу і аат мабільныя тэлесыстэмы расея кампанія пачала камэрцыйную дзейнасьць чэрвеня году стаўшы другім мабільным апэратарам стандарту у беларусі слонім места ў беларусі на рацэ шчары пры ўтоку ў яе ракі ісы адміністрацыйны цэнтар слонімскага раёну гарадзенскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўднёвы ўсход ад горадні чыгуначная станцыя на лініі баранавічы ваўкавыск аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места з баранавічамі івацэвічамі ружанамі зэльвай зьдзецелам слонім даўняе магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка наваградчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага росквіт паселішча адбыўся ў ст за часамі міхала казімера агінскага які заснаваў тут некалькі ўстановаў капэлу балетную і музычную школы опэрны тэатар і прамысловых прадпрыемстваў а таксама збудаваў агінскі канал высокі культурны статус слоніму прычыніўся да таго што сучасьнікі звалі яго палескімі атэнамі да нашага часу тут захаваліся меская ратуша аўстэрыя агінскіх палац пуслоўскіх у альбэртыне комплексы кляштараў бэрнардынак з касьцёлам беззаганнага зачацьця найсьвяцейшай панны марыі і бэрнардынаў з касьцёлам найсьвяцейшай тройцы касьцёл сьвятога андрэя капліца сьвятога дамініка кляштар бэнэдыктынак і сынагога помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся палац і тэатар агінскіх комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам сьвятога міхала помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама касьцёл божага цела пры кляштары канонікаў лятэранскіх помнік архітэктуры ст зруйнаваны савецкімі ўладамі тапонім слонім хутчэй за ўсё паходзіць ад славянскага слова заслона бар ер фарпост у значэньні засланіць абараніць паводле археалягічных дасьледаваньняў у хі ст на месцы сучаснага слоніму існавалі два ўмацаваныя гарадзішчы на абодвух берагах шчары якія магчыма і прычыніліся да ўзьнікненьня назвы відаць у і стагодзьдзях места выконвала важную вайсковую ролю яно было аб ектам спрэчак паміж ліцьвінамі і кіеўскімі князямі менш імаверным выглядае паходжаньне тапоніму ад балцкага найменьня нізіны напісаньне назвы места ў найбольш даўніх пісьмовых крыніцах услонім і васлонім у хіі хііі стагодзьдзяў старажытны слонім быў горадам з высокай матэрыяльнай культурай разьвітымі рамёствамі і гандлем ужо ў хіі ст на замчышчы правы бераг шчары імаверна існаваў драўляны замак паводле некаторых дасьледнікаў першы магчымы пісьмовы ўпамін пра слонім мае зьвязкі зь бітвай паміж паўднёварускімі дружынамі і мясцовымі абаронцамі і датуецца годам аднак згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі паселішча ўпершыню ўпамінаецца ў іпацьеўскім летапісе пад годам менавіта ад гэтай даты места афіцыйна вядзе сваю гісторыю у пэрыяд гэтага стагодзьдзя ўяўляў сабою цэнтар аднаго з удзельных княстваў былога гарадзенскага княства у й пал хііі ст слонім далучыўся да вялікага княства літоўскага пад годам упамінаецца князь васлонімскі васілька за гедымінам аднесены да ўладаньняў ягонага сына манівіда але праз чатыры гады па сьмерці гедыміна слонім трапляе ў склад заходняй часткі вкл кіраванай кейстутам па складаньні люблінскай год і берасьцейскай год уніяў у слоніме зьявіліся рымска каталіцкія манаскія ордэны бэрнардыны бэрнардынкі бэнэдыктынкі францішканы дамініканы езуіты і іншыя вялося актыўнае кляштарнае будаваньне студзеня году кароль і вялікі князь жыгімонт ваза зацьвердзіў мескі герб залаты леў з падвойным срэбным крыжом са стрэлкай на блакітным полі у гадох у слоніме праводзіліся перадсоймавыя генэральныя соймікі вялікага княства літоўскага у годзе леў сапега заснаваў у месьце першы ткацкі цэх у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай ў верасьні году маскоўскія захопнікі пад камандай а трубяцкога зруйнавалі слонім забілі або ўзялі ў палон каля паловы месьцічаў на пэўны час места заняпала па аднаўленьні ўчыненых у часе войнаў разбурэньняў у ст распачаўся эканамічны і культурны ўздым слоніму зьвязаны зь дзейнасьцю гетмана вялікага міхала казімера агінскага які заснаваў тут рэзыдэнцыю і адкрыў друкарню у гэты час у месьце пачалі працаваць прадпрыемствы вытворцы ядвабовых тканін дываноў і шэраг іншых прыстань для рачных судоў у годзе адкрылася слонімская габэленавая мануфактура з году ў слоніме дзейнічалі капэла і тэатральная трупа пры якой працавалі балетная і музычная школы у годзе кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі запрасіў ансамбль мясцовай опэры на выступы ў варшаву у гадох з ініцыятывы м к агінскага ў месьце збудавалі дом опэры опэрнгаўз зруйнаваны расейскімі ўладамі па годзе у гадох з ініцыятывы і на сродкі м к агінскага вялося будаваньне агінскага каналу працягласьць якога складала км разам з выганашчанскім возерам км канал злучыў шчару з ясольдай вялікі канал а ў межах слоніму выпраставаў рукаў шчары малы канал на год на канале агінскага функцыянаваў плывучы тэатар на баржах на канец ст кампаноўку слоніму вызначаў замкавы пляц цяпер плошча льва сапегі з радыяльнымі трактамі на менск вільню моўчадзкі тракт і горадню з ст замкавы потым дзярэчынскі тракт злучаў зь мескім цэнтрам праз масты на шчары левабярэжную частку слоніму і прымескую вёску панасоўку у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год слонім апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам губэрні з году цэнтар павету гарадзенскай губэрні у годзе ў слоніме ўжо існавалі і значыліся на мескім пляне будынкі палацавага комплексу м к агінскага у годзе на агінскім канале распачалося суднаходзтва у годзе войцех пуслоўскі заснаваў папяровую фабрыку альбэртын на год у слоніме было жылых дамоў у тым ліку мураваныя на год дамоў мураваных на год дамоў мураваных у годзе праз слонім прайшла чыгунка баранавічы беласток пры будаваньні якой цалкам зрэзалі замкавае ўзвышша на правым беразе шчары і суседні юдэйскі могільнік найстарэйшы ў месьце паводле вынікаў перапісу году у слоніме было жылых дамоў у тым ліку мураваныя працавалі піваварных ганчарныя гарбарныя заводы канатныя фабрыкі некалькі млыноў дзейнічалі клясная павятовая прыходзкая і пачатковая габрэйская вучэльні а таксама прыватны жаночы пансіён касьцёлы царквы сынагогаў мячэт у пачатку ст адкрыліся слонімскія гімназіі і слонімская рэальная вучэльня вялікую ролю ў разьвіцьці прамысловасьці места адыгралі буйныя зямяне графы пуслоўскія якія ў прадмесьці слоніму альбэртыне адкрылі медную дывановую лесапільную мануфактуры альбэртынскую суконную фабрыку і інш за часамі першай сусьветнай вайны ў верасьні году слонім занялі войскі нямецкай імпэрыі у слоніме працуюць сярэдніх базавая і музычная школы дашкольных установаў дзейнічае кадэцкі корпус утвораны ў годзе мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляцюь лякарні і паліклінікі дзейнічаюць бібліятэк кінатэатар у годзе завяршылася ўзьвядзеньне новага будынка слонімскага дому культуры у ім дзейнічае каля розных мастацкіх сэкцыяў і гурткоў аркестар народных інструмэнтаў фотамайстэрня мастацкі гурток музычны калектыў у будынку разьмяшчаецца адкрыты па слонімскі драматычны тэатар у слоніме ёсьць некалькі спартовых аб ектаў стадыёны басэйны й спартовых заляў працуюць спартовыя школы раней у месьце існаваў прафэсійны футбольны клюб камунальнік тройчы у і гадох каманда знаходзілася ў вышэйшай лізе чэмпіянату беларусі цяпер у першай лізе чэмпіянату беларусі выступае каманда слонім у першынстве сярод юнакоў крыштальны мяч каманда дюсш м слоніму акрамя дюсш у месьце функцыянуе і футбольная дюсш альбэртынаў з урбананімічнай спадчыны слоніму да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы агінскага баранавіцкая берасьцейская вакзальная віленская опэрная ружанская студэнцкая фабрычная і школьная а таксама завулкі аптэчны і жыровіцкі тракты косаўскі і менскі гістарычны замкавы пляц на замосьці ў наш час атрымаў назву ў гонар льва сапегі у інвэнтарах і гадоў упамінаецца мікольская вуліца у стагодзьдзях каля рынку існавала вялікая вуліца якую дасьледнікі дагэтуль не лякалізавалі гістарычныя мясцовасьці слоніму абалонь альбэртын замосьце панасоўка школьны двор у слоніме больш за прадпрыемстваў машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі мэблевай цэлюлозна папяровай харчовы лёгкай і іншых галінаў прамысловасьці слонім пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня места ўваходзіць у турыстычна экскурсійныя маршруты мураваны летапіс панямоньня на радзіму тадэвуша касьцюшкі архіпэляг сапегаў сядзібы палацы замкі архітэктурныя помнікі слоніму дзейнічае слонімскі раённы краязнаўчы музэй імя і стаброўскага этнаграфічны музэй майстэрня беларускае мястэчка музэй кнігі слонімскай цэнтральнай раённай бібліятэкі імя якуба коласа спыніцца можна ў гасьцініцы шчара працуе санаторы прафілякторы сонечны слонім старажытны цэнтар мастацкага ткацтва могілкі ў слоніме знаходзяцца ў трох месцах найстарэйшыя ружанскія могілкі на лабазоўцы й могілкі ў альбэртыне на іх пахаваныя каталікі і праваслаўныя ад юдэйскіх могілак сёньня засталося некалькі мацэваў і агароджаная тэрыторыя каля вуліцы берасьцейскай юдэйскія могілкі існавалі таксама за сынагогай на месцы сёньняшняга рынку мусульманскія могілкі татарскі мізар знаходзяцца ў лесе прыкладна за пяць кілямэтраў на поўнач ад места ліда места ў беларусі на рацэ лідзеі адміністрацыйны цэнтар лідзкага раёну гарадзенскай вобласьці насельніцтва на год чалавек вузел чыгунак і аўтамабільных дарог на вільню баранавічы горадню маладэчна ліда даўняе магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка віленшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся замак вялікага князя гедзіміна выдатны помнік гісторыі і абарончай архітэктуры апроч таго у месьце знаходзяцца фарны касьцёл у стылі віленскага барока і комплекс былога кляштару піяраў з касьцёлам сьвятога язэпа ў стылі клясыцызму помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся меская ратуша і касьцёл пры кляштары кармэлітаў помнікі архітэктуры ст зруйнаваныя расейскімі ўладамі тапонім ліда відаць утварылася ад балцкага высечка блізкага да тэрміну ляда менш імаверным зьяўляецца зьвязак назвы места зь летувіскім ход плынь часам тапонім памылкова прымяркоўваюць да імя ліда якое зьявілася ў гэтых мясьцінах значна пазьней найбольш раньнія археалягічныя матэрыялы выяўленыя на тэрыторыі ліды датуюцца пачаткам ст афіцыйна адлік гісторыі места вядзецца ад верасьня году пачатку будаваньня вялікім князем гедзімінам лідзкага замка вакол якога паступова вырасла паселішча у ст ліда беспасярэдне належала вялікім князям гедзіміну кейстуту альгерду ягайле вітаўту у гэты час места ўваходзіла ў склад троцкага ваяводзтва і неаднаразова цярпела ад нападаў крыжакоў у я гады ў лідзе існавала францішканская місія а ў годзе ягайла заснаваў тут адзін зь першых касьцёлаў у вялікім княстве літоўскім у гадох у лідзе жыў з сваім дваром выгнаны тымурам хан залатой арды тахтамыш а ў гадох ягоны сын джэлал ад дзін які камандаваў татарскімі аддзеламі войска вялікага княства літоўскага ў грунвальдзкай бітве з году места знаходзілася ў складзе віленскага ваяводзтва у стагодзьдзях ліда была значным цэнтрам рамяства і гандлю зьвязаным зь вільняй наваградкам менскам полацкам у гэты час места складалася з рынка і вуліцаў таксама існавала прадмесьце зарэчча у сярэдзіне ст у лідзе зьявіліся кальвіністы прычым іхная колькасьць неўзабаве так павялічылася што мескі касьцёл некаторы час ня дзейнічаў празь недахоп вернікаў згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў ліда стала цэнтрам павету верасьня году кароль і вялікі князь жыгімонт ваза надаў месту магдэбурскае права і герб поле шчыта расьсечанае на дзьве часткі правая чырвоная з залатым ільвом левая блакітная з двума залатымі скрыжаванымі ключамі за часамі крывавага патопу у годзе маскоўскае войска і хаванскага штурмам узяла замак і спаліла яго у й палове ст у выніку войнаў з маскоўскай дзяржавай і швэцыяй ліда прыйшла ў заняпад толькі зь сярэдзіне ст пачалося гаспадарчае ажыўленьне у годзе тут заснавалі кляштар кармэлітаў у гадох у лідзе існавала сярэдняя навучальная ўстанова піярскі калегіюм выпускнікі якога пакінулі прыкметны сьлед у навуцы і літаратуры у калегіюме навучаўся будучы прафэсар віленскага ўнівэрсытэту станіслаў юндзіл на год у месьце было будынкі у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год ліда апынулася ў складзе расейскай імпэрыі дзе стала цэнтрам павету слонімскай губэрні з году ў складзе літоўскай з году гарадзенскай з году віленскай губэрні на год у месьце было будынкі у і гадох у лідзе збудавалі бровары у я гады гарбарныя прадпрыемствы тытунёвую фабрыку крухмальны завод у годзе празь места праклалі чыгуначную лінію вільня лунінец у годзе маладэчна масты у годзе ў лідзе адкрылася лякарня на ложкаў у годзе адбыўся запуск чыгуналіцейнага у годзе лесапільнага у канцы пачатку стагодзьдзяў цагельных заводаў на год у лідзе было жылых дамоў зь іх мураваных дробных прадпрыемстваў работнікаў рамесных майстэрань лякарні на ложкаў пачатковых навучальных установаў вучняў на год у месьце працавала каля прадпрыемстваў у першую сусьветную вайну ў верасьні году ліду занялі нямецкія войскі н орда г у годзе ліда ўвайшла ў бсср дзе студзеня году стала цэнтрам раёну баранавіцкай вобласьці з верасьня году ў складзе гарадзенскай вобласьці з чэрвеня да ліпеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй у годзе ў лідзе адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка адаму міцкевічу у годзе помніка францішку скарыну у годозе ўпершыню з часоў падзеяў году ў цэнтральную частку ліды вярнуліся назвы беспасярэдне зьвязаныя з дасавецкай гісторыяй места грунвальдзкая і замкавая вуліцы а таксама бульвар імя вялікага князя гедзіміна нацыянальны склад паводле перапісу году беларусы палякі расейцы украінцы агулам у месьце жывуць прадстаўнікі каля нацыянальнасьцяў рэлігійнае жыцьцё прадстаўляюць супольнасьці канфэсіяў у тым ліку праваслаўных рымска каталіцкіх грэка каталіцкая мусульманская юдэйская эвангелічна лютэранская і пратэстанцкіх дзейных сакральных будынкаў у месьце у тым ліку касьцёлы царквы і малітоўныя дамы на ўсіх пратэстантаў сыстэма адукацыі ў лідзе гэта сярэдніх няпоўная сярэдняя школы гімназія ліцэй дашкольныя і пазашкольных установаў лідзкі каледж музычны каледж прафэсійна тэхнічныя вучэльні прафэсійны ліцэй дзіцячы дом творчасьці школа мастацтваў і музычная школа да паслугаў месьцічаў лякарня на месцаў паліклінік дыспансэры пункты аховы здароўя станцыі хуткай дапамогі і пераліваньня крыві аптэчных пунктаў аптэчных шапікаў розных формаў уласнасьці у сыстэму ўстановаў культуры ўваходзяць дамы культуры бібліятэк гістарычна мастацкі музэй кінатэатар калектываў мастацкай самадзейнасьці у лідзе працуе спарткомплексы факі стадыён плавальны басэйн міні басэйнаў спартовых заляў стралковых ціраў прыстасаваныя памяшканьні плоскасьцевых будынкаў гістарычныя мясцовасьці ліды вісманты выган дварцовая слабада дзяканка закасанка зарэчча каменка кузьмішкі куроўшчына маргі мастоўшчына навапрудцы пастаўшчына расьлякі сойкішкі стругі фэрма школьны двор ліда буйны прамысловы цэнтар у месьце працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня харчовай хімічнай дрэваапрацоўчай будаўнічых матэрыялаў абутковай прамысловасьці у будаўнічы комплекс ліды ўваходзяць будаўнічых і рамонтна будаўнічых арганізацыяў найбуйнейшай зь якіх зьяўляецца аат будаўніча мантажны трэст да паслугаў насельніцтва і гасьцей места маецца аб ектаў раздробнага гандлю і грамадзкага харчаваньня ўсіх формаў уласнасьці шэраг прадпрыемстваў побытавага абслугоўваньня дзейнічаюць стацыянарныя і міні рынкі ліда чыгуначны вузел таксама маецца аўтобусная станцыя якая абслугоўвае каля міжмескіх маршрутаў і каля мясцовых маршрутаў мескі грамадзкі транспарт улучае аўтобусных маршрутаў і маршрутаў маршрутных таксі грузавыя і пасажырскія перавозкі ў лідзе ажыцьцяўляюць аат лідатрансаўта аат лідаспэцаўтатранс ілона грузавая аўтастанцыя аат горадняінтэртранс аўтобусны парк і чыгуначны вузел ліда цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня у месьце працуе лідзкі гістарычна мастацкі музэй спыніцца можна ў гасьцініцы ліда або ў трохзоркавым гатэлі кантынэнт найбольш вядомая славутасьць ліды замак гедзіміна збудаваны вялікім князем у я іншыя выдатныя мясьціны слуцак места ў беларусі на рацэ случы адміністрацыйны цэнтар слуцкага раёну менскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на поўдзень ад менску вузел чыгунак на асіпавічы баранавічы салігорск аўтамабільныя дарогі на менск бабруйск івацэвічы салігорск слуцак магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка наваградчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага колішняя рэзыдэнцыя князёў алелькавічаў якая за радзівіламі стала цэнтрам вытворчасьці шаўковых паясоў аднаго з сымбаляў беларусаў у годзе ў ваколіцах слуцку адбылося ўзброенае выступленьне ў абарону незалежнасьці беларусі да нашага часу захаваліся барокавыя царква сьвятога міхала арханёла і жылы корпус кляштару бэрнардынаў клясыцыстычныя будынкі шляхецкага сходу трайчанскага манастыра і кальвінскай гімназіі помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся мескія ўмацаваньні з трыма мураванымі брамамі зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама царква сьвятой тройцы касьцёл сьвятога антонія кальвінскі збор і сынагога помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зьнішчаныя савецкімі ўладамі апроч таго у месьце знаходзілася вялікая колькасьць помнікаў традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры тапонім слуцак утварыўся ад назвы ракі случы у сваю чаргу гідронім зьяўляецца вытворным ад слова лука выгін ракі лукавіна злуч злучына варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах случеск слуцек у сучаснай беларускай мове клясычны правапіс старажытны тапонім аформіўся з устаўным а ў канцавым спалучэньні цк слуцак што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў пісьмовае выкарыстаньне гэтай формы пачалося ў канцы ст у новым беларускім правапісе які грунтаваўся на фанэтычным прынцыпе пазьней у я гады форма слуцак як нарматыўная пачала шырока ўжывацца ў бсср да палітычнай рэформы беларускага правапісу году а таксама ў заходняй беларусі да падзеяў году складальніца афіцыйнага даведніка назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь мовазнаўца валянціна лемцюгова прызнае што форма слуцак ужываецца ў вуснай мове беларусаў на працягу многіх стагодзьдзяў разам з тым яна сьцьвярджае што гэтая форма не вытлумачваецца фанэтычнымі законамі беларускай мовы тым часам мовазнаўца юрась бушлякоў паказваў на тое што ўстаўны гук а у назвах местаў адпавядае ўстаўным гукам э і о у шэрагу беларускіх словаў зьміцер вецер вузел журавель карабель бабёр віхор і іншых цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места слуцк першым пісьмовым упамінам пра слуцак традыцыйна лічыцца запіс у аповесьці мінулых гадоў в лто приходи володимеръ на глба глбъ бо бше воевалъ дрговичи и случескъ пожегъ між тым у некаторых гістарычных крыніцах існуюць ўпаміны слуцку ранейшыя за год якія ня маюць спасылак на дакумэнты паводле зьвестак кіеўска пячэрскага архімандрыта ёсіфа трызны ст уладзімер сьвятаславіч надаў тураўскай япархіі ў годзе разам зь іншымі гарадамі і слуцак у годзе слуцак стаў сталіцай удзельнага слуцкага княства першым князем якога быў уладзімер мсьціславіч унук уладзімера манамаха княжаньне яго доўжылася два гады па чым яго зрынула група князёў ачоленых расьціславам мсьціславічам ягоным братам і кіеўскім князем на кароткі час слуцкае княства ўвайшло ў склад тураўскага але ў я гады канчаткова адасобілася ад іншых у першай палове ст слуцкае княства далучылася да вялікага княства літоўскага уладзімер альгердавіч брат ягайлы замест кіеўскага княства атрымаў меней магутнае слуцкае алелькавічы нашчадкі ўладзімера альгердавіча валодалі княствам у гадох у ст слуцак стаў адным з буйных фэадальных гарадоў тут існавалі верхні ніжні і новы замкі узрасла роля слуцку ў палітычным жыцьці вялікага княства літоўскага у годзе места было цэнтрам выступленьня незадаволеных фэадалаў супраць вялікага князя жыгімонта кейстутавіча у годзе тут сплянавалі і распачалі выступленьне ўжо супраць казімера ягайлавіча у грамаце году кароль і вялікі князь казімер пералічыў найбольшых местаў вялікага княства літоўскага сярод якіх значыўся слуцак красавіка году трэцім зь местаў сучаснай беларусі яму надалі магдэбурскае права паводле граматы слуцак таксама стаў першым прыватнаўласьніцкім местам які атрымаў права на самакіраваньне бо ўсе папярэднія належалі да дзяржаўнага скарбу органам самакіраваньня зьяўляўся магістрат ачолены войтам і бурмістрамі улетку году адбыўся першы набег татараў на слуцак князь сямён алелькавіч з ваяводам падольскім янам бучацкім разьбілі загон татараў колькасьцю чалавек паводле зьвестак хронікі літоўскай і жамойцкай на рацэ вушы пад бабруйскам у хроніцы быхаўца ёсьць зьвесткі на гэты конт з году слуцак увайшоў у склад наваградзкага ваяводзтва у гэты час тут існавалі замкавы суд і паспалітае рушаньне у годзе князь міхал львовіч глінскі ўчыніў фэадальны мяцеж у час якога слуцак быў спалены акрамя замка з прычыны разбурэньня места і зьнішчэньня большай часткі ягонага насельніцтва татарамі а таксама паўстаньня князь слуцкі сямён алелькавіч адклікаў права на самакіраваньне па сьмерці юрыя алелькавіча год у годзе слуцак падзялілі паміж сабой тры ягоныя сыны на тры часткі старое места новае места і востраў прадмесьце па за мескімі ўмацаваньнямі у кожнай зь якіх быў свой князь і войт такім чынам места кіравалася трыма князямі і трыма войтамі слуцак быў зноў аб яднаны ў годзе па сьмерці юрыя ў траўні году аляксандра у чэрвені году і яна сямёна у сакавіку году ўся спадчына дасталася малалетняй дачцы ю алелькавіча соф і якую апякаў спачатку юры а потым яго брат геранім хадкевіч соф я алелькавіч апошняя прадстаўніца роду алелькавічаў памерла сакавіка году ў час родаў нарадзіўшы нежывое дзіця па чым ўся маёмасьць перайшла да яе мужа януша радзівіла у траўні году ў слуцку заклалі кальвінскую гімназію якую адкрылі ў годзе таго ж году таксама адкрылася школа для месьцічаў у гады багуслаў радзівіл ператварыў слуцак у места фартэцыю пры княскім двары вёўся слуцкі летапіс існавала бібліятэка на падставе кніг і летапісу якой напісаў сваю хроніку мацей стрыйкоўскі на просьбу жыхароў слуцку перададзеную багуславам радзівілам каралю жніўня году места паўторна атрымала магдэбурскае права пацьверджанае сакавіка году соймам рэчы паспалітай згодна з прывілеем слуцку таксама надалі герб паводле адных зьвестак гэта была пагоня у чырвоным полі на белым кані збройны рыцар імчыцца ўлева згодна зь іншымі крыніцамі места атрымала герб пагоньчык у блакітным полі срэбны конь з крыламі на чырвонай гуньцы пад княскай каронай манаграма таксама разглядаецца вэрсія што манаграма расшыфроўваецца як што таксама пацьвярджаецца знаходжаньнем гэтага гербу на мескай пячатцы ў стагодзьдзях у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай маскоўскія войскі некалькі разоў спрабавалі захапіць места але здабыць яго так і ня здолелі хоць сам слуцак ня быў разбураны аднак захопнікі спалілі і зруйнавалі ягоныя прадмесьці у той час грамадзка палітычная сытуацыя ў слуцку была нестабільнай што прыводзіла да выступленьняў супраць уладаў места гэтак у годзе мяшчанаў незадаволіла ўвядзеньне новага гандлёвага падатку у і гадох адбыліся выступленьні жыхароў з годзе ў слуцку працавала друкарня перавезеная сюды зь мітавы на ёй друкаваліся як кнігі рэлігійнага зьместу гэтак і сьвецкая літаратура календары геаграфічныя даведнікі у гадох з друкарні выйшла кнігі агульным накладам аднак у годзе яе перавезьлі ў каралявец у вялікую паўночную вайну слуцак тройчы наведваў маскоўскі гаспадар пётар а траўня году ў месьце спыняўся швэдзкі кароль карл у гэты час тут праходзіў генэральный сынод пратэстантаў вялікага княства літоўскага на год у слуцку працавала рамесных цэхаў у годзе у я гады ў месьце ўзьніклі суконная палатняная мануфактуры слуцкая мануфактура шаўковых паясоў у ст у слуцку зьявілася першая на тэрыторыі сучаснай беларусі аптэка у лістападзе году на базе слуцкага княства ўтварыўся случарэцкі павет у складзе наваградзкага ваяводзтва па падпісаньні канвэнцыі аб другім падзеле рэчы паспалітай году слуцак разам зь іншымі местамі вялікага княства літоўскага апынуўся пад уладай расейскай імпэрыі дзе ў якасьці павятовага цэнтру ўвайшоў у склад менскай губэрні новыя ўлады пайшлі на паступовае выкараньне практыкі прыватнаўласьніцкіх местаў і мястэчак што было неўласьціва самой расеі працэс набыцьця дзяржавай слуцку цягнуўся амаль паўстагодзьдзя дамінік радзівіл уласьнік слуцку ў пачатку ст прапанаваў міністру ўнутраных справаў адкласьці выплату доўгу на гадоў з дазволам набыць слуцак але ў вайну году д радзівіл перайшоў на бок напалеона і ўдзельнічаў у кампаніі супраць расейскай імпэрыі улетку году расейскія ўлады сэквэстравалі ўсю ягоную ўласнасьць а лістапада на бітве пад ханаў д радзівіл загінуў у годзе ўсю маёмасьць вярнулі ягоным сваякам дачка стэфанія атрымала слуцак і капыль па сьмерці стэфаніі радзівіл у годзе ўся маёмасьць у тым ліку і слуцак перайшла да яе мужа людвіга вітгенштэйна па некалькіх гадох ліставаньня сьнежня году места набылі ў дзяржаўны скарб за срэбрам у годзе быў складзены плян забудовы слуцку які прадугледжваў упарадкаваньне вулічнай сеткі будаваньне новых будынкаў зьліцьцё цэнтру з ускраінамі у годзе завяршылася будаваньне дзялянкі маскоўска варшаўскай шашы што праходзіла праз слуцак і павет работы на самой шашы скончыліся ў годзе у годзе распачалося будаваньне чыгуначнай лініі асіпавічы слуцак але на год лінію давялі толькі ад асіпавічаў да ўрэчча работы на чыгунцы скончыліся толькі ў годзе таксама існавала вузкакалейная чыгунка да ляхавічаў да гэтага пасажыры перавозіліся ў адных зь першых на тэрыторыі сучаснай беларусі аўтобусах у часе выбараў у годзе ў мескую раду абралі праваслаўных каталікоў і юдэя за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году слуцак занялі войскі нямецкай імпэрыі таго ж году ў месьце дзейнічаў беларускі нацыянальны камітэт адкрылася беларуская гімназія у лістападзе сьнежні году на случчыне адбылося ўзброенае антыбальшавіцкае паўстаньне мэтай якога была абарона незалежнасьці беларускай народнай рэспублікі слуцкі збройны чын жорстка здушыла чырвоная армія у годзе слуцак стаў цэнтрам акругі і раёну верасьня году ён атрымаў статус места абласнога падпарадкаваньня у другую сусьветную вайну з чэрвеня да чэрвеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй у час якой дзейнічалі лягеры сьмерці агулам нацысты зьнішчылі больш за тысячаў чалавек а жыдоўскае насельніцтва слуцка было амаль цалкам зьнішчанае слуцак знаходзіцца ў цэнтры паўднёвай часткі беларусі усярэдзіне слуцкай раўніны стаіць на рацэ случы і яе прытоку бычку сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае м клімат характаразуецца пераходам ад кантынэнтальнага да морскага адметнага мернай цеплатою і павышанай вільготнасьцю у сярэднім за год слуцак мае мм ападкаў на верасьня году ў слуцку было агульнаадукацыйных школаў і гімназіі сярэдняя школа пераўтварылася ў гімназію сярэдне спэцыяльныя адукацыйныя ўстановы мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка стаматалягічная і дзіцячая паліклінікі жаночая кансультацыя скурна вэнэралягічны і супрацьсухотны дыспансэры санітарна эпідэміялягічная станцыя станцыя пераліваньня крыві цэнтар здароўя дом дзіцяці звыш пунктаў аховы здароўя дзейнічаюць бібліятэкі і дом культуры слуцак мае стадыён на месцаў дзіцячую спартовую школу і іншыя спартовыя аб екты плянавалася пабудова лядовага палацу на месцаў да году у месьце існуюць дзьве футбольныя каманды слуцак гуляе ў вышэйшай лізе чэмпіянату беларусі і аграсэрвіс гуляе ў першай лізе чэмпіянату менскай вобласьці гістарычна складзеная структура слуцку значна зьмянілася сучасная забудова вядзецца згодна з плянам году у цэнтральнай частцы радыкальна кальцавая у сумежных з цэнтрам прастакутныя сеткі вуліцаў разам з завулкамі іх больш за у цэнтры места ў асноўным малапавярховыя забудовы у мікрараёнах шматпавярховыя тэрыторыя слуцку падзяляецца на жыльлёвую прамысловую і зялёную зоны з урбананімічнай спадчыны слуцку да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы віленская гістарычная назва часткі сучаснай вуліцы трайчанская зімняя зімная капыльская красная і садовая таксама ў слуцку існавалі вуліцы бачковая вайтоўская у пачатку ст бабруйская глінская затыльная з ст мікольскі завулак зуеўская кавальская крывасельская крыжовая завальская пазьней гузенная гузенская кручковая гузінскі завулак мыльніцкая надрэчная новая польная навапольная прозараўская пазьней новая саская лютэранская саская спаская пазьней прозараўскі завулак пляцы замкавы і лютэранскі завулкі гарбарскі і кажамяцкі гістарычныя мясцовасьці слуцку старое места новае места востраў трайчаны сёлкі крывасёлкі выгода ямпаль пупарава горкі калёнія школішча прадпрыемствы харчовай лёгкай дрэваапрацоўчай мэталаапрацоўчай прамысловасьці у годзе ў месьце працавала прамысловае прадпрыемства зарэгістраваныя прадпрыемстваў недзяржаўнай формы ўласнасьці харчовая і перапрацоўчая прамысловасьць прадстаўленая прадпрыемствамі тавары лёгкай прамысловасьці вырабляюцца на прамыслова гандлёвым прадпрыемстве ландыш тэкстыльнай фабрыцы і рэспубліканскім унітарным прадпрыемстве мастацкіх вырабаў слуцкія паясы значнае пашырэньне маюць дрэва і мэталаапрацоўчая галіны слуцкая мэблевая фабрыка слуцак модуль ямполь праз слуцак праходзяць аўтамабільныя дарогі менск мікашэвічы івацэвічы старыя дарогі асіпавічы баранавічы і іншыя аўтавакзал абслугоўвае прымескія і міжмескія маршруты адзіным відам грамадзкага транспарту што працуе ў слуцку зьяўляюцца аўтобусныя перавозкі у месьце налічваецца рэгулярныя маршруты якія злучаюць яго розныя пункты рухомы склад зьмяшчае шараговыя мадэлі маз нёман і іншыя якія былі перададзеныя ў слуцак у час падрыхтоўкі да сьвята дажынак у годзе і пазьней з мэтай абнаўленьня састарэлага рухомага складу слуцак зьяўляецца вузлом чыгуначнай лініі асіпавічы баранавічы у пачатку ст тут збудавалі вузкакалейную чыгунку да ляхавічаў але ў грамадзянскую вайну яе разабралі ад слуцку таксама адыходзіць лінія слуцак салігорск збудаваная ў другой палове ст каб ажыцьцяўляць пастаўкі прадукцыі прадпрыемства белкалій пасажырскі вакзал абслугоўвае маршруты ў населеныя пункты снд летувы і эстоніі слуцак мае больш за вуліцаў агульная даўжыня якіх складае км працуе слуцкі краязнаўчы музэй спыніцца можна ў гасьцініцы слуцк клецак места ў беларусі на рацэ лані адміністрацыйны цэнтар клецкага раёну менскай вобласьці насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км на паўднёвы захад ад менску чыгуначная станцыя на лініі асіпавічы баранавічы аўтамабільныя дарогі злучаюць места зь нясьвіжам баранавічамі слуцкам клецак магдэбурскае места гістарычнай наваградчыны колішняя сталіца княства і радзівілаўскай ардынацыі старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам зьвеставаньня найсьвяцейшай панны марыі ў стылі барока помнік архітэктуры ст сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся фарны касьцёл рэнэсанс ст і вялікая сынагога барока ст зруйнаваныя савецкімі ўладамі на думку географа в жучкевіча тапонім клецак утварыўся ад асновы клець або старога дыялектнага слова клеч бярозавы парасьнік варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах кльчьск клеческ у сучаснай беларускай мове клясычны правапіс старажытны тапонім аформіўся з устаўным а ў канцавым спалучэньні цк клецак што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў пісьмовае выкарыстаньне гэтай формы пачалося ў канцы пачатку стагодзьдзяў у новым беларускім правапісе які грунтаваўся на фанэтычным прынцыпе пазьней у я гады форма клецак як нарматыўная пачала ўжывацца ў бсср да палітычнай рэформы беларускага правапісу году а таксама ў заходняй беларусі да падзеяў году цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места клецк паводле археалягічных зьвестак неўмацаванае паселішча дрыгавічоў існавала тут яшчэ ў сярэдзіне хі ст аднак першы пісьмовы ўпамін пра клецак датуецца годам у зьвязку з выправай кіеўскіх князёў на полацкае княства у якім удзельнічала дружына вячаслава яраславіча ис клечьска у гэты час горад быў сталіцай удзельнага княства у годзе войскі хана бурундая захапілі і спустошылі клецак у час іхнай выправы на наваградзкую зямлю у х ст клецкае княства далучылася да вялікага княства літоўскага пад годам упамінаецца князь клецкі ямант тулунтавіч у годзе вялікі князь вітаўт перадаў места свайму брату жыгімонту кейстутавічу у годзе князю раману фёдаравічу у годзе пад клецкам войскі жыгімонта кейстутавіча разьбілі прыхільнікаў сьвідрыгайлы альгердавіча каля году вялікі князь казімер перадаў места і княства івану яраславічу які пакінуў іх у спадчыну свайму сыну фёдару у годзе клецак спалілі крымскія татары жніўня году каля места адбылася бітва у выніку якой войскі вялікага княства літоўскага на чале з князем міхалам глінскім разьбілі татараў вялікі князь аляксандар выдаў клецку прывілей на адзін кірмаш у год у гадох места знаходзілася ў валоданьня вялікай княгіні боны сфорца у годзе андрэй маствілоўскі фундаваў у клецку траецкі фарны касьцёл на год у месьце было двароў дзейнічалі царквы манастыр і касьцёл у годзе тут пачаў дзейнічаць адзін зь першых на беларусі кальвінскіх збораў дзе ў гадох служыў прапаведнікам сымон будны у годзе вялікі князь жыгімонт аўгуст выдаў месту прывілей на штогадовыя кірмашы у годзе ўтварылася клецкая ардынацыя радзівілаў на год у месьце было двароў пад годам упамінаецца клецкая бібліятэка радзівілаў за часамі вялікай паўночнай вайны ў годзе швэдзкі аддзел разьбіў пад клецкам расейскае войска кароль і вялікі князь аўгуст моцны паўторна надаў месту прывілей на кірмашы штогод на год тут было двары у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год клецак апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам воласьці случарэцкага павету статус паселішча панізілі да мястэчка якое стала вядомым у рэгіёне цэнтрам гандлю у годзе ў клецку збудавалі харальную сынагогу па здушэньні вызвольнага паўстаньня у годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар дамініканаў а па здушэньні нацыянальна вызвольнага паўстаньня гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву ўрадавага сыноду расейскай імпэрыі маскоўскага патрыярхату траўня году местачкоўцы ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця канстытуцыі траўня за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году клецак занялі войскі нямецкай імпэрыі у годзе клецак увайшоў у бсср дзе ў годзе стаў цэнтрам раёну у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй кастрычніка году нацысты расстралялі каля тысячаў жыдоў у годзе савецкія ўлады ўзарвалі фарны касьцёл помнік архітэктуры рэнэсансу у клецку працуюць сярэднія музычная дзіцяча юнацкая спартовая школы і селькагаспадарчы прафэсійны ліцэй з усёй урбананімічнай спадчыны клецку да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца панкратаўская у тэлефонным даведніку году ўпамінаюцца сялянская вуліца радзівілімонтаўскі і сіняўскі тракты прадпрыемствы харчовай малочная масласыраробная кансэрвавая камбікормавая дрэваапрацоўчай лёгкай прамысловасьці дзейнічае клецкі гістарычна этнаграфічны музэй спыніцца можна ў гасьцініцы клецак жак дэрыда францускі філёзаф габрэйскага паходжаньня які нарадзіўся ў альжыры дэрыда найбольш вядомы як распрацоўшчык канцэпцыі дэканструкцыі дэрыда тлумачыць у сваім лісьце да японскага сябра што францускае слова сталася спробай перакласьці і перахапіць тэрміны гайдэера ды работы дэрыды таксама аказалі ўплыў на літаратурную тэорыю хаця ягоная тэорыя дэканструкцыі была прынятая далёка ня ўсімі крытыкамі дэрыда таксама дасьледваў праблемы фэномэналёгіі постструктуралізму і іншыя адгалінаваньні сучаснай філязофскай навукі дэрыда нарадзіўся і гадаваўся ў эль біяры альжыр сям я пераехала ў францыю ў годзе калі яму было гадоў з вывучаў філязофію ў элітнай школе потым працаваў лектарам у лувэне бэльія падчас вайны альжыра за незалежнасьць у гадох ён паехаў у альжыр дзе працаваў дзіцячым настаўнікам францускай і ангельскай мовы ў францускай арміі з па выкладаў у у пачаў выкладаць ва ўнівэрсытэце джона гопкінса а потым і ў іншых унівэрсытэтах амэрыкі з году дэрыда быў прафэсарам у ірвінскім унівэрсытэце ў каліфорніі дэрыда атрымаў ступень ганаровага доктара з кембрыджу калюмбійскага ўнівэрсытэту унівэрсытэту эсэкса лувэнскага ўнівэрсытэту у годзе ў амэрыцы выйшаў фільм прысьвечаны ягонай творчасьці у годзе ў яго знайшлі рак падстраўнікавай залозы анкалягічная хвароба і сталася прычынай сьмерці кастрычніка году нясьвіж места ў беларусі каля вытокаў ракі вушы на балтыйска чарнаморскім водападзеле адміністрацыйны цэнтар нясьвіскага раёну менскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўднёвы захад ад менску за км ад чыгуначнай станцыі гарадзея лінія менск баранавічы аўтамабільныя дарогі злучаюць места з баранавічамі клецкам наваградкам і шашай менск слуцак нясьвіж даўняя рэзыдэнцыя магнацкага роду радзівілаў магдэбурскае места гістарычнай наваградчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся выдатныя помнікі дойлідзтва палацава замкавы комплекс радзівілаў улучаны ў сьпіс сусьветнай спадчыны юнэско фарны касьцёл першы ў колішняй рэчы паспалітай і другі ў эўропе твор архітэктуры стылю барока плябанія замкавая вежа слуцкая брама меская ратуша дом на рынку комплекс кляштару бэнэдыктынак з касьцёлам сьвятой яўхіміі і жылы корпус кляштару бэрнардынаў сярод тутэйшых славутасьцяў вылучаліся палац альба рэнэсансавы калегіюм езуітаў і барокавы комплекс кляштару бэнэдыктынаў з касьцёлам сьвятога крыжа помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя расейскімі ўладамі а таксама барокавыя комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам сьвятога яна касьцёл сьвятой кацярыны пры кляштары бэрнардынаў і капліца сьвятога ізыдора помнікі архітэктуры стагодзьдзяў зруйнаваныя савецкімі ўладамі большую частку нясьвіскіх збораў радзівілаў ювэлірныя вырабы скульптура творы малярства кнігі і інш у канцы стагодзьдзях разрабавалі і вывезьлі ў расею у годзе савецкія ўлады падаравалі польшчы абсалютную большасьць партрэтаў адзінкі зь нясьвіскай галерэі на думку географа в жучкевіча тапонім нясьвіж утварыўся ў выніку супрацьпастаўленьня з адмоўнай часьцінкай не дзе аснова сьвідзь сьвідзіна зарасьнік хмызьняку каля ракі або возера гэтая ж аснова прысутнічае ў назвах ракі сьцьвіга і возера сьвідна згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі першы пісьмовы ўпамін пра нясьвіж датуецца годам калі вялікі князь казімер перадаў яго мікалаю яну неміровічу тым часам традыцыйна адлік гісторыі места вядзецца ад году паведамленьня пра князя юрыя нясьвіскага які браў удзел у бітве на калцы магчыма ягонымі нашчадкамі былі князі нясьвіскія рыгор і іван памянёныя ў годзе аднак факт існаваньня самога паселішча ў гэты час не пацьвярджаецца археалягічнымі зьвесткамі з году нясьвіжам валодаў род кішкаў у годзе дачка гетмана вялікага станіслава кішкі ганна пабралася шлюбам з янам радзівілам барадатым у годзе места канчаткова перайшло ў валоданьне радзівілаў якія збудавалі тут драўляны замак у ст нясьвіж быў адным з галоўных цэнтраў рэфармацыі кальвінізму у вялікім княстве літоўскім імёны дзеячоў таго часу што жылі тут набылі шырокую вядомасьць сымон будны лаўрэн крышкоўскі мацей кавячынскі салямон рысінскі даніла набароўскі і інш пісьменьнікі паэты філёзафы у годзе мікалай радзівіл чорны атрымаў тытул князя сьвятой рымскай імпэрыі у выніку чаго места стала цэнтрам княства у годзе ён заснаваў тут друкарню у якой выйшлі першыя на тэрыторыі сучаснай беларусі кнігі на старабеларускай мове да канца ст радзівілы ператварылі нясьвіж ў фартэцыю места рэарганізавалі паводле заходнеэўрапейскіх прынцыпаў прастакутны плян з мураванымі брамамі на восі галоўнай вуліцы пазьней зьявілася яшчэ некалькі брамаў у цэнтры прастакутны рынак з ратушай места атачалі ўмацаваны вал і роў за слуцкай брамай на супрацьлеглым беразе вушы ўтварылася прадмесьце новае места у годзе тут збудавалі езуіцкую капліцу сьвятога ізыдора а ў годзе на паўночна заходнім баку ад старога места прадмесьце казімер у годзе нясьвіж зьведаў вялізны мор што паспрыяла адкрыцьцю тут у годзе аптэкі у годзе мор паўтарыўся за часамі вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай двойчы ў і гадох места руйнавалі казакі і маскоўскія войскі аднак замак здолеў вытрымаць аблогі у годзе ў нясьвіжы заснавалі дамініканскі кляштар на год у месьце было дымоў у годзе кароль і вялікі князь ян сабескі сваім прывілеем заснаваў нясьвіскі кірмаш за часамі вялікай паўночнай вайны у годзе места разрабавалі швэдзкія войскі адбудова нясьвіжу вялася ў я гады калі вакол муроў узьвялі новыя валы у годзе радзівілы ўтварылі ў замку капэлу а ў годзе з ініцыятывы ф у радзівіл пачаў дзейнічаць прыдворны тэатар у я гады м к радзівіл рыбанька заклаў мануфактуру шаўковых паясоў пазьней пераведзеная ў слуцак у годзе кадэцкі корпус а ў годзе дывановую і суконную мануфактуры у прадмесьці альба дзе з канца ст знаходзілася замеская рэзыдэнцыя радзівілы ўзьвялі мураваны палац эрмітаж іншыя пабудовы уладкавалі набярэжныя каналаў у іі ст нясьвіж быў значным культурным цэнтрам тут дзейнічалі кадэцкі корпус для прыватнага войска радзівілаў і школа флёцкіх афіцэраў у альбе балетная і музычная школы капэла і тэатар радзівілаў у гадох у месьце працавала друкарня дзе выдаваліся падручнікі і мастацкія творы на польскай і лацінскай мовах у годзе ў парку альба збудавалі летні палац пад назвай кансаляцыя двойчы ў і гадох расейскія войскі акупавалі нясьвіж у выніку палітычнага супрацьстаяньня кацярыны і караля станіслава радзівіла а ў годзе расейскія акупанты канфіскавалі гістарычныя і мастацкія каштоўнасьці замка бібліятэку тыс кніжак вывезьлі ў пецярбург і разьмеркавалі ў акадэмію навук у годзе з утварэньнем адукацыйнай камісіі ў нясьвіжы адкрылася павятовая падакруговая школа у годзе расейскія войскі зноў акупавалі места у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год нясьвіж апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе ў годзе стаў цэнтрам павету менскай губэрні з году пазаштатнае места слуцкага павету у вайну году места як уладаньне дамініка радзівіла які з аддзелам дзейнічаў у складзе войскаў напалеона занялі царскія войскі улады расейскай імпэрыі канфіскавалі каштоўнасьці замка калекцыі мэдалёў і манэтаў адправілі ў харкаўскі ўнівэрсытэт сакральныя прадметы у маскву іншыя старажытнасьці у розныя расейскія музэі і зборы у годзе зь сьмерцю д радзівіла спынілася ў мужчынскім пакаленьні тутэйшая галіна роду па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў годзе расейскія ўлады закрылі дамініканскую школу у годзе ў яе будынках адкрылася нясьвіская настаўніцкая сэмінарыя паводле вынікаў перапісу году у нясьвіжы дзейнічалі касьцёлы царква сынагога юдэйскіх малітоўных дамоў за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году нясьвіж занялі нямецкія войскі у годзе нясьвіж увайшоў у бсср ад гэтага часу радзівілаўская ардынацыя спыніла сваё існаваньне у годзе места стала цэнтрам раёну баранавіцкай вобласьці у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году нясьвіж знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй у годзе савецкая ўлада пераўтварыла колішні замак радзівілаў у санаторыю у годзе ўтварыўся гістарычна культурны музэй запаведнік нясьвіж у годзе адкрыўся нясьвіскі гістарычна краязнаўчы музэй у годзе адбыўся першы фэст камэрнай музыкі музы нясьвіжу у годзе ў нясьвіжы прайшло сьвята дзень беларускага пісьменства у гадох праводзілася рэканструкцыя замка радзівілаў якую беларускія архітэктары крытыкуюць за недастатковую навуковасьць і прафэсіяналізм вынікам чаго стаўся разбуральны характар рэстаўрацыйных працаў у нясьвіжы працуюць сярэднія вячэрняя музычная і дзіцяча юнацкая спартовая школы дашкольных установаў мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць меская лякарня паліклініка і радзільны дом дзейнічаюць цэнтральная раённая дзіцячая і меская бібліятэкі кінатэатар дзіцячая школа мастацтваў з урбананімічнай спадчыны нясьвіжу да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца слуцкая паводле перапісу году у месьце таксама існавалі завулак віленскі вуліцы завальная могілкавая навамеская і цырульніцкая у перапісу ўласьнікаў гадоў у старым месьце таксама ўпамінаюцца гарадзейская нямецкая падвальная паштовая царкоўная і школьная вуліцы паштовы і школьны завулкі у новым месьце броварная загуменная зарэцкая ізыдорская калодзезная лазарная рынкавая слаўкаўская сьвіная сьвятакрыская і сэнатарская вуліцы гістарычныя мясцовасьці нясьвіжу старое места новае места альба беразблота заазер е загуменьне казімер ліпа міхалішкі пагулянка прасмыкаўшчына фальварак школішча прадпрыемствы мэдычнай завод мэдычных прэпаратаў харчовай швацкай прамысловасьці нясьвіж пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня спыніцца можна ў гасьцініцы нясьвіж турыстычныя паслугі надае сядзіба нясьвіская у месьце працуе нясьвіскі гістарычна краязнаўчы музэй у годзе ўтварыўся нацыянальны гістарычна культурны музэй запаведнік нясьвіж з году ў месьце праводзіцца нацыянальны фэстываль старажытнай і камэрнай музыкі музы нясвіжа нясьвіж усталяваў сяброўскія дачыненьні зь местамі азэрбайджану армэніі італіі летувы нямеччыны польшчы расеі турэччыны і ўкраіны гусьлі шматструнны народны музычны інструмэнт шырока ўжываны па ўсім балцкім рэгіёне скандынаўскія краіны краіны прыбалтыкі паўночна заходняя расея паўночная польшча іг д з стагодзьдзя па сярэдзіну стагодзьдзя на гусьлях калісьці даўно гралі таксама і продкі сучасных беларусаў збольшага на поўначы у рэгіёнах якія прымыкаюць да латгаліі ёсьць тры асноўныя вэрсіі паходжаньня гусьляў першыя простыя зьвесткі пра гусьлі ня ўзгадкі назвы а зьвесткі дакладна пра гусьлі якія мы разглядаем датуюцца стагодзьдзем гэта найранейшая археалягічная знаходка гусьлі славіша ноўгарад аднак як музычны інструмэнт гусьлі былі распаўсюджаны на тэрыторыях беларусі расеі украіны летувы латвіі эстоніі польшчы фінляндыі і некаторых іншых эўрапейскіх краінаў словам гусьлі ў мінулыя часы ў рознай мясцовасьці называліся розныя інструмэнты але цяпер у беларускай мове гэтая назва замацавалася за шматструнным шчыпковым інструмэнтам на беларусі першыя ўскосныя зьвесткі пра гусьлі датуюцца стагодзьдзем працы кірылы тураўскага пры дасьледаваньні беларускай этнаграфіі напрыканцы стагодзьдзя этнографы крануліся толькі прывіда традыцыі які зьнік у стагодзьдзях тым ня менш у расейскім этнаграфічным музэі пецярбургу існуе як мінімум два інструмэнты што пазначаныя як беларускія і беларуска латыскія гусьлі апошнія інструмэнты пачатку ст зь віцебскай губэрні з калекцыяў беларускага фальклярыста еўдакіма раманава і пецярбургскага навукоўца мікалая прывалава у беларускіх музэях падобных экспанатаў па просту няма гусьлярская традыцыя праіснавала ў беларусі да пачатку стагодзьдзя канструкцыйная прыкмета у канструкцыі кожнага асобнага экзэмпляру магчымыя асаблівасьці выключэньні але пералічаныя чатыры часткі звычайна прысутнічаюць форма струнатрымальніка ашэстак струнатрымальніка замацаваны ў вуціцах гэта пераходная форма паміж архаічнай якая сустракаецца на лірападобных смычковых і шчыпковых ашэстак струнатрымальніка трымаецца на скураных рамянях замацаваных на корпусе і больш позьняй формай струнатрымальніка унікальнай гусельнай якая не сустракаецца на іншых музычных інструмэнтах драўляны клямар з ашэсткам струнатрымальніка калковы шэраг разьмешчаны пад пэўным скосам кутом да струнатрымальніка паступова кароцячы струны ад басоў да вярхоў у адрозьненьне ад лірападобных інструмэнтаў дзе даўжыня ўсіх струнаў адносна роўная калковы шэраг не ва ўсіх інструмэнтах разьмешчаны па прамой лініі часта выгнуты дугой вельмі дужа нагадвае калковы шэраг шлемападобных гусьляў ужо распаўсюджаных у стст веер струнаў тыповы гусельны то бок струны ідуць не паралельна а адлегласьць паміж струнамі бліжэй да калкоў павялічваецца корпус і рэзанатар корпус дзяўбаны зачынены з боку струнаў рэзанатарнай дошкай але рэзанатар не даходзіць да калковага шэрагу між корпусам і калковым шэрагам знаходзіцца вобласьць гульнёвага вакна яна дасягае ў некаторых асобніках даўжыні струны гэтая канструкцыйная асаблівасьць уласьцівая лірам але ня гусьлям аднак у адрозьненьне ад многіх лірападобных інструмэнтаў вірбельбанк пляцоўка для ўкручваньня калкоў і апоры вірбельбанка бакі гульнёвага вакна зьяўляюцца часткай корпуса зробленыя з корпусам з аднога кавалка дрэва гэты тып гусьляў вядомы ва ўсіх прыбалтыйскіх краінах і фінляндыі як адна з самых раньніх формаў дзяўбаных гусьляў верагодна што такія гусьлі існавалі на беларусі але зьвестак пра гэта ня знойдзена першыя археалягічныя знаходкі гусьляў такога тыпу датуюцца стагодзьдзем фінляндыя але з упэўненасьцю казаць што гусьлі такога тыпу маладзей за крылападобныя або шлемападобныя нельга на такіх гусьлях магло быць ад і да і струнаў калі больш за струнаў атрымліваем прынцыпова іншы гук іншую традыцыю музыцыяваньня й іншую тэхналёгію вырабу хай зьнешняе падабенства з інструмэнтам застаецца матэрыял корпуса бяроза матэрыял дэкі галасной дошкі елка інструмэнт зроблены з улікам асаблівасьцяў формы тэмбру і манеры граньня на гусьлях кантэле якія сустракаліся ў віцебскай вобласьці па пач стагодзьдзя ніжняя мяжа гэтага пэрыяду невядомая хаця спасылаючыся на меркаваньне н і прывалава гэтую мяжу тэарэтычна можна паставіць ледзь не на пэрыяд перасяленьня славянаў стст не даказана што кантэле былі распаўсюджаныя на тэрыторыі беларусі але перанясеньне асаблівасьцяў крылападобных гусьляў на кантэле можна лічыць добрым экспэрымэнтам цалкам жыцьцяздольным у дачыненьні да гэных гусьляў можна ўжыць эпітэт звончатыя таму што гусьлі настроеныя высока ёсьць падставы лічыць што гусьлі такога тыпу былі вядомымі на шляху з варагаў у грэкі на працягу стагодзьдзяў пакуль прамыя зьвесткі аб іх існаваньні знойдзены толькі ў ноўгарадзе расея гданьску і аполі польшча мяркуецца што гэты інструмэнт ня мог абмінуць такія культурныя цэнтры як кіеў і полацак гэты сьпіс мястэчак можна пашыраць далей калі ёсьць зьвесткі пра існаваньне гусьляў на тэрыторыі беларусі яшчэ ў ст н прывалаў то верагодна што гэта маглі быць гусьлі ці шлемападобныя ці лірападобныя з гульнёвым вакном такія гусьлі вядомыя з стагодзьдзя наўгародскія раскопкі па сёньняшні дзень захаваліся ў народнай традыцыі ў латгаліі латвія і расеі наўгародская й пскоўская вобласці былі распаўсюджаныя ў беларусі віцебская вобласць але ў першай полове стагодзьдзя традыцыя прыпынілася смычковы музычны інструмэнт стагодзьдзя пскоў ноўгарад лічыцца што гэты раньнеславянскі музычны інструмэнт агульны для ўсіх усходніх славянаў першыя ўспаміны стагодзьдзе адна мэлядычная струна дзьве бурдонныя раней гусьлі стваралі з розных парод дрэваў ясеня ліпы або дуба аднак для вырабу музычнага інструмэнта высокай якасьці лепш падыходзіць елка тэхналёгія вырабу звычайная са словаў алеся чумакова дрэва павінна высахнуць добра дошка магла проста на вуліцы ляжаць зь цягам часу выпрацавалася гусельная манера граньня гусьлі на каленах прытулены да жывата а не на каленах пакладзеныя як паказана на малюнку гусьляры віктара міхайлавіча васьняцова існуе манеры граньня на крылападобных гусьлях таксама існуе манеры граньня на лірападобных гусьлях існуе разнавіднасьць тэхнікі калі мезеным пальцам левай рукі дадаткова вядуць рытмічную бурдонную партыю на басовай струне зьміцер прыехаў да латыскага майстра вядомага вытворцы інструмэнтаў донатса вуцінса ў латвію на стажыроўку як сапраўдны майстар донатс сьпярша дапускаў беларускага стажора адно працаваць у гародчыку й глядзець гаспадарку і толькі празь некаторы час зьміцер быў дапушчаны да сьвятае сьвятых музычнай майстэрні гэтак на беларусь трапіла страчаная тэхналёгія й была адноўленая музычная традыцыя зараз ідзе новы віток адраджэньня гусельнай традыцыі на беларускіх гусьлях граюць іх майструюць вывучаюць гісторыю і аднаўляюць рэпэртуар з пачатку стагодзьдзя гусельная традыцыя ўваходзіць у новы этап адраджэньня намаганьнямі майстра музыкі алеся чумакова адноўлены выраб гусьляў розных тыпаў беларускія музычныя гурты што выкарыстоўваюць гусьлі аўтар праекту арына вячорка дызайн і мастэрынг уладзімер давыдоўскі над альбомам таксама працавалі в бяляеў в кісьцень зьміцер сасноўскі алесь жура а глушко в дадзіёмава л салавей праект гістарычнай музыкі старажытная зямля зьяўляецца працягам праекту легенды вялікага княства створанага ў годзе у ім удзельнічаюць больш за дзесяць гуртоў і выканаўцаў з розных куткоў беларусі менск полацак віцебск мазыр пінск баранавічы ён прэзэнтуе гісторыю беларускай музыкі ў розных яе жанрах раскрывае творчасьць беларускіх гуртоў і выканаўцаў якія працуюць у гэтай галіне архаізаваны беларускі фальклёр агучаны ў лірніцкай песьні гаўрыла у карагодзе мядуніца у міталягічнай балядзе конь з арлом гістарычных песьнях дунаю дунаю песьня а князю вітаўце вайсковай песьні дубровачка выкананьне мэлёдыяў на копіях сярэднявечных інструмэнтаў яскрава ажыўляе музычную культуру вуліцаў і гарадоў беларусі эпохі вкл варган дрымба гусьлі псалтыр гатычная арфа лютня арганы званы рэдкія музычныя інструмэнты якія былі папулярныя менавіта ў сярэднявеччы у часы рэнэсансу ў беларусі працавалі шмат якія вядомыя замежныя кампазытары амаль усе яны прадстаўлены ў легендах к клябан в длугарай в бакфарк п жаліхоўскі д като гісторыя кожнага кампазытара гэта ўнікальная старонка вялікакняскага двара ў вільні й горадні мазыр места ў беларусі на рацэ прыпяці адміністрацыйны цэнтар мазырскага раёну гомельскай вобласьці плошча км насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км на паўднёвы захад ад гомля аўтамабільныя дарогі злучаюць места з гомелем бабруйскам і оўручам украіна у раёне мазыра праходзіць нафтаправод дружба найбольшы ў беларусі порт пхоў чыгуначная станцыя на лініі каленкавічы оўруч аэрапорт мазыр магдэбурскае места адзін з гістарычных цэнтраў палесься старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам сьвятога міхала арханёла ў стылі барока помнік архітэктуры ст які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы у прадмесьці кімбараўцызахаваліся комплексы жаночага з касьцёлам сьвятога міхала арханёла і мужчынскага з касьцёлам унебаўзяцьця найсьвяцейшай панны марыі цыстэрыянскіх кляштараў барока ст сярод мясцовых славутасьцяў таксама вылучаліся царква сьвятой параскевы пятніцы і фарны касьцёл на думку географа в жучкевіча найбольш імаверна што тапонім мазыр мае этнанімічнае паходжаньне і ўтварыўся ад імя народнасьці мазур варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах мозър мозыр мозырь мяркуецца што паселішча ад якога бярэ свой пачатак сучасны мазыр узьнікла ў ст ува ўрочышчы кімбараўцы дзе існавала ўмацаванае гарадзішча у стагодзьдзях умацаваны горад перанесьлі на замкавую гару першы пісьмовы ўпамін пра мазыр датуецца годам калі ён перайшоў ад кіеўскага да чарнігаўскага княства працяглы час мазыр знаходзіўся ў складзе тураўскага княства князі і япіскапы якога называліся тураўскімі і мазырскімі у гадох места пацярпела ад татарскіх набегаў зь сярэдзіны ст мазыр далучыўся да вялікага княства літоўскага у стагодзьдзях тут існаваў драўляны замак у годзе мазыр увайшоў у склад кіеўскага ваяводзтва у ст места стала цэнтрам гродавага староства з правядзеньнем адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформы гадоў сталіцай павету па люблінскай уніі год і пераходу кіеўскага ваяводзтва да каралеўства польскага з ініцыятывы мясцовай шляхты мазырскі павет далучыўся да менскага ваяводзтва у пачатку ст мазыр складаўся з трох частак цэнтральнай з астрогам неўмацаванага пасаду і рынку за часамі вайны маскоўскай дзяржавы зь вялікім княствам літоўскім у гадох усходнія захопнікі зруйнавалі мазыр на год у месьце існавалі цэрквы сьвятога спаса сьвятога мікалая прачыстай багародзіцы на год будынкаў дзейнічалі цэркваў працавалі шпіталь і крамы на год мяшчанскія двары у годзе мазыр пацярпеў ад вялізнага пажару аднак ужо ў годзе коштам ахвяраваньняў завяршылася аднаўленьне ўмацаваньняў і места было абнесена высокім валам з вежамі або фортамі у годзе староста б стравінскі заснаваў у мазыры касьцёл з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у годзе маскоўскія войскі на чале з валконскім захапілі і спустошылі места у й палове ст у мазыры збудавалі базылянскі манастыр каля места кімбараўскія цыстэрыянскія кляштары з годупачаў дзейнічаць кляштар марыявітак у гадох пры фарным касьцёле існавала місія езуітаў у годзе адкрылася езуіцкая школа у годзе яе пераўтварылі ў сьвецкую вучэльню у годзе казакі спустошылі кляштар цыстэрыянак ува ўрочышчы кімбараўцы на год у мазыры існавалі кіеўская оўруцкая сьвідоўская нагорная гончая і іншыя вуліцы у месьце было два замкі верхні стары які месьціўся на замкавай гары і ніжні у падножжа замкавай гары быў рынак на паўночным захадзе ад яго знаходзіліся меская ратуша пякарня і стайня гандаль вёўся ў крамах якія атачалі пляц тамака ж быў шпіталь паводле мескага пляну пятніцкая слуцкая кіеўская жытомірская вуліцы і рынак у месьце было двароў цэркваў і касьцёлаў ратуша майстэрні для абпалу цэглы у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год мазыр апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам павету менскай губэрні у годзе царскія ўлады даравалі месту новы расейскі герб на год тут было драўляных і мураваныя будынкі дзейнічалі кляштары працавалі крамы і корчмаў у годзе ў мазыры адкрылася шляхецкая вучэльня ператвораная ў годзе ў прагімназію потым у гімназію на год будынак дзейнічалі цэрквы касьцёл і юдэйскія малітоўныя дамы працавала крама штогод з да студзеня і з да жніўня праводзіліся кірмашы месьцічы актыўна ўдзельнічалі ў нацыянальна вызвольным паўстаньні на год у мазыры дзейнічалі царквы у тым ліку мураваная гвалтоўна пераробленая царскімі ўладамі з бэрнардынскага касьцёла касьцёл і сынагога у годзе тут заснавалі тэлеграфную станцыю а ў годзе запалкавую фабрыку маланка пракладаньне палескіх чыгунак у х гадох паспрыяла далейшаму эканамічнаму разьвіцьцю мазыру паводле вынікаў перапісу году у месьце было двароў дзейнічалі царквы капліцы сынагога юдэйскія малітоўныя дамы працавалі лякарня прагімназія клясная прыходзкая і прыватная жаночая клясная вучэльні паштова тэлеграфная кантора бровар майстэрня апрацоўкі скураў крупадзёркі маслабойня крамаў заезных двароў корчмаў вінныя крамы на год жылых дамоў у тым ліку мураваныя газавых ліхтароў водаправод друкарні аптэка бібліятэкі лясьніцтва у верасьні году тут адбылася сельскагаспадарчая і прамысловая выстава напярэдадні першай сусьветнай вайны ў мазыры было жылых будынкаў фабрыкі майстэрняў навучальных установаў земская лякарня мэтэастанцыя друкарня і кнігарні у лютым году места занялі нямецкія войскі у годзе аднавіў працу мазырскі краязнаўчы музэй у годзе адбыўся ўвод у эксплюатацыю рамонтава экскаватарнага у годзе кабэльнага заводу у годзе пачаўся рух на мосьце праз раку прыпяць у годзе адбыўся пуск першай чаргі мазырскага нафтаперапрацоўчага заводу у годзе пачаўся рэгулярны трамвайны рух у мазыры працуюць будаўнічы тэхнікум вучэльні геалёгіі будаўнічая мэдычная і музычная сярэдніх і музычныя школы дашкольных установаў установа вышэйшай адукацыі мазырскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя і п шамякіна дзейнічаюць кінатэатар мір мазырскі драматычны тэатар імя івана мележа мазырская філярмонія парк культуры перамога у годзе адкрыўся палац культуры мнпз жыхароў места абслугоўваюць больш за бібліятэк у мазыры ёсьць краязнаўчы музэй музэй прыкладнай творчасьці меская выстаўная заля у кабэльнай сетцы мазыру вяшчае мясцовы тэлеканал таксама места мае ўласныя друкаваныя выданьні газэты жыцьцё палесься і на свае вочы асноўныя спартовыя аб екты басэйн стадыёны гарналыжны комплекс школа алімпійскага рэзэрву беларусі мясцовая футбольная каманда фк славія мазыр архітэктурна плянавальную сыстэму мазыру абумовіў складаны рэльеф рака прыпяць мноства яраў культурны і гістарычны цэнтар места плошча леніна геаграфічна знаходзіцца на ўскраіне на беразе прыпяці уздоўж ракі праходзіць вуліца савецкая пэрпэндыкулярна да якой рэчышчам і схіламі яраў у глыб места падымаюцца іншыя вуліцы з урбананімічнай спадчыны мазыру да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы кіеўская і нагорная мазыр цэнтар нафтаперапрацоўчай прамысловасьці працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі дрэваапрацоўчай лёгкай харчовай прамысловасьці вытворчасьць кухоннай солі у мазыры акрамя аўтобусаў працуе трамвайны транспарт даўжыня лініі больш за кілямэтраў дзейнічае адзін маршрут празь места праходзяць турыстычныя маршруты мазыр старадаўні палескі край ягоныя традыцыі і побыт мазыр даўні і сучасны сьвятыні мазыршчыны працуе мазырскі аб яднаны краязнаўчы музэй культуры шклоў места ў беларусі на правым беразе дняпра адміністрацыйны цэнтар шклоўскага раёну магілёўскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на поўнач ад магілёва чыгуначная станцыя на лініі ворша магілёў шклоў магдэбурскае места гістарычнай аршаншчыны частка віцебшчыны колішняя сталіца графства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся меская ратуша касьцёл сьвятых апосталаў пятра і паўла і вялікая сынагога помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся комплекс дамініканскага кляштару барока ст зруйнаваны расейскімі ўладамі і царква ўваскрасеньня хрыстова магілёўскае барока ст зьнішчаная савецкімі ўладамі паводле пашыранага меркаваньня тапонім шклоў утварыўся ад слова шкло варыянт напісаньня назвы места лацінай на мапе году першы пісьмовы ўпамін пра шклоў зьмяшчаецца ў запісках з гербэрштэйна і датуецца годам даўняе паселішча знаходзілася на месцы сучасных вёсак стары шклоў і хоцімка у і стагодзьдзях у шклове існаваў магутны замак і мескія ўмацаваньні з й паловы стагодзьдзя места стала сталіцай графства у годзе ваявода троцкі аляксандар хадкевіч фундаваў у шклове кляштар дамініканаў на год у месьце налічвалася дамоў на год упершыню маскоўскія войскі спалілі шклоў у годзе у інфлянцкую вайну захопнікі тройчы у і гадох палілі места у пачатку вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у годзе жыхары шклова вытрымалі маскоўскую аблогу але пазьней здалі места улетку году ў шклове разьмясьцілася часовая стаўка маскоўскага гаспадара аляксея міхайлавіча толькі ў годзе войска вялікага княства літоўскага вызваліла места аднак неўзабаве ягоныя жыхары вытрымалі яшчэ адну маскоўскую аблогу на год у шклове засталося толькі будынкаў у годзе маскоўскія войскі зноў захапілі шклоў акупацыя працягвалася да году мясцовую шляхту за здраду прымусова вывезьлі ў казань у выніку ваенных спусташэньняў у канцы стагодзьдзя адбыўся перанос шклова на цяперашняе месца паводле гісторыка м ткачова ў годзе або паводле іншых зьвестак па годзе за часамі вялікай паўночнай вайны у годзе расейскія войскі зруйнавалі шклоў за дапамогу швэдам у годзе места перайшло ў валоданьне чартарыйскіх на год тут дзейнічалі царквы красавіка году кароль і вялікі князь аўгуст сас надаў шклову магдэбурскае права пячатку і герб у блакітным полі рука якая трымае срэбны бязьмен у годзе па тым як вялікі пажар зьнішчыў амаль дамоў старога места пачалося ўзьвядзеньне новага места сучасная тэрыторыя шклова у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год шклоў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе ў годзе стаў цэнтрам павету магілёўскай правінцыі пазьней губэрні аднак у годзе расейскія ўлады панізілі статус паселішча да мястэчка якое стала цэнтрам воласьці магілёўскага павету у годзе колішняе магдэбурскае места перадалі ў валоданьне расейскаму вайскоўцу с зорычу які заснаваў тут музычныя школы у канцы стагодзьдзя ў шклове працавалі шаўковая мануфактура работнікаў у годзе і гадзіньнікавая фабрыка а таксама канатнае у гадох парусінавае у гадох гарбарнае работнікі ў годзе і суконнае работнікаў у годзе прадпрыемствы у трупе прыгоннага тэатру існаваў у гадох былі сьпевакі танцоры драматычныя акторы і музыкі інструмэнталісты на пачатак хіх стагодзьдзя шклоў быў важным гандлёвым цэнтрам прыстаньню на дняпры у годзе тут штогод праводзіліся кірмашы з другой паловы х гадоў мястэчка пачынае губляць сваё ранейшае эканамічнае значэньне на год у шклове было двароў мураваныя павярховы жылы дом мужчынскі манастыр і будынак былога дамініканскага кляштару драўляныя царква і касьцёл на год дамоў штогод праводзіліся кірмашы у годзе з мэтай маскалізацыі краю расейскія ўлады адкрылі народную вучэльню у я гады працавалі крупадзёрка цагельны завод завод вытворчасьці шроту ткацкіх прадпрыемстваў на пачатак х гадоў у шклове было дамы у тым ліку мураваных крамы мураваныя ткацкіх цагельныя вінакурнае і воўнаткацкае прадпрыемствы кафельны завод аптэка насельніцтва займалася кавальскім кравецкім і шавецкім промысламі у годзе а крывашэін заснаваў кардонавую фабрыку у пачатку хх стагодзьдзя празь места прайшла чыгунка ворша магілёў каля яе ў годзе пачаў працаваць лесапільны завод дняпро у шклове працуюць сярэднія школы школа мастацтваў спэцшкола цэнтар разьвіцьця і рэабілітацыі сацыяльны прытулак дзейнічаюць дом культуры бібліятэка у месьце выдаецца газэта ўдарны фронт сучасная меская тэрыторыя выцягнулася ўздоўж дняпра забудова галоўным чынам сядзібнага тыпу у цэнтры і жылых масівах узводзяцца павярховыя будынкі захаваўся фрагмэнт пабудоваў ст ёсьць паркавая зона прадпрыемствы харчовай папяровай камбікормавай прамысловасьці шклоў уваходзіць у турыстычныя маршруты гістарычна культурная спадчына магілёўскага краю і айчыны славутыя імёны спыніцца можна ў гасьцініцы крынічка у шклове знаходзіцца геалягічны помнік прыроды дзяржаўнага значэньня ніжнінскі роў на паўднёвай ускраіне места в рыжкавічы месьціцца археалягічны комплекс хі і стагодзьдзяў які складаецца з замчышча рэштак касьцёла і кляштару дамініканаў і руінаў царквы ўваскрасеньня хрыстова казімер сьвёнтак кастрычніка вальк ліпеня пінск кардынал арцыбіскуп мітрапаліт менска магілёўскі апостальскі адміністратар пінскае дыяцэзіі старшыня канфэрэнцыі каталіцкіх біскупаў беларусі нарадзіўся ў польскай сям і ў мястэчку вальк цяпер валга ў эстоніі меншая частка якога валка з году знаходзіцца ў латвіі у якой частцы мястэчка жыла радзіна сьвёнткаў выявіць не ўдалося меў таксама старэйшага на два гады брата эдварда яго маці вэраніка з крамплеўскіх паходзіла з браслаўшчыны з парафіі салокі каля дукштаў зь мясцовай зьбяднелай шляхты якая ў пошуках лепшага жыцьця пакінула родныя мясьціны для працы на чыгунцы ў вальку ягоны бацька ян сьвёнтак паходзіў зь піньчава ён ня змог цешыцца з нараджэньня сына казімера бо з пачаткам першай сусьветнай вайны быў мабілізаваны ў расейскае войска дзеля адсутнасьці на той час касьцёлу ў вальку родны брат маці казімер крамплеўскі павёз свайго пляменьніка хрысьціць у рыгу там у касьцёле маці божай балеснай казімер сьвёнтак быў ахрышчаны лістапада году паводле старога стылю пасьля захопу ўлады ў расеі бальшавікамі у канцы або на пачатку году вэроніка сьвёнтак з малалетнімі сынамі эдвардам і казімерам разам з сем ямі свайго бацькі і брата казімера крамплеўскіх якія працавалі на чыгунцы вымушаныя былі ў пошуках лепшых варункаў жыцьця выехаць спачатку на ўкраіну а адтуль ў сыбір у ваколіцы томску бацька загінуў у красавіка году ў баях за вільню ваюючы ў легіёнах пілсудзкага супраць бальшавікоў быў пахаваны ў вільні на росах на вайсковых могілках па сканчэньні вайны і пасьля падпісаньня рыскай мірнай дамовы з траўня году сям я сьвёнткаў і крамплеўскіх пачала рабіць захады для рэпатрыяцыі з савецкай расеі і вяртаньня ў родныя мясьціны спачатку перабраліся з сыбіру ў цэнтральную расею а затым прыкладна праз год атрымаўшы права на рэпатрыяцыю прыехалі ў дукшты дзе ў браслаўскім старастве атрымалі дакумэнты аб польскім грамадзянстве у касьцёле сьв станіслава косткі ў дукштах казімер і эдвард сьвёнткі прыступілі да першай камуніі там жа у дукштах казімер сьвёнтак распачаў навуку ў школе у ліпені вераніка сьвёнтак з сынамі і сям ёй крамплеўскіх у пошуках працы пераехала ў чыгуначны цэнтар баранавічы які тады пачаў актыўна разьвівацца дзе будучы сьвятар казімер сьвёнтак у скончыў мясцовую гімназію імя тадэвуша рэйтана кожнага ранку казімер сьвёнтак разам з братам эдвардам прыслугоўваў як міністрант у мясцовым касьцёле ўзвышэньня сьвятога крыжа адразу пасьля здачы іспытаў у гімназіі падаў дакумэнты на паляністыку ў віленскім унівэрсытэце стэфана баторыя аднак летняя вандроўка з былымі сябрамі гімнзістамі ў пінск рэзка зьмяніла пляны казімера сьвёнтка і ён вырашыў забраць дакумэнты і пайсьці ў духоўную сэмінарыю восеньню году ён распачаў навучаньне і фармацыю вышэйшай духоўнай сэмінарыі ў пінску у сэмінарыі быў адным зь лепшых і прыкладных навучэнцаў хоць аднойчы за дробную правіну падачс адпачынку з калегамі сэмінарыстамі ледзь ня быў выключаны зь яе пасьля далучэньня заходняй беларусі да бсср заставаўся ў пружанах і служыў вернікам у сваёй парафіі падчас казаньняў асуджаў бязбожніцтва і атэізм красавіка году на сваёй плябаніі быў арыштаваны мясцовым нквд і дастаўлены ў турму ў берасьце пасьля вельмі цяжкага сьледзтва пра якое ніколі не хацеў пазьней узгадваць яго абвінавацілі па чатырох артыкулах карнага кодэксу ў антысавецкай прапаганьдзе і шпіянажы ды асудзілі на сьмерць у камэры сьмяротнікаў у турме нквд у берасьці ён чакаў выкананьня выроку але чэрвеня году пачалася вайна і ён застаўся жывы пасьля акупацыі берасьцейшчыны нямецкімі войскамі ў ходзе другой сусьветнай чэрвеня казімер сьвёнтак вярнуўся да сваіх парафіянаў у пружаны й заставаўся зь імі аж да зыходу немцаў ізноў стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсіяў сьнежня савецкія ўлады арыштавалі яго ў другі раз і засудзілі на гадоў лягераў адбываў тэрмін у комі асср і сыбіры гады ў марыінску гадоў у інце каля варкуты рэшту у сыбірскай тундры у чэрвені сьвёнтак вярнуўся ў беларусь стала асеў у пінску служыў у францішканскім храме цяпер катэдральны касьцёл унебаўзяцьця найсьвяцейшай дзевы марыі ня быў рэабілітаваны таму піша ў анкетах што мае судзімасьць меў магчымасьць пераехаць у польшчу але застаўся ў беларусі адміністрацыйна тэрытарыяльны падзел беларусі гэта падзел тэрыторыі рэспубілікі беларусь на пэўныя часткі ў мэтах эфэктыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіраваньня і мясцовага самакіраваньня адміністрацыйна тэрытарыяльнымі адзінкамі беларусі зьяўляюцца тэрыторыі у тэрытарыяльных межах каторых ствараюцца і дзейнічаюць мясцовыя саветы дэпутатаў выканаўчыя і распарадчыя органы тэрыторыя рэспублікі беларусь падзяляецца на тэрыторыю сталіцы і тэрыторыі абласьцей тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю сельсаветаў мястэчкаў і гарадоў раённага падпарадкаваньня тэрыторыі населеных пунктаў якія не зьяўляюцца адміністрацыйна тэрытарыяльнымі адзінкамі і якія ўваходзяць разам зь іншымі тэрыторыямі ў прасторавыя межы сельсаветаў складаюць іх тэрыторыю тэрытарыяльнымі адзінкамі беларусі зьяўляюцца населеныя пункты у якіх не ствараюцца мясцовыя саветы дэпутатаў выканаўчыя і распарадчыя органы а таксама тэрыторыі адмысловага рэжыму выкарыстаньня запаведнікі нацыянальныя паркі заказьнікі тэрыторыі памятнікаў прыроды тэрыторыі нерухомых матэрыяльных гісторыка культурных каштоўнасьцяў і зоны іх аховы тэрыторыі абарончага прызначэньня і інш улік і рэгістрацыя адміністрацыйна тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак рб ажыцьцяўляецца ў адзіным рэестры як складовай часткі дзяржаўнага зямельнага кадастру тэрытарыяльна беларусь падзяляецца на тэрыторыі абласьцей і тэрыторыю сталіцы гораду менск коды пазначаныя на нумарах аўтамабіляў азначаюць адпаведную адміністрацыйна тэрытарыяльнаю адзінку дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыі раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня па стане на студзеня году колькасьць раёнаў складала зь якіх раёнаў знаходзіліся ў берасьцейскай вобласьці увіцебскай у гарадзенскай у гомельскай у менскай у магілёўскай менская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места менск менская вобласьць разьмешчаная ў цэнтральнай частцы беларусі максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень км а з усходу на захад км тэрыторыя вобласьці з улікам менску складае тыс км тэрыторыі беларусі на ўсходзе менская вобласьць мяжуе з магілёўскай на поўначы зь віцебскай на захадзе з гарадзенскай на паўднёвым захадзе зь берасьцейская на поўдні з гомельскай абласьцямі менская вобласьць адзіная ў беларусі не мяжуе зь іншымі дзяржавамі але дзякуючы таму што па яе тэрыторыі праходзяць найважнейшыя транспартныя калідоры тут ёсьць добрыя магчымасьці для ажыцьцяўленьня выгодных эканамічных сувязяў з краінамі блізкага і далёкага замежжа у цяперашні час меншчына адзін з найбольш эканамічна разьвітых рэгіёнаў беларусі надзвычай выгоднае геаграфічнае становішча наяўнасьць прыродна рэсурсавага патэнцыялу вызначаюць фактары сацыяльна эканамічнага разьвіцьця вобласьці рэльеф раўнінны і ўзгорысты пераважаюць вышыні м над узроўнем мора на паўночным захадзе менскае ўзвышша на поўначы нарачанска вялейская і верхнебярэзінская нізіны на паўночным усходзе аршанскае ўзвышша на ўсходзе цэнтральнабярэзінская раўніна на поўдні стаўпецкая раўніна капыльская града ускраіна палескай нізіны у паўночна заходняй частцы вобласьці знаходзіцца найвышэйшы пункт беларусі гара сьвятая м найніжэйшая кропка менскай вобласьці м раён ракі арэсы менская зямля багатая такімі карыснымі выкапнямі як калійная і каменная солі торф гліна бузы пяскова жвіровыя матэрыялы жалезная руда гаручыя лупнякі мінэральная вада і іншыя клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ад с да с ліпеня с вэгетацыйны пэрыяд дзён ападкаў выпадае мм за год у межах менскай вобласьці разьмешчаная частка бярэзінскага біясфэрнага запаведніку якому нададзены статус міжнароднага прыродны нацыянальны парк нарачанскі і шэраг іншых агульная плошча асабіста ахоўных тэрыторыяў дзяржаўнага значэньня складае тыс га або ад агульнай плошчы вобласьці апроч гэтага створаныя заказьнікі мясцовага значэньня плошчай тыс га узятыя пад ахову помнікаў прыроды па тэрыторыі меншчыны праходзіць водападзел паміж рэкамі балтыйскага і чорнага мораў нёманам і дняпром вобласьць займае другое месца ў беларусі па колькасьці вадаёмаў і вадацёкаў і налічвае больш за рэчак агульнай даўжынёй звыш тыс км каля вадаёмаў якія маюць плошчу люстэрка вады ў памеры км штучных вадасховішчаў большасьць азёраў рэгіёну ледавіковага паходжаньня яны складаюць неад емную частку ляндшафтаў вобласьці найбуйнейшыя рэкі нёман вяльля бярэзіна гайна сьвіслач пціч случ лань вялейска менская водная сыстэма азёры нарач сьвір мястра баторына балдук глубля глубелька сялява пялік вадасховішчы заслаўскае салігорскае любанскае і іншыя у вобласьці створаная разгалінаваная сетка аўтамабільных шляхоў якая дазваляе забясьпечваць сувязь практычна з усімі населенымі пунктамі вобласьці і краіны менская вобласьць разьмешчана на скрыжаваньні асноўных транспартных маршрутаў якія злучаюць дзяржавы заходняй эўропы з усходам рэгіёны чарнаморскага ўзьбярэжжа з краінамі балтыйскага мора аўтамабільная дарога гомель менск вільня клайпеда каралявец мае працягласьць па тэрыторыі беларусі км і забясьпечвае выйсьце з абласьцей усходняй украіны і цэнтральнай расеі да спэцыялізаваных марскіх партоў клайпэды вэнтсьпілса і калінінграда аўтамабільная дарога берасьце менск мяжа расейскай фэдэрацыі зьяўляецца ўдзельнікам крыцкага калідору які злучае нямеччыну польшчу беларусь і расею спрыяльныя ўмовы для перавозкі грузаў і пасажыраў стварае чыгуначная сетка менскай вобласьці найболей значныя чыгуначныя вузлы менск маладэчна па тэрыторыі вобласьці праходзіць чыгуначная лінія берасьце менск мяжа расеі працягласьцю км якая забясьпечвае рух грузавых цягнікоў з хуткасьцю да км гадз і пасажырскіх да км гадз асноўныя транспартныя струмені праходзяць у напрамку на ўсход у расею і краіны азіяцкага рэгіёну на поўнач у парты балтыйскага мора на захад у краіны эўропы і на поўдзень у краіны чарнаморскага рэгіёна добрым прыкладам на рынку транспартных паслугаў могуць служыць спэцыялізаваныя цягнікі усходні ветравей бэрлін берасьце менск масква расея экспрэс нямеччына польшча беларусь расея ратэрдам бэрлін варшава менск масква санкт пецярбург і іншыя прамысловасьць вобласьці носіць шматгаліновы характар у значнай ступені грунтуецца на выкарыстаньні мясцовых прыродна сыравінных рэсурсаў у яе структуры высокую ўдзельную вагу займае прадукцыя машынабудаваньня хімічнай прамысловасьці прадпрыемствы машынабудаваньня арыентаваныя на вытворчасьць кар ерных самаскідаў станкоў прыладаў тэхнічнага абсталяваньня прадукцыі электратэхнічнай і радыёэлектроннай прамысловасьці наймагутнейшае прадпрыемства вялікагрузных самаскідаў па беларускі аўтамабільны завод у месьце жодзіне найбуйнейшае прадпрыемства хімічнай прамысловасьці па беларуськалій у месьце салігорску сярод прадпрыемстваў будаўнічых матэрыялаў заводаў жалезабэтонных вырабаў а таксама заводы зборнага жалезабэтону і іншыя у вобласьці працуе мэблевых фабрыкаў ільнозаводаў фабрыкі мастацкіх вырабаў шклозавода найвялікшыя прадпрыемствы лёгкай прамысловасьці філіі менскіх вытворчых аб яднаньняў акрамя гэтага у рэгіёне атрымалі значнае разьвіцьцё вытворчасьці па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны вобласьць займае першае месца ў краіне па вытворчасьці прадукцыі харчовай мукамольна крупяной і камбікармавой прамысловасьці на тэрыторыі вобласьці разьмяшчаецца шэраг цэхаў і філіяў менскіх прадпрыемстваў значная ўдзельная вага прамысловасьці вобласьці засяроджана ў местах салігорску барысаве жодзіне слуцку маладэчна у большасьці сельскагаспадарчых раёнаў разьвітая малочна мясная жывёлагадоўля сьвінагадоўля вырошчваньне бульбы ды льну а на паўднёвым захадзе вырошчваньне буракоў вакол менску і каля іншых буйных местаў сельскагаспадарчыя прадпрыемствы дадаткова спэцыялізуюцца на вырошчваньні гародніны і садавіны тут таксама дзейнічаюць буйныя птушкагаспадаркі й птушкафабрыкі найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты вобласьці больш за тысячы чалавек бальшавік бараўляны гатава дружны ждановічы калодзішчы краснае лошніца лясны міханавічы навінкі цяпер частка менску ратамка чысьць вобласьць налічвае раёны месты мястэчак прадстаўнічая ўлада абласная рада дэпутатаў раённыя рады дэпутатаў меская рада дэпутатаў мескія рады дэпутатаў местаў раённага падначаленьня местачковыя рады дэпутатаў сельскіх рады дэпутатаў выканаўчая ўлада абласны выканаўчы камітэт раённыя і мескія выканаўчыя камітэты выканаўчыя камітэты местаў раённага падначаленьня местачковыя і сельскія выканаўчыя камітэты магілёўская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места магілёў на год у магілёўскай вобласьці налічвалася сельсаветаў сьнежня году магілёўскі абласны савет дэпутатаў зацьвердзіў рашэньне аб зьменшэньні іх ліку са да у вобласьці было аграгарадкі сельскагаспадарчых прадпрыемстваў зь якіх прынамсі адно знаходзілася ў кожным сельсавеце магілёўская вобласьць разьмешчаная на ўсходзе беларусі максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень км а з усходу на захад больш за км тэрыторыя вобласьці займае тыс км на поўдні мяжуе з гомельскай вобласьцю на захадзе зь менскай на поўначы зь віцебскай абласьцямі беларусі на ўсходзе са смаленскай на паўднёвым усходзе з бранскай абласьцямі расеі паверхня вобласьці пераважна раўнінная усходнюю частку займае аршанска магілёўская раўніна заходнюю цэнтральнабярэзінская раўніна на паўночным захадзе разьмешчаная частка аршанскага ўзвышша на паўночным усходзе знаходзяцца горацка амсьціслаўская раўніна і частка смаленскага ўзвышша дзе разьмешчаны найвышэйшы пункт вобласьці м над узроўнем мора пераважаюць вышыні мэтраў найніжэйшая адзнака магілёўскай вобласьці мэтраў абалона ракі сож ніжэй за вёску гайшын прапойскага раёну перапад вышыняў паміж найвышэйшым і найніжэйшым пунктамі вобласьці складае ўсяго мэтраў на тэрыторыі рэгіёну знаходзяцца радовішчы разнастайных карысных выкапняў у тым ліку ўнікальных для беларусі фасфарытаў у вобласьці сканцэнтраваныя найбуйнейшыя ў краіне запасы цэмэнтавай сыравіны крэйда мэргель гліны і суглінкі цэмэнтавыя буйныя запасы будаўнічых і сылікатных пяскоў пяскова жвіровых сумесяў торфу бузаў мінэральных водаў ва ўсходняй частцы вобласьці на тэрыторыі хоцімскага раёну знаходзяцца вялізныя запасы мінэральнай сыравіны трэпэла які характарызуецца высокімі тэхналягічнымі ўласьцівасьцямі клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ад на паўночным усходзе да с на паўднёвым захадзе у ліпені ад на паўночным усходзе да на паўднёвым захадзе вэгетацыйны пэрыяд працягваецца дзён за год выпадае мм ападкаў зь іх прыпадае на красавік кастрычнік лес займае тэрыторыі вобласьці у асноўным гэта іглічныя пароды ёсьць таксама яловыя і бярозавыя па алешнікавыя дубовыя плошча дзяржаўнага ляснога фонду складае больш за млн га захаваліся ўнікальныя абалонавыя дубровы ў далінах бярэзіны і дняпра на тэрыторыі вобласьці разьмешчаныя гідралягічныя заказьнікі дзяржаўнага значэньня заазер е і астравы дулебы заказьнікі мясцовага значэньня аддаленасьць заказьнікаў ад местаў павялічвае іх рэкрэацыйную каштоўнасьць унікальныя азёры ў гэтых заказьніках маюць ледавіковае паходжаньне тэрыторыя магілёўшчыны належыць басэйну дняпра які перасякае вобласьць з поўначы на поўдзень яго найбуйнейшыя прытокі лахва друць бярэзіна праваруч сож леваруч найбуйнейшыя прытокі бярэзіны сьвіслач ольса ала друці восьлік вабіч грэза сажа лабжанка волчас проня з басяй і растай бесядзь з суравам і жадунькай на паўднёвым захадзе цячэ рака пціч прыток прыпяці найбуйнейшыя вадасховішчы чыгірынскае на рацэ друць і асіпавіцкае на рацэ сьвіслач тэрыторыю вобласьці перасякаюць чыгункі віцебск ворша магілёў жлобін жлобін бабруйск менск ворша крычаў унеча крычаў магілёў асіпавічы іх працягласьць звыш км найбольш важныя вузлы магілёў бабруйск асіпавічы крычаў асноўныя аўтамагістралі санкт пецярбург кіеў рослаў расея бабруйск берасьце магілёў менск магілёў бабруйск дарогі зь цьвёрдым пакрыцьцём складаюць тыс км даўжыня эксплюатуемых водных шляхоў дняпро бярэзіна сож больш за км магілёўшчына мае вялікі прамысловы патэнцыял тут выпускаецца шынаў для аўтамабіляў і сельгасмашынаў ліфтаў цюлю гардынных вырабаў магнітафонаў хімічных валокнаў і нітак гумовага абутку электрарухавікоў асноўныя прамысловыя прадпрыемствы сканцэнтраваныя ў магілёве і бабруйску гэтыя месты зьяўляюцца шматгаліновымі цэнтрамі у вобласьці функцыянуе вольная эканамічная зона магілёў агульная плошча сельскагаспадарчых земляў складае тэрыторыі вобласьці за гады зь сельгаззвароту выведзеныя тыс га забруджаных земляў глебы ў асноўным дзярнова падзолістыя тарфяна балотныя суглінкавыя супясковыяыя пясковыя пад лугамі у большасьці сваёй нізіннымі вядучую ролю ў аграпрамысловым комплексе грае расьлінаводзтва жывёлагадоўля мае малочна мясны кірунак у шэрагу раёнаў спэцыялізаваныя гаспадаркі займаюцца футравым зьвераводзтвам разьвядзеньнем рыбы ёсьць птушкафабрыкі у цяперашні час праводзіцца рэфармаваньне сельскагаспадарчага комплексу ствараюцца вытворчыя каапэратывы ат працуюць калгасы саўгасы фэрмэрскія й дапаможныя гаспадаркі колькасьць насельніцтва магілёўскай вобласьці складае тысячаў чалавек у тым ліку ў сельскай мясцовасьці пражывае тысячаў чалавек у местах тысячаў у магілёўскай вобласьці тысячы жанчын і тысячы мужчын колькасьць дзяцей ва ўзросьце да гадоў складае тысячаў людзей старэй за працаздольны ўзрост тысячаў сярэдняя колькасьць працаўнікоў народнай гаспадаркі магілёўскай вобласьці тысячаў чалавек у тым ліку на прадпрыемствах і ў арганізацыях сельскай гаспадаркі працуюць тысячаў чалавек у прамысловасьці тысячаў у адукацыі тысячы у ахове здароўя тысячаў у сфэры сацыяльнага забесьпячэньня тысячы нацыянальны склад насельніцтва перапіс году беларусы расейцы украінцы іншыя на тэрыторыі магілёўскай вобласьці дзейнічае рэлігійных суполак канфэсіяў і веравызнаньняў праваслаўнае эпархіяльнае ўпраўленьне праваслаўны жаночы манастыр сярод іх суполак беларускай праваслаўнай царквы рымска каталіцкага касьцёлу стараверскай царквы грэка каталіцкай царквы эвангельскіх хрысьціянаў баптыстаў рады цэркваў эхб хрысьціянаў веры эвангельскай адвэнтыстаў га дня наваапостальской царквы хрысьціянаў поўнага эвангельля царквы хрыстовай сьведак еговы юдайскай рэлігіі прагрэсіўнага юдаізму мусульманскай рэлігіі крышнаітаў вобласьць налічвае раён местаў мястэчак вёсак гарадзенская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места горадня гарадзенская вобласьць знаходзіцца ў паўночна заходняй частцы беларусі максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень км з захаду на ўсход км тэрыторыя вобласьці складае км тэрыторыі беларусі на паўночным захадзе гарадзенская вобласьць мяжуе зь віцебскай на захадзе зь менскай на поўдні зь берасьцейскай абласьцямі беларусі на захадзе з падляскім ваяводзтвам польшчы на поўначы зь летувой рэльеф у асноўным раўнінны пераважаюць вышыні ў м значную частку вобласьці займаюць нёманская і нарачанска вялейская нізіны лідзкая раўніна да мэтраў сустракаюцца марэнавыя ўзвышшы гарадзенскае ваўкавыскае слонімскае наваградзкае і ашмянскае у паўночна заходняй частцы вобласьці пры выйсьці нёману за межы краіны знаходзіцца найніжэйшае месца беларусі мэтраў над узроўнем мора найвышэйшы пункт вобласьці гара замкавая мэтры знаходзіцца на наваградзкім узвышшы вобласьць мае паклады жалезных рудаў навасёлкаўскае радовішча ільмэніт магнэтытавых рудаў у карэліцкім раёне і шэраг рудапраяваў уздоўж мяжы зь летувой у гарадзенскім раёне торфу пераважна на нёманскай нізіне крэйды цаглянай і дахоўчатай гліны цэмэнтавай сыравіны галоўныя радовішчы ў ваўкавыскім раёне сылікатных пяскоў вапнавай сыравіны пяскова жвіровага матэрыялу клімат умерана кантынэнтальны у параўнаньні з усходнімі раёнамі беларусі больш вільготны зь цёплай зімой і прахалодным летам значна ўзьдзейнічаюць на клімат гарадзенскай вобласьці паветраныя масы атлянтыкі сярэдняя тэмпэратура студзеня ад с у карэліцкім і наваградзкім раёнах да с на паўднёвым захадзе ў бераставіцкім і сьвіслацкім раёнах у ліпені тэмпэратура дасягае с вэгетацыйны пэрыяд дзён ападкаў выпадае мм за год у наваградку мм іх прыпадае на красавік кастрычнік сярэдняя лясістасьць складае ад у бераставіцкім і зэльвенскім раёнах да у сьвіслацкім лясы пераважна іглічныя і яловыя менш бярозавых чарнаалешнікавых дубовых грабавых ясянёвых захаваліся буйныя лясныя масівы пушчы налібоцкая ліпічанская графская часткова белавеская пераважаюць нізінныя балоты яны займаюць тэрыторыі вобласьці вялікая іх частка асушаная пад лугі занятыя тэрыторыі зь іх нізінныя на тэрыторыі вобласьці знаходзіцца прыродных заказьнікаў дзяржаўнага значэньня помнікаў прыроды практычна ўся тэрыторыя вобласьці належыць да басэйну нёману і яго прытокаў бярэзіне гаўі дзітве лебядзе котры праваруч вушы сэрвачы шчары ласосьне леваруч на паўночным усходзе працякае рака вяльля з ашмянкай на паўночным захадзе пачынаецца рака нараў прыток ракі вісла на тэрыторыі вобласьці знаходзіцца вядомы аўгустоўскі канал які злучыў басэйны нёману і віслы найвялікшыя азёры белае рыбніца малочнае сьвіцязь у межах сьвіцяскага ляндшафтнага заказьніку сьвір і вішнеўскае на мяжы зь менскай вобласьцю тэрыторыю вобласьці перасякаюць чыгуначныя шляхі менск маладэчна смаргонь вільня летува вільня ліда баранавічы маладэчна ліда масты горадня вільня горадня беласток польшча баранавічы слонім горадня буйныя чыгуначныя вузлы ліда горадня слонім ваўкавыск галоўныя аўтамагістралі вобласьці ідуць на менск вільню баранавічы берасьце праз тэрыторыю вобласьці праходзіць адзін з трансмагістральных шляхоў эўразіі што спрыяе шырокаму міжнароднаму супрацоўніцтву дзякуючы выгоднасьці свайго геаграфічнага становішча гарадзенская вобласьць эфэктыўнае інтэгруецца ў гандаль дзяржаваў заходняй і цэнтральнай эўропы краінаў снд і азіі на кастрычнік году уп горадняаблдарбуд абслугоўвала км аўтадарог зь іх км з гравійным пакрыцьцём і км асфальтаваных а таксама звыш км сельскіх вуліцаў на мясцовых дарогах гарадзенскай вобласьці налічвалася каля аўтобусных прыпынкаў зь іх каля з аўтапавільёнамі водны транспарт зьяўляецца складовай часткай транспартнага комплексу вобласьці суднаходнымі зьяўляюцца рэкі нёман і шчара па тэрыторыі вобласьці праходзіць адгалінаваньні газаправодаў дашава украіна менск івацэвічы ліда вільня летува івацэвічы слонім горадня памежнае становішча вобласьці спрыяе разьвіцьцю яе эканамічных сувязяў з польшчай летувай расеяй калінінградзкая вобласьць у рамках эўрарэгіёну нёман у чэрвені году на канфэрэнцыі ў польскім месьце сувалкі адбылося падпісаньне дамовы пра стварэньне і статус трансьмежнага зьвязу эўрарэгіён нёман у яго склад увайшлі гарадзенская вобласьць мар ямпальскі і аліцкі паветы летувы і падляскае ваяводзтва польшчы кіроўныя пазыцыі ў эканоміцы гарадзенскай вобласьці займае хімічная прамысловасьць найвялікшыя прадпрыемствы гэтай галіны разьмешчаныя ў местах горадня і ліда гэта вытворчыя аб яднаньні азот і хімвалакно акцыянэрнае таварыства лакафарба больш за траціну прамысловай прадукцыі выпускаецца на прадпрыемствах харчовай прамысловасьці і машынабудаваньня шырокую вядомасьць набыла прадукцыя шклозавода нёман разьмешчанага ў месьце бярозаўцы лідзкага раёну вобласьць мае высокаразьвітую сельскагаспадарчую вытворчасьць тут распаўсюджаныя малочна мясная жывёлагадоўля сьвінагадоўля вырошчваньне бульбы ў спалучэньні з вырошчваньнем ільну на ўсходзе і вырошчваньнем цукровых буракоў на захадзе пашыраныя пасевы зерневых культураў а вакол буйных местаў разьвітыя птушкагадоўля і агародніцтва на тэрыторыі гарадзенскай вобласьці жыве на студзеня году млн тыс чалавек зь іх у местах у вёсках у вобласьці жыве мужчынаў і жанчын колькасьць насельніцтва ва ўзросьце да гадоў складае тыс чалавек гадоў тыс гадоў і старэй тыс паводле нацыянальнага складу перапіс году беларусы палякі расейцы украінцы іншыя на тэрыторыі вобласьці дзейнічае рэлігійная суполка у тым ліку праваслаўныя каталіцкіх пратэстанцкія мусульманскіх юдэйскія у вобласьці разьмешчаны культавы будынак сярод якіх каталіцкіх храмаў праваслаўных пратэстанцкіх мячэты і сынагога працуюць два праваслаўныя эпархіяльныя ўпраўленьні й каталіцкае дзейнічаюць два каталіцкія брацтвы і адно праваслаўнае сястрыцтва чатыры каталіцкія кляштары і праваслаўныя манастыры у гарадзенскай вобласьці функцыянуюць нацыянальна культурных аб яднаньняў нацыянальных супольнасьцяў у вобласьці налічваецца аб ектаў спадчыны на чэрвеня году зьвесткі міністэрства культуры улучаных у дзяржаўны рэестар гістарычна культурных каштоўнасьцяў беларусі у тым ліку аб ектаў архітэктуры будынкі якія маюць гістарычную значнасьць гісторыі братэрскія магілы жаўнераў і ахвяраў ваенных падзеяў магілы вядомых людзей мэмарыяльныя комплексы мастацтва прадметы інтэр еру манумэнтальныя творы фрэскавы жывапіс археалёгіі курганы стаянкі паселішчы гарадзішчы мескі культурны пласт нацыянальны парк белавеская пушча і мірскі замак улучаны ў сьпіс сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны юнэско вобласьць узначальваецца гарадзенскім абласным выканаўчым камітэтам вобласьць налічвае раёнаў местаў мястэчка гомельская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места гомель гомельская вобласьць разьмешчаная ў паўднёва ўсходняй частцы беларусі тэрыторыя вобласьці складае тыс км на захадзе вобласьць мяжуе зь берасьцейскай на паўночным захадзе зь менскай на поўначы з магілёўскай абласьцямі беларусі на ўсходзе з бранскай вобласьцю расеі на паўднёвым захадзе з чарнігаўскай на поўдні з кіеўскай жытомірскай і ровенскай абласьцямі ўкраіны гомельская вобласьць разьмешчаная ў паўднёва заходняй частцы ўсходне эўрапейскай раўніны заходняя частка вобласьці займае прыпяцкае палесьсе моцна забалочаная і залесеная нізіна разьмешчаная на вышыні м над узроўнем мора у правабярэжжы прыпяці сустракаюцца моцна размытыя марэнавыя ўзгоркі і ўзвышшы найбуйнейшыя зь іх мазырская града вышыня м з усходу да палескай нізіны далучаецца прыдняпроўская нізіна на ўсходзе і паўночным усходзе ад дняпра нізіна паступова падвышаецца і пераходзіць у чачэрскую раўніну зямныя нетры гомельшчыны багатыя карыснымі выкапнямі найбольш значныя паліўна энэргетычная сыравіна торф нафта спадарожны газ каменны і буры вугаль гаручыя лупнякі першая ў беларусі прамысловая нафта была здабытая ў годзе каля рэчыцы аднак запасы ўласнай нафты невялікія і пакрываюць толькі да патрэбаў краіны ў гаруча змазвальных матэрыялах штогадовая здабыча торфу складае каля млн тон ад усяго торфу што здабываецца ў беларусі распрацавана каля тарфянішчаў найбуйнейшыя тарфяныя масівы знаходзяцца ў жлобінскім рэчыцкім брагінскім і шацілавіцкім раёнах выведаныя два радовішчы лупнякоў якія маюць прамысловае значэньне любанскае млрд т і тураўскае млрд т запасы бурага вуглю ў жыткавіцкім і брынёўскім радовішчах ацэньваюцца ў млн т амаль ва ўсіх раёнах вобласьці ёсьць сыравіна для будаўнічых матэрыялаў цэмэнтавыя і легкаплаўкія гліны сылікатныя і будаўнічыя пяскі крэйда будаўнічае каменьне запасы будаўнічага каменьню складаюць млн тыс м на іх базе пабудаваны друзавы завод глушкавічы гліны для вытворчасьці цэглы і дахоўкі здабываюцца ў раёнах вобласьці на базе такіх радовішчаў працуюць заводаў па выпуску цэглы найбуйнейшае ў рэспубліцы радовішча тугаплаўкіх глінаў і суглінкаў гарадок з запасамі млн т забясьпечвае працу рэчыцкага камбінату будматэрыялаў а радовішчы легкаплаўкіх глінаў запасы якіх складаюць млн м петрыкаўскага керамзытавага заводу выведаныя тры радовішчы шкляных і фармовачных пяскоў з агульнымі прамысловымі запасамі ў млн т на базе аднаго зь іх створаны абагачальны камбінат у в папоўка запасы калійных соляў ацэньваюцца ў млн т крэйды у тыс т даўсанітавыя руды радовішча заазёрнае могуць даць сыравіну якая замяняе ўвазныя з расеі і ўкраіны алюмін і кальцынаваную соду наладжваецца прамысловае засваеньне радовішча дыябазавае руды якога неабходныя для вытворчасьці бэрылію і рэдказямельных элемэнтаў царыявай групы працягваецца распрацоўка радовішчаў дыямэнтаў жлобінска рагачоўская дзялянка паўноча прыпяцкай нізіны рыхтуецца прамысловае засваеньне новых відаў сыравіны гіпсу базальтавых валокнаў мінэральных сарбэнтаў ёдабромных расолаў мазырскае давыдаўскае і старобінскае радовішчы ўтрымліваюць больш за млрд т каменнай солі прамысловыя катэгорыі вядомая ўсім харчовая соль экстра вырабляецца мазырскім солевыварочным камбінатам з запасаў мазырскага радовішча каля месцаў знаходжаньня мінэральных водаў адкрытыя санаторыі і прафілякторыі наладжана бутыляваньне мінэральных водаў клімат у рэгіёне ўмерана кантынэнтальны зь цёплым летам і мяккай зімой сярэдняя тэмпэратура студзеня мінус ліпеня плюс узімку пераважаюць паўднёвыя ветравеі улетку заходнія і паўночна заходнія хуткасьць ветравею ў сярэднім за год складае каля трох мэтраў у сэкунду сярэднегадовая колькасьць ападкаў вагаецца ў межах мілімэтраў у вобласьці адзін з самых працяглых у краіне вэгетацыйных перыядаў дзён клімат спрыяе вырошчваньню цукровых буракоў кукурузы хуткасьпелых гатункаў вінаграду і іншых культураў пад лесам занятыя тэрыторыі хваёвыя бярозавыя чорнаалешнікавыя дубовыя балоты займаюць плошчы на тэрыторыі вобласьці разьмешчаныя прыпяцкі нацыянальны парк палескі радыяцыйна экалягічны запаведнік біялягічных ляндшафтавых заказьнікаў нацыянальнага значэньня зарэгістраваныя батанічных і геалягічны помнік прыроды усе рэкі рэгіёну належаць басэйну дняпра які праходзіць па тэрыторыі вобласьці з поўначы на поўдзень на працягу км найбуйнейшыя суднаходныя прытокі дняпра прыпяць бярэзіна праваруч сож леваруч буйныя прытокі прыпяці случ пціч трэмля іпа леваруч сьцьвіга убарць славечна жалонь праваруч найвялікшае возера чырвонае у абалонах рэчак сустракаюцца невялікія азёры старыцы створаная шчыльная сетка мэліярацыйных каналаў асноўны цяжар наступстваў катастрофы на чарнобыльскай аэс прыйшоўся менавіта на гомельскую вобласьць з найбольш забруджаных тэрыторыяў у чыстыя раёны краіны адселеныя больш за тысячаў чалавек з населеных пунктаў у тым ліку з населеных пунктаў гомельшчыны за гады якія мінулі пасьля аварыі створаная і функцыянуе сыстэма радыяцыйнага кантролю і маніторынгу якая распрацаваная і фінансуецца за кошт дзяржаўнага бюджэту дзейнічае сыстэма правядзеньня ахоўных захадаў у аграпрамысловай вытворчасьці што дазваляе трымаць пад кантролем вытворчасьць сельскагаспадарчай прадукцыі зьдзяйсьняецца комплекс захадаў па падвышэньні ўзроўню мэдыцынскага абслугоўваньня пацярпелага насельніцтва дзейнічае хоць і ня ў поўным аб ёме сыстэма сацыяльнай абароны ўсіх катэгорыяў пацярпелага насельніцтва створаная заканадаўчая і нарматыўна прававая база па ўсіх кірунках пераадоленьня наступстваў катастрофы транспартны комплекс вобласьці мае дастаткова магчымасьцяў для забесьпячэньня патрэбаў прадпрыемстваў і насельніцтва ў перавозках і паслугах праз тэрыторыю вобласьці праходзяць важныя міжнародныя чыгуначныя лініі санкт пецярбург жлобін адэса вільня менск жлобін корасьцень кіеў берасьце гомель іх агульная працягласьць км у транспартным абароце агульная вага чыгуначнага транспарту складае больш за у пасажырскім абароце найбуйнейшыя вузлы гомель жлобін каленкавічы галоўныя аўтамагістралі вобласьці санкт пецярбург гомель кіеў адэса менск гомель бранск гомель пінск берасьце даўжыня дарог зь цьвёрдым пакрыцьцём тыс км па дняпры прыпяці беразіне сожу зьдзяйсьняецца суднаходзтва у гомелі і мазыры ёсьць аэрапорты у адзінай транспартнай сыстэме трубаправодны транспарт прадстаўлены міжнароднай нафтаправоднай магістральлю дружба мазырскім магістральным прадуктаправодам газаправодамі міжрэспубліканскага і мясцовага прызначэньня у гомельскай вобласьці паслугі сувязі робяць два дзяржаўныя прадпрыемствы гомельаблтэлекам і гомельаблпошта у склад якіх уваходзяць адасобленыя падразьдзелы што дзейнічаюць ва ўсіх раёнах вобласьці у гаспадарчым комплексе вобласьці галоўнае месца займае прамысловасьць яна спэцыялізуецца на вытворчасьці сталі і пракаце машынабудаваньні хімічнай лясной дрэваапрацоўчай лёгкай і харчовай галінах вырабляюцца прадукты нафтаперапрацоўкі серная кіслата фосфарныя ўгнаеньні кормаўборачныя камбайны падшыпнікі станкі шкло папера кардон шпалеры будматэрыялы мэбля кухонная соль мыла перапрацоўваецца сельскагаспадарчая прадукцыя каля траціны вырабаў экспартуецца ў краінаў сьвету дзейнічае вольная эканамічная зона гомель ратон справавыя сувязі з суседнімі краінамі разьвіваюцца ў рамках эўрарэгіёну дняпро роля сельскагаспадарчай вытворчасьці ў вобласьці ў цэлым зьнізілася пасьля чарнобыльскай катастрофы паменшыліся плошчы палёў цяпер тэрыторыі скарацілася пагалоўе жывёлін асноўная спэцыялізацыя мяса малочная жывёлагадоўля вырошчваньне зерневых пераважаюць жыта ячмень бульбы у прымескіх гаспадарках разьвітая птушкагадоўля асноўныя прадпрыемствы вобласьці у гомельскай вобласьці на студзеня году пражывала млн тыс чалавек зь якіх у сельскай мясцовасьці адміністрацыйны цэнтар вобласьці места гомель па колькасьці насельніцтва тысячы чалавек займае ў краіне другое месца пасьля менску колькасьць працоўных рэсурсаў складае ў рэгіёне каля тысячаў чалавек асобы працаздольнага ўзросту складаюць усяго насельніцтва з агульнай колькасьці занятыя ў народнай гаспадарцы працоўныя астатнія службоўцы каля тысячаў чалавек складаюць тыя што маюць вышэйшую адукацыю у тым ліку пяць тысячаў працоўных сярэднюю спэцыяльную адукацыю маюць тыс чалавек прафэсійна тэхнічная адукацыя тыс чалавек у дзяржаўным сэктары эканомікі занятыя тыс чалавек на прадпрыемствах прыватнай і замежнай формаў уласнасьці тыс чалавек з агульнай колькасьці занятага насельніцтва у прамысловасьці працуе сельскай гаспадарцы гандлю і грамадзкім харчаваньні адукацыі нацыянальны склад насельніцтва разьмяркоўваецца наступным чынам перапіс году найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты вобласьці больш за тысячы чалавек яроміна азершчына козенкі краснае прыбыткі пакалюбічы вобласьць падзяляецца на раён таксама налічвае местаў мястэчак вёсак віцебская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае тыс км насельніцтва на год чалавекі адміністрацыйны цэнтар места віцебск віцебская вобласьць разьмешчаная ў паўночнай частцы беларусі максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень км а з усходу на захад км тэрыторыя вобласьці займае тыс км на ўсходзе мяжуе са смаленскай на поўначы з пскоўскай абласьцямі расеі на паўночным захадзе з латвіяй на захадзе зь летувой і гарадзенскай вобласьцю на поўдні зь менскай і магілёўскай абласьцямі беларусі амаль уся тэрыторыя вобласьці разьмешчаная ў межах беларускага паазер я у цэнтральнай частцы і на захадзе полацкая на паўночным усходзе сураская на ўсходзе лучоская нізіны на поўдні чашніцкая раўніна і верхнебярэзінская нізіна узвышшы гарадоцкае віцебскае аршанскае часткова смаленскае вушацка лепельскае і грады браслаўская і сьвянцянскія займаюць чвэрць тэрыторыі вобласьці і пераважаюць на яе ўскраінах выведаныя радовішчы далямітаў частка іх прамыслова распрацоўваецца ёсьць паклады цэмэнтавых і легкаплаўкіх глінаў і суглінкаў шмат торфу будаўнічых пяскоў у азёрах сустракаюцца мінэральныя воды й бузы клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ад с на паўднёвым захадзе да с на паўночным усходзе ліпеня каля с вэгетацыйны пэрыяд дзён ападкаў выпадае ад мм у рок на раўнінах да мм на ўзвышшах лясы займаюць усёй тэрыторыі яны ў асноўным хваёвыя і яловыя ёсьць таксама бярозавыя алешнікавыя асінавыя пад балотамі каля палова зь іх асушаная на віцебшчыне вялікае значэньне надаецца захаваньню прыродных помнікаў нацыянальны парк браслаўскія азёры сумесна зь бярэзінскім біясфэрным запаведнікам улучаныя ў праект вольнай эканамічнай зоны залатое кольца беларусі таксама створаныя заказьнікаў дзяржаўнага значэньня узятыя пад ахову каля аб ектаў прыроды вобласьць займае першае месца ў беларусі паводле шчыльнасьці рачной сеткі па колькасьці і агульнай плошчы азёраў яе рэкі належаць басэйну дзьвіны а таксама дняпра нёману ловаці найвялікшыя заходняя дзьвіна з прытокамі усьвяча обаль палата дрыса каспля лучоса вула вушача дзісна і дняпро тут бяруць пачатак яго прытокі бярэзіна і друць у вобласьці больш за тыс азёраў буйнейшыя асьвейскае лукомскае дрысьвяты дрывяты няшчэрда снуды езярышча струста абстэрна па тэрыторыі вобласьці праходзяць чыгуначныя міжнародныя магістралі масква ворша менск варшава санкт пецярбург віцебск ворша кіеў смаленск віцебск полацак рыга важнае значэньне маюць таксама лініі ворша унеча невель полацак маладэчна ворша лепель каралеўшчына паставы і далей у летуву найбуйнейшыя вузлы ворша віцебск полацак эксплюатацыйная даўжыня чыгунак складае звыш км галоўныя аўтамагістралі якія перасякаюць вобласьць масква ворша менск берасьце санкт пецярбург віцебск ворша кіеў смаленск віцебск полацак дзьвінск віцебск лепель менск дарогі зь цьвёрдым пакрыцьцём складаюць звыш тыс км суднаходзтва зьдзяйсьняецца па заходняй дзьвіне ад вяліжа да полацку і па дняпры ніжэй за воршу у віцебску ёсьць аэрапорт па тэрыторыі вобласьці праходзіць адгалінаваньне нафтаправода дружба пракладзены газаправод зьзяньне поўначы асноўная спэцыялізацыя вытворчасьць электраэнэргіі перапрацоўка нафты нафтахімія машынабудаваньне лёгкая і харчовая галіны тут вырабляюць усе льняныя тканіны поліэтылен палову беларускіх нафтапрадуктаў і электраэнэргіі каля дываноў больш за панчошна шкарпэткавых вырабаў выпускаюцца станкі абутак будаўнічыя матэрыялы алей мясныя і малочныя кансэрвы дзейнічае самая магутная ў беларусі лукомальская дрэс найбуйнейшыя спэцыялізаваныя прадпрыемствы засяроджаныя ў віцебску полацкіам прамысловым вузьле воршы функцыянуе вольная эканамічная зона віцебск вобласьць уваходзіць у эўрарэгіён азёрны край сельская гаспадарка спэцыялізуецца на вырошчваньні зерневых і кармавых культураў а таксама льну разьвітыя азёрна рыбныя гаспадаркі глебы сельскагаспадарчых земляў пераважна дзярнова падзолістыя дзярнова забалочаныя тарфяныя займаюць вобласьці для іх характэрная мазаічнасьць і камяністасьць працуюць калектыўныя сельгаспрадпрыемствы і каапэратывы каля фэрмэрскіх гаспадарак насельніцтва вобласьці паводле перапісу склала колькасьці даваенных рокаў або тыс чалавек у тым ліку ў мескіх паселішчах у сельскіх тыс чалавек за пэрыяд з па рок мескае насельніцтва павялічылася ў разы сельскае за гэты жа час паменшылася на працягласьць жыцьця дасягнула да канца х рокаў хх ст году але пасьля гэтага стала пасьлядоўна зьніжацца і ў року склала году у тым ліку ў мужчын году у жанчын у вобласьці налічваецца сельскіх населеных пунктаў зь іх без насельніцтва сярод сельскіх населеных пунктаў пераважаюць невялікія селішчы зь лікам жыхароў да чалавек такіх населеных пунктаў на пачатак року было або ад агульнай колькасьці у іх пражывае сельскага насельніцтва асноўная дзель вяскоўцаў пражывае ў населеных пунктах з колькасьцю больш за чалавек у кожным зь іх найбуйнейшымі зьяўляюцца аг акцябарская і аг ноўка віцебскага в фарынава полацкага в каралеўшчына докшыцкага в бароўка лепельскага в бабінічы і в андрэеўшчына аршанскага раёнаў у сярэднім у адным сельскім населеным пункце вобласьці пражывае чалавек найбольш малалікія селішчы разьмешчаныя ў браслаўскім мёрскім і пастаўскім раёнах а шчыльнанаселеныя у аршанскім і віцебскім вобласьць налічвае раён местаў мястэчак вёсак берасьцейская вобласьць адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў беларусі плошча вобласьці складае км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места берасьце берасьцейская вобласьць разьмешчаная ў паўднёва заходняй частцы беларусі максымальная працягласьць тэрыторыі з поўначы на поўдзень км а з усходу на захад км тэрыторыя вобласьці складае км тэрыторыі беларусі на ўсходзе берасьцейская вобласьць мяжуе зь менскай на поўначы з гарадзенскай на поўдні з ровенскай і валынскай абласьцямі ўкраіны на паўднёвым захадзе зь люблінскім на захадзе з падляскім ваяводзтвамі польшчы найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты вобласьці больш за тысячы чалавек альшаны рубель моталь пінкавічы дзівін новыя засімавічы жамчужны манькавічы рэльеф раўнінны і нізінны пераважаюць вышыні м над узроўнем мора паўднёва заходнюю частку займае раўніннае берасьцейскае палесьсе усходнюю нізіннае прыпяцкае палесьсе паміж імі знаходзіцца падобная на плято раўніна загародзьдзе на паўночным захадзе вялікая частка прыбужанскай раўніны на поўначы баранавіцкая раўніна і частка наваградзкага ўзвышша найвышэйшы пункт вобласьці мэтраў разьмешчаны на паўднёвых схілах наваградзкага ўзвышша найніжэйшае месца м разьмешчанае ў даліне ракі заходні буг на мяжы з польшчай вобласьць мае карысныя выкапні якія зьяўляюцца асновай для разьвіцьця прамысловай вытворчасьці з выкарыстаньнем мясцовых прыродных рэсурсаў гэта перш за ўсё будаўнічае каменьне легкаплаўкія й тугаплаўкія гліны шкляныя фармовачныя і будаўнічыя пяскі торф бузы жвір выяўленыя паклады гаручых сланцаў і бурага вугалю клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ад с у берасьці да с у баранавічах ліпеня с для вобласьці характэрная цёплая зіма з частымі адлігамі працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду вагаецца ад дзён на паўднёвым захадзе да дзён на паўночным усходзе ападкаў выпадае мм у год лясы хваёвыя бярозавыя чорнаалешнікавыя займаюць каля тэрыторыі захаваліся буйныя лясныя масівы белавеская ружанская і шарашоўская пушчы балоты пераважна нізінныя займаюць каля тэрыторыі у вобласьці шмат унікальных прыродных комплексаў і помнікаў прыроды прырода стварыла і пранесла скрозь стагодзьдзі да нашых дзён непаўторную прыгажосьць ляндшафтаў і незвычайную шматстатнасьць выглядаў жывёлін і расьлінаў найбольш каштоўныя прыродныя тэрыторыі і аб екты ўзятыя пад ахову у вобласьці вылучаныя асабіста ахоўных тэрыторыяў і аб ектаў зь іх нацыянальны парк тыс га дзяржаўны нацыянальны парк белавеская пушча заказьнікаў нацыянальнага значэньня тыс га заказьнікаў мясцовага значэньня тыс га помнікаў прыроды нацыянальнага значэньня помнік прыроды мясцовага значэньня акрамя таго перададзеныя пад ахову землекарыстальнікам месцаў пасяленьня гадаваньня рэдкіх відаў жывёлін і расьлінаў занесеных у чырвоную кнігу беларусі рэкі належаць да басэйнаў дняпра прыпяць з прытокам пінай нёману шчара заходняга бугу мухавец дняпроўска бускі агінскі мікашэвіцкі каналы найбуйнейшыя азёры выганашчанскае чорнае спораўскае бабровіцкае вадасховішчы локтышы сялец пагост разам возеры і вадасховішчаў працякае больш за рэчак па тэрыторыі вобласьці праходзіць транзытны калідор бэрлін варшава берасьце менск масква разгалінаваная сетка чыгуначных і аўтамабільных шляхоў просты шлях у вільню і кіеў што стварае спрыяльныя ўмовы для перавозак пасажыраў і грузаў з эўрапейскіх краінаў у расею украіну і іншыя краіны асноўныя чыгуначныя вузлы вобласьці берасьце баранавічы лунінец жабінка галоўныя аўтамагістралі вобласьці берасьце менск берасьце гомель на г у берасьцейскай вобласьці налічвалася км дарог рэспубліканскага значэньня якіх мелі міжрамонтны тэрмін звыш гадоў пры патрэбе капітальнага рамонту прынамсі кожныя гадоў у вобласьці горад берасьце маецца міжнародны аэрапорт й катэгорыі які дазваляе прымаць і абслугоўваць цяжкія самалёты тыпу боінг па рэках прыпяць піна мухавец стыр гарынь дняпроўска бужанскім канале зьдзяйсьняецца суднаходзтва мікашэвіцкі канал служыць для вывазу прадукцыі руп граніт на р прыпяць і далей на дняпро па тэрыторыі вобласьці праходзяць таксама нафтаправод дружба і газаправоды таржок менск івацэвічы і кобрынь берасьце варшава асноўнымі галінамі спэцыялізацыі прамысловасьці зьяўляюцца харчовая лёгкая машынабудаваньне на іх долю прыходзіцца амаль усяго аб ёму прамысловай вытворчасьці разьвітыя таксама электраэнэргетыка лясная дрэваапрацоўчая цэлюлозна папяровая мукамольна крупяная і камбікормавая прамысловасьць на тэрыторыі вобласьці працуе бярозаўская грэс агульнарэспубліканскае значэньне мае руп граніт па здабычы будаўнічага каменьня ў мікашэвічах інвэстыцыі для мадэрнізацыі вытворчых магутнасьцяў прадпрыемства граніт склалі млн дал зша гэта найбуйнейшы сумесны праект зь летувой сельская гаспадарка спэцыялізуецца на мясной і малочнай жывёлагадоўлі вырошчваньні бульбы зерневых цукровага бураку гародніны прадпрыемствы харчовай прамысловасьці выкарыстоўваюць мясцовую сыравіну мяса малако і цукар у жабінцы бярозе і іншых гародніна і садавіна перапрацоўваецца ў ляхавічах пружанах янаве маларыце вобласьць налічвае раёнаў места мястэчак вёсак народная рэспубліка банглядэш дзяржава ў паўднёвай азіі па ўсім пэрымэтры акружаная індыяй за выключэньнем невялікіх вучасткаў мяжы з м янмай на паўднёвым усходзе і бэнгальскім залівам разам з сучасным індыйскім штатам заходні бэнгал утварае этналінгвістычны рэгіён бэнгалія назва банглядэш на афіцыйнай мове бэнгалі азначае краіна бэнгалія сучаснае становішча мяжы было зафіксавана ў ходзе падзелу бэнгаліі і індыі ў годзе калі пад назвай усходні пакістан рэгіён увайшоў у склад створанай дзяржавы пакістан палітычная і моўная дыскрымінацыя роўна як і ўшчамленьне ў эканамічнай сфэры прывялі да ўзмацненьня сэпаратысцкіх настрояў супраць пакістану і ў выніку вайны за незалежнасьць году была створана незалежная дзяржава банглядэш пасьля здабыцьця незалежнасьці маладая дзяржава сутыкнулася з голадам прыроднымі катаклізмамі жахлівай беднасьцю палітычнай нестабільнасьцю і ваеннымі пераваротамі аднаўленьне дэмакратычных інстытутаў стала магчыма ў годзе ў пэрыяд зацішша палітычнай барацьбы і эканамічнага росту па стане на сёньняшні дзень банглядэш зьяўляецца сьвецкай дэмакратычнай дзяржавай банглядэш ёсьць дзявятай краінай у сьвеце па колькасьці насельніцтва і ўваходзіць у сьпіс найболей густанаселеных краінаў сьвету з высокім узроўнем беднасьці аднак суп па парытэце пакупніцкай здольнасьці падвоіўся з году і ўзровень беднасьці зьнізіўся на адсоткаў з пачатку х гадоў банглядэш уваходзіць ва ўмоўную групу адзінаццаці краінаў з хуткім ростам па ацэнцы аналітыка сталіца банглядэш дака і іншыя буйныя населеныя пункты краіны паслужылі цэнтрамі росту эканамічнага разьвіцьця першая пісьмовая згадка пра існаваньне дзяржавы на тэрыторыі цяперашняй банлядэш адносіцца да стагодзьдзяў да н э у наступныя стагодзьдзі ўсходняя бэнгалія была часткай імпэрый маур яў і гуптаў зьяўлялася цэнтрам імпэрыі палаў і дзяржавы сенаў уваходзіла ў склад дэлійскага султанату і імпэрыі вялікіх маголаў з да году ўсходняя бэнгалія нахадзілася ў складзе брытанскай індыі у выніку падзелу індыі па рэлігійным прынцыпе ўсходняя бэнгалія адышла да пакістану і на ейнай тэрыторыі была створаная правінцыя ўсходні пакістан у сьнежні году на ўсеагульных выбарах якія адбыліся ў адзіным пакістане перамагла партыя народная ліга нл што выступала з праграмай наданьня ўсходняму пакістану рэгіянальнай аўтаноміі спроба пакістанскіх уладаў сілай не дапусьціць прыходу нл да ўлады прывяла да абвяшчэньня незалежнасьці банлядэш сакавіка году і да пачатку ўзброенай барацьбы у якой узброеныя фармаваньні прыхільнікаў незалежнасьці атрымалі ваенную падтрымку з боку індыі вызваленчая вайна завяршылася сьнежня году капітуляцыяй усходне бэнгальскай групоўкі ўзброеных сілаў пакістану за гады незалежнасьці адбылося дзяржаўныя перавароты зьмянілася прэзыдэнтаў двое зь якіх былі забітыя звыш гадоў краіна жыла ва ўмовах ваеннага рэжыму уплыў вайскоўцаў па ранейшаму надзвычай высокі банглядэш разьмешчаны ў дэльце рэк брахмапутры і гангу дэльта ўтворана ў месцы зьліцьця рэк гангу брахмапутры і мэгхны і іхных прытокаў ганг зьліваецца з джамунай і затым зьліўшыся з мэгхнай упадае ў бэнгальскі заліў адклады рэк ствараюць у дэльце найбольш урадлівыя плянтацыі ў сьвеце банглядэш мае трансгранічных рэк і пытаньні якія ўзьнікаюць пры выкарыстаньні водных рэсурсаў зьяўляюцца вельмі вострымі пры абмеркаваньні зь індыяй большая частка краіны разьмешчана на мэтраў ніжэй за ўзровень мора і ёсьць здагадка што адсоткаў краіны будзе затоплена пры павышэньні ўзроўню мора на мэтар на паўднёвым усходзе краіны з гадоў праводзяцца працы па ўзьвядзеньні дамбаў што разам з абложанымі наносамі прыводзіць да зьяўленьня новых вучасткаў сушы у канцы х гадоў пры садзейнічаньні інвэстыцыйных фондаў нідэрляндаў урад банглядэш пачаў распрацоўваць гэтыя ізноў створаныя вучасткі гэтыя намаганьні прывялі да бурнага росту будаўнічай галіны на гэтым напрамку у тым ліку будаўніцтва дарог водаправодаў набярэжных загараджальных насаджэньняў вадасховішчаў туалетаў і перадачу зямель жыхарам найвышэйшай кропкай банглядэш зьяўляецца гара маўдок вышынёй у мэтры над узроўнем мора на плято чытагонг гіл тракт на паўднёвым усходзе краіны на поўдзень ад чытагонга раскінуўся самы доўгі пляж у сьвеце кокс базар які распасьціраецца на кілямэтраў праз краіну праходзіць паўночны тропік з прычыны чаго ў банглядэш пануе трапічны клімат зь мяккай зімой з кастрычніка па сакавік і гарачым вільготным летам з сакавіка па чэрвень гарачы і вільготны сэзон мусонаў працягваецца з чэрвеня па кастрычнік у ходзе якога выпадае вялікая колькасьць ападкаў краіна стала падвяргаецца ўзьдзеяньню стыхійных бедзтваў як то паводкі трапічныя цыклёны тарнада і боры якія ўзмацьняюцца эфэктам абязьлесеньня размываючы глебы у годзе ад наступстваў цыклёну загінула парадку тысячаў чалавек банлядэш ёсьць унітарнай рэспублікай з парлямэнцкай формай кіраваньня дзейнічае канстытуцыя ад году з наступнымі зьменамі кіраўнік дзяржавы прэзыдэнт ад сакавіка году абдул хамід які абіраецца парлямэнтам на тэрмін гадоў з кастрычніка году па кастрычнік году кааліцыйны ўрад чатырох партыйнага альянсу нацыяналістычная партыя банлядэш джамаат і ісламі аб яднаны ісламскі блёк і нацыянальная партыя узначальвала прэм ер міністар спадарыня шэйх хасіна вазэд у адпаведнасьці з канстытуцыяй за тры месяцы да правядзеньня парлямэнцкіх выбараў то бок кастрычніка году выканаўчая ўлада была перададзеная пазапартыйнаму пераходнаму ўраду якое ўзначальвае фахрудын ахмэд парлямэнт аднапалатная нацыянальная асамблея джат я шангшад якая складаецца з дэпутатаў дэпутатаў зь якіх абіраюцца на аснове мажарытарнай сыстэмы па аднамандатных акругах а месцаў рэзэрвуюцца для жанчын парлямэнтарыяў па адмысловай квоце тэрмін паўнамоцтваў парлямэнта гадоў абраны ў кастрычніку году парлямэнт распушчаны ў кастрычніку году ў сувязі з заканчэньнем тэрміна паўнамоцтваў бліжэйшыя парлямэнцкія выбары заплянаваныя на канец году у краіне дзейнічае звыш палітычных партыяў ад фундамэнталісцкіх да ўльтралевых найболей уплывовымі зьяўляюцца нацыяналістычная партыя банлядэш нпб і народная ліга нл нпб заснаваная ў годзе у і гадох партыя знаходзіліся ва ўладзе кіруецца ідэямі банлядэскага нацыяналізму у цяперашні час фактычна падзеленая на дзьве фракцыі нл узначаленая шэйхам хасінам была заснаваная ў годзе у і гадах партыя знаходзіліся ва ўладзе выступае у цэлым з сэкулярысцкіх шмат у чым цэнтрысцкіх пазыцыяў абмежаваны ўплыў захоўвае нацыянальная партыя былога прэзыдэнта і дыктатара хусэйна мухамада эршада заснаваная ў годзе урад якога сышоў пад ціскам масавых выступаў у сьнежні году прыкметным уплывам сярод кансэрватыўнай часткі насельніцтва карыстаецца рэлігійная партыя джамаат і ісламі якая ўваходзіла ва ўрад халеды зіі сярод партыяў левага толку аб яднаных у партыйны альянс найбуйнейшыя працоўная і камуністычная партыі дзьве радыкальныя тэрарыстычныя арганізацыі джаграта мусьлім джаната банглядэш і джамаатул муджахедын банглядэш былі забароненыя на тэрыторыі краіны ў лютым году у выніку правядзеньня шэрагу тэрарыстычных актаў якія мелі месца з году былі затрыманыя падазраваныя чальцы і лідэры гэтых арганізацыяў у годзе кіраўнікі былі асуджаныя і прыведзеныя ў выкананьне сьмяротная кара правядзеньне антытэрарыстычных апэрацыяў урадам банглядэш выклікала станоўчы водгук кіраўнікоў іншых дзяржаваў у выніку прыняцьця студзеня году экстранай пастановы пры падрыхтоўку новага выбарчага сьпісу барацьбы супраць карупцыі падтрыманага ваеннымі коламі краіны часовы ўрад пад кіраўніцтвам фахрудына ахмада студзеня году прыпыніў выбары ваенныя аказалі падтрымку часоваму ўраду ў барацьбе з карупцыяй у выніку якой банглядэш перамясьціўся з самага нізу на месца ў індэксе карупцыйнасьці складзенаму вялікі альянс атрымаў безумоўную перамогу на выбарах сьнежня году узяўшы ў парлямэнце месцаў з банлядэш ёсьць чальцом аан з году была ініцыятарам стварэньня ў годзе асацыяцыі рэгіянальнага супрацоўніцтва краін паўднёвай азіі саарк а ў гадох старшынствавала ў асацыяцыі зьяўляецца таксама чальцом садружнасьці узначаленай вялікабрытаніяй руху недалучэньня арганізацыі ісламская канфэрэнцыя групы і арганізацыі ісламская васьмёрка паўднёва азіяцкага чатырохкутніка росту групы эканамічнага супрацоўніцтва бімстэк банглядэш індыя м янма шры ланка тайлянд нэпал бутан і дыялёгу па супрацоўніцтве ў азіі у годзе краіна стала ўдзельнікам азіяцкага рэгіянальнага форуму арф зьнешнепалітычны курс дакі сфакусіраваны на задачы забесьпячэньня спрыяльных міжнародных умоваў для пераадоленьня сацыяльна эканамічнай адсталасьці краіны сродкам максымальнага прыцягненьня інвэстыцыяў замежнай дапамогі каля млрд даляраў штогод захаваньні і набыцьці гандлёвых палёгак асноўны прынцып зьнешняй палітыкі сяброўства з усімі варожасьць ні з кім банлядэш выступае за захаваньне ролі аан як галоўнага гаранта падтрыманьня міру і бясьпекі за ўзмацненьне ролі рады бясьпекі аан і ягонага права разглядаць у індывідуальным парадку пытаньні ўжываньня сілы дака супраць павелічэньня ліку сталых чальцоў сб аан а пры разглядзе пытаньня аб пашырэньні складу нясталых чальцоў выступае за захаваньне геаграфічнай прапорцыі пры разьмеркаваньні месцаў з году банлядэскія вайскоўцы прымаюць удзел у апэрацыях аан па падтрыманьні міру банлядэш актыўна працуе ў фармаце канфэрэнцыі па раззбраеньні рэгулярна падае інфармацыю ў рэестар звычайных узбраеньняў аан падтрымлівае ініцыятывы па раззбраеньні і кантролю над узбраеньнямі зьяўляючыся ўдзельніцай усіх буйных адпаведных міжнародных дагавораў двзяд дняз кзхз кбтз і інш імкнецца да захаваньня і ўмацаваньня наяўных рэжымаў нераспаўсюду салідарная з высілкамі сусьветнай супольнасьці на антытэрарыстычным напрамку дака у тым ліку і на рэгіянальным узроўні у рамках бімстэк і саарк будуе свае падыходы ў рэчышчы выкананьня рэзалюцый сб аан і зьяўляецца ўдзельніцай усіх міжнародных антытэрарыстычных канвэнцыяў далучыўшыся ў траўні году да канвэнцыі аан па прадухіленьні ядзернага тэрарызму у лютым году дака далучылася да канвэнцыі аан супраць карупцыі бангладэш унітарная дзяржава адміністратыўна падзеленая на сем абласьцей па бэнгальску бібга абласнымі цэнтрамі зьяўляюцца гарады паводле клясыфікацыі аан банлядэш уваходзіць у лік найменш разьвітых краінаў сьвету гадавы прыбытак на душу насельніцтва даляраў зша у банлядэш маюцца радовішчы прыроднага газу запасы ацэньваюцца ад млрд м да млрд м нафты каменнага вугля вапняку гідраэнэргетычныя рэсурсы выкарыстоўваюцца практычна поўнасьцю аб ём суп у годзе склаў млрд дал у годзе млрд золатавалютныя запасы млрд даляраў дзяржаўная запазычанасьць краіны складае млрд даляраў аб ёмы экспарту ў годзе склалі млрд даляраў па імпарту млрд даляраў інфляцыя ў годзе знаходзілася на ўзроўні вядучая галіна эканомікі сельская гаспадарка у якой занята каля насельніцтва апроч некалькіх мікрадзяржаваў і краінаў астравоў банлядэш мае самую высокую шчыльнасьць насельніцтва ў сьвеце па гэтай прычыне безьзямельле зьяўляецца адною з найвялікшых праблем краіны безьзямельныя сяляне часта перасяляюцца ў гарады асабліва даку дзе цяжка знайсьці працу і жытло іншыя незаконна перабіраюцца ў індыю збор зерневых рыс пшаніца не перавышае млн тонаў і не задавальняе ўнутраных патрэбаў краіны таму харчовы дэфіцыт пакрываецца за кошт імпарту удзельная вага прамысловасьці у якой занята насельніцтва складае ейная аснова тэкстыльныя швачныя джутавыя і гарбарныя прадпрыемствы асноўныя экспартныя тавары банлядэш швачныя вырабы і трыкатаж а таксама марожаныя морапрадукты абутак кераміка джут і вырабы зь яго гарбата мэдыкамэнты у наменклятуры імпарту пераважаюць энэрганосьбіты машыны і абсталяваньне сыравіна і розныя спажывецкія тавары найбуйнейшыя імпартэры банлядэскай прадукцыі зша вялікабрытанія нямеччына і францыя а асноўныя пастаўшчыкі тавараў у банлядэш індыя японія кітай зша з пачатку х урад банлядэш праводзіць палітыку заахвочваньня прыватнага капіталу у тым ліку замежнага які ўжо заняў трывалыя пазыцыі ў тытунёвай фармацэўтычнай хімічнай гарбарнай прамысловасьці а таксама ў энэргетыку і газаздабычу асабліва спрыяльныя ўмовы для замежных капіталаўкладаньняў створаныя ў свабодных экспартных зонах колькасьць якіх павялічваецца з кожным годам на канец году іх налічвалася дзевяць у этнічным пляне насельніцтва банглядэш зьяўляецца амаль аднародным бэнгальцы складаюць насельніцтва у астатнія ўваходзяць выхадцы зь індыі якія гавораць на мове урду а таксама мангалойдныя плямёны якія жывуць пераважна на паўднёвым усходзе краіны бэнгальцы гавораць на бэнгальскай мове якая належыць да індаарыйскай групы індаэўрапейскай сям і у бэнгальскай мове існуюць шматлікія мясцовыя дыялекты носьбіты якіх не заўсёды могуць разумець адзін аднаго не карыстаючыся стандартызаванай бэнгальскай мовай некаторыя лінгвісты лічаць адзін з гэтых дыялектаў якім карыстаюцца на паўночным усходзе банглядэш асобнаю сылецкаю моваю большасьць насельніцтва банглядэш прыкладна складаюць мусульмане бэнгальцы пачалі масава прымаць іслам у стагодзьдзі але насельніцтва захавала ранейшую веру індуізм у банглядэш таксама жывуць будысты хрысьціяне ды анімісты бангладэш самастойна выпускае каля фільмаў у год аднак вялікай папулярнасьцю ў насельніцтва карыстаюцца таксама і фільмы суседняй індыі агульная колькасьць пэрыядычных выданьняў складае звыш тысячы у тым ліку больш за штодзённых газэт на бэнгальскай і ангельскай мовах найбуйнейшыя бэнгаламоўныя штодзённыя газэты ітэфак джанаконтха інкілаб англамоўныя банлядэш абзэрвэр індэпэндэнт на пэрыяд надзвычайнага становішча ўведзеныя абмежаваньні на крытыку дзейнасьці кіраўніцтва краіны маюцца тры дзеючыя інфармацыйныя агенцтвы дзяржаўнае бі эс эс а таксама прыватныя ю эн бі і бі дзі ньюс дзяржаўнае тэлебачаньне і радыёвяшчаньне маюць па адным канале якія вяшчаюць на бэнгальскай і часткова на ангельскай мовах існуе прыватных кабэльных тэлеканалаў і радыёстанцыяў з прычыны масавай непісьменнасьці насельніцтва банлядэш дзяржава прымае меры па ейнай хутчэйшай ліквідацыі створана асобнае міністэрства ўсеагульнай пачатковай адукацыі дадзены дазвол на дзейнасьць у краіне шматлікіх банлядэскіх і замежных няўрадавых грамадзкіх арганізацыяў у сфэры адукацыі адмысловае месца займаюць духоўныя ісламскія навучальныя ўстановы афіцыйная колькасьць якіх перавышае тысячаў у краіне налічваецца некалькі дзясяткаў дзяржаўных і прыватных вну якіх у краіне больш за тысячаў вялікая частка зь іх разьмешчаная ў сталіцы краіны даке празьмерна актыўны ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у палітычнай дзейнасьці адмоўна адбіваецца на навучальным працэсе недахоп навучальнай і навуковай базы і невысокі прэстыж банлядэскіх дыплёмаў у іншых краінах змушае студэнтаў працягваць сваю адукацыю за мяжой іван пятровіч шамякін студзеня кастрычніка беларускі пісьменьнік народны пісьменьнік беларусі іван шамякін нарадзіўся ў вёсцы карма добрускага раёну цяпер гомельская вобласьць скончыў гомельскі тэхнікум будаўнічых матэрыялаў у гадах служыў у чырвонай арміі удзельнічаў у баях пад мурманскам у вызваленьні польшчы у баях на рацэ одра у гадах настаўнічаў у вёсцы пракопаўка церахоўскага раёну зараз чарацянскі сельсавет гомельскага раёну з году вучыўся на завочным аддзяленьні гомельскага пэдынстытуту працаваў старшым рэдактарам беларускага дзяржаўнага выдавецтва галоўным рэдактарам альманаху советская отчизна з году намесьнік старшыні з году сакратар з году другі сакратар з году першы намесьнік старшыні у гадах першы сакратар праўленьня саюзу пісьменьнікаў бсср у годзе разам з шэрагам іншых літаратараў беларусі выступіў з асуджэньнем здрадніцкіх паводзінаў барыса пастарнака ухваліўшы рашэньне аб пазбаўленьні аўтара раману доктар жывага званьня савецкага пісьменьніка мовазнавец камянец каменец места ў беларусі на рацэ лясной адміністрацыйны цэнтар камянецкага раёну берасьцейскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад берасьця за км ад чыгуначнай станцыі жабінка лінія баранавічы берасьце на аўтамабільнай дарозе берасьце каменюкі камянец магдэбурскае места гістарычнай берасьцейшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся выдатны помнік архітэктуры раманскага стылю абарончая вежа найбольшая вышынёю і ступеньню захаванасьці сярод іншых будынкаў падобнага кшталту тапонім камянец утварыўся ад мясцовай мураванай каменнай вежы вакол якой узьнікла паселішча у гадох места мела афіцыйную назву камянец літоўскі дзеля адрозьненьня ад украінскага камянцу падольскага кастрычніка году жыхары ўкраінскага каменя кашырскага заўчасна адсьвяткавалі гадовы юбілей свайго места памылкова атаясаміўшы гістарычную назву камень з камянцом які паводле некаторых зьвестак упершыню ўпамінаецца пад годам то бок фактычна яны адзначылі юбілей камянца першы пісьмовы ўпамін пра камянец зьмяшчаецца ў іпацьеўскім летапісе і датуецца годам у пэўных крыніцах можна сустрэць больш раньняе памылковае датаваньне год калі князь валынскі ўладзімер васількавіч заклаў тут мураваную вежу у годзе князь дарагічынскі юры львовіч разбурыў горад у годзе камянец далучыўся да вялікага княства літоўскага дзе знаходзіўся ў валоданьні вялікіх князёў неаднаразова у і гадох места цярпела ад нападаў крыжакоў у гадох камянец знаходзіўся пад уладай зяця кейстута князя януша мазавецкага у годзе кароль польскі ягайла прыняў тут паслоў ад папы рымскага аляксандра у гэты час у месьце існаваў палац замак жыхары камянца бралі актыўны ўдзел у грунвальдзкай бітве у годзе места стала сталіцай камянецкага павету троцкага ваяводзтва яно знаходзілася на гандлёвым шляху зь берасьця ў горадню і з кракава ў вільню у стагодзьдзі ў камянцы было тыс жыхароў у стагодзьдзях тут існаваў замкава палацавы комплекс працавала тэкстыльная мануфактура радзівілаў у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай маскоўскія захопнікі спалілі места з прычыны ўчыненых разбурэньняў у годзе сойм рэчы паспалітай вызваліў камянецкіх мяшчанаў ад усіх падаткаў тэрмінам на гады у годзе пры васкрасенскай царкве заснавалі манастыр у й палове ст у камянцы было вуліцаў у годзе тут збудавалі касьцёл у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год камянец апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе ўвайшоў у склад берасьцейскага павету гарадзенскай губэрні у сярэдзіне хіх стагодзьдзя ў месьце было двароў у канцы хіх стагодзьдзя ў камянцы дзейнічалі царква касьцёл і юдэйскі малітоўны дом паводле вынікаў перапісу году будынкаў працавалі лячэбніца і царкоўна прыходзкая школа на год працавала дробных прадпрыемстваў у годзе камянец увайшоў у бсср дзе ў годзе атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стаў цэнтрам раёну у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй чэрвеня году камянец зноў атрымаў статус места у камянцы працуюць агульнаадукацыйныя школы гімназія музычная школа дашкольныя дзіцячыя ўстановы мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія лякарня і паліклініка дзейнічаюць дамы культуры клюб кінатэатар бібліятэкі для правядзеньня спартовых мерапрыемстваў у камянцы ёсьць стадыён колас прыстасаваны да гульні ў футбол і правядзеньня лёгкаатлетычных спаборніцтваў пляцоўкі для гульні ў баскетбол і валейбол месца для зімовага катка ёсьць павільён для настольных гульняў настольны тэніс більярд пры стадыёне знаходзіцца адміністрацыйна сацыяльны будынак з прыбіральнямі апранальнямі душавымі апроч таго у камянцы дзейнічае фізкультурна спартовы клюб дзіцячая і моладзевая спартовая школа пушча футбольны клюб камянец штогод праводзіцца каля спартовых мерапрыемстваў у паўднёвай частцы камянца сфармаваўся мікрараён забудаваны павярховымі жылымі дамамі аўтамагістраль берасьце камянюкі падзяляе места на ўсходнюю і заходнюю часткі асновай яго плянавальнай структуры зьяўляецца няправільная радыяльная сетка вуліцаў галоўная вуліца берасьцейская дзялянка аўтамабільнай дарогі берасьце камянюкі на ёй склаўся адміністрацыйна грамадзкі цэнтар пэрспэктыву вул берасьцейскай замыкае сквэр і будынак сярэдняй школы пераважае аднапавярховая індывідуальная забудова прамысловая зона знаходзіцца ў паўднёва ўсходняй частцы з урбананімічнай спадчыны камянца да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца берасьцейская тым часам гістарычныя рынак бажнічая замкавая крывая і могілкавая вуліцы купальны заезд і надрэчны праезд цяпер ня маюць афіцыйных назваў гістарычныя мясцовасьці камянца замосты замлыны кладуча прадпрыемствы харчовай прамысловасьці праз камянец праходзіць аўтамабільная дарога берасьце каменюкі і чыгунка высокае чаромха да берасьця каля км дзейнічае філія берасьцейскага абласнога краязнаўчага музэю камянецкая вежа давыд гарадок места ў беларусі на рацэ гарыні цэнтар гарсавету столінскага раёну берасьцейскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на паўночны ўсход ад століну за км ад чыгуначнай станцыі гарынь лінія лунінец сарны рачная прыстань давыд гарадок магдэбурскае места гістарычнай піншчыны частка берасьцейшчыны на захадзе палесься старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захавалася царква сьвятога юрыя помнік архітэктуры ст у аснове тапоніму давыд гарадок уласнае імя ягонага заснавальніка лічыцца што ім быў яцьвяскі князь які прыняў хрысьціянства і па хрышчэньні пачаў звацца давыдам таксама існуе меркаваньне што давыд гарадок заснаваў князь уладзімер валынскі давыд ігаравіч у гонар якога горад нібыта атрымаў назву згодна зь мясцовай легендай давыд гарадок узьвёў нейкі тураўскі князь які ў хрышчэньні ўзяў імя давыд назва гарадок сьведчыць пра існаваньне тут невялікага замка гораду першая назва места гарадок пазьней гарадок давыдаў афіцыйна давыд гарадок гарадок вядзе сваю гісторыю ад году тым часам паводле сучасных энцыкляпэдычных даведнікаў першы пісьмовы ўпамін пра яго датуецца годам археалягічныя зьвесткі сьведчаць што паселішча ўзьнікла ў ст яно месьцілася на насыпной гары з правага усходняга берагу ракі гарынь у пачатку ііі стагодзьдзяў тут існаваў драўляны замак у канцы ст давыд гарадок стаў сталіцай княства у годзе войска вялікага княства літоўскага разьбіла непадалёк ад места крымскіх татараў у годзе давыд гарадок увайшоў у склад пінскага княства з году местам валодала вялікая княгіня бона сфорца у годзе вялікі князь жыгімонт аўгуст перадаў яго ваяводу віленскаму мікалаю радзівілу чорнаму на год тут дзейнічалі царквы згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў паселішча ўвайшло ў склад пінскага павету берасьцейскага ваяводзтва а з году клецкай ардынацыі у стагодзьдзях давыд гарадок быў значным асяродкам гандлю паводле ўскосных зьвестак паселішча мела магдэбурскае права на год тут было рамесьнікаў прафэсіяў з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай верасьня году маскоўскія захопнікі пад камандаю д валконскага на рачных суднах што выйшлі з кіева разьбілі аддзел шляхты чал і мяшчанаў чал і на кароткі час захапілі давыд гарадок які спалілі пазьней места зноў трапіла пад акупацыю у пачатку году літоўскія войскі на чале з с аскеркам і д мурашкам вызвалілі давыд гарадок на год тут было дымы на год дзейнічалі царквы і касьцёл на год працавалі рамесьнікі у годзе места ўвайшло ў запінскі павет у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год давыд гарадок апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе ў гадох быў цэнтрам павету у годзе статус паселішча панізілі да мястэчка мазырскага павету якое студзеня таго ж году атрымала герб у чорным полі срэбная рака з прыстаньню і залатым суднам з таварамі на год у давыд гарадку дзейнічалі царквы касьцёл юдэйскія малітоўныя дамы за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году давыд гарадок занялі войскі нямецкай імпэрыі у годзе давыд гарадок увайшоў у бсср дзе студзеня году зноў атрымаў статус места і стаў цэнтрам раёну з году ў столінскім раёне у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году места знаходзілася пад акупацыяй трэцяга райху асаблівасьцю ваколіцаў давыд гарадка сярод іншых мясьцінаў прыпяцкага палесься зьяўляюцца ўрадлівыя дзярнова карбанатавыя глебы з прычыны чаго места знаходзіцца ў цэнтры сукупнасьці некалькіх буйных вёсак лясістасьць мясцовасьці невялікая апроч гарыні якая з х гадоў цячэ новым штучным рэчышчам у межах места знаходзяцца старыцы гарынь старое рэчышча сежка язда і копанец у гістарычных крыніцах упамінаецца яшчэ няпраўда клімат мерна кантынэнтальны з значным уплывам атлянтычнага марскога паветра лета цёплае зімы мяккія з частымі адлігамі у склад сыстэмы адукацыі давыд гарадку ўваходзіць сярэднія школы працуюць таксама музычная і дзіцяча юнацкая спартовая школы дом дзіцячай творчасьці у месьце працуе тэрытарыяльнае мэдычнае аб яднаньне у складзе якога дзейнічаюць я раённая лякарня на ложкаў паліклініка і аптэкі культурна асьветніцкая праца ажыцьцяўляецца мескім домам культуры кінатэатрам сьвітанак бібліятэкамі з урбананімічнай спадчыны давыд гарадку да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы замкавая лучнікаўская набярэжная радзіцкая і рыбацкая гістарычныя стары і новы рынак у наш час ня маюць афіцыйных назваў у тэлефонным даведніку году ўпамінаюцца вайсковая завальная зарэчная рымарская і садовая вуліцы таксама ў месьце існавала школьная вуліцы прадпрыемствы машынабудаўнічай харчовай прамысловасьці жыхароў места абслугоўваюць крамаў давыд гарадоцкай філіі раённага спажывецкага таварыства фірмовыя і сетка камэрцыйных крамаў сталоўка і кавярня аддзяленьні аат беларусбанк белтэлекам спыніцца можна ў мескай гасьцініцы у давыд гарадку захаваліся селішча і бескурганныя могільнікі зарубінецкай і мілаградзкай культураў капыль места ў беларусі на рацэ мажы адміністрацыйны цэнтар капыльскага раёну менскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад менску за км ад чыгуначнай станцыі цімкавічы лінія баранавічы асіпавічы капыль магдэбурскае места гістарычнай случчыны частка наваградчыны колішняя сталіца ўдзельнага княства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся касьцёл сьвятога апостала пятра і паўла помнік архітэктуры ст часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі на думку географа в жучкевіча аснова тапоніму капыль ужывалася для пазначэньня адной з прыладаў апрацоўкі зямлі накшталт матыкі або кіркі у беларускай мове слова капыл захавалася галоўным чынам для пазначэньня верхняй часткі шавецкай калодкі а часам аднаго з тыпаў малатка балцкае захавалася і мянушка капыл упарты незгаворлівы чалавек паводле пашыранага меркаваньня назва капыль утварылася ад слова капыльле поле апрацаванае матыкай аднак некаторыя дасьледнікі мяркуюць што назва паселішча ўтварылася ад слова капальня часткі паганскай бажніцы першы пісьмовы ўпамін пра капыль зьмяшчаецца ў галіцка валынскім летапісе з нагоды вайны галіцкага і холмскага князя льва зь літоўскім князем трайдзенам і датуецца годам непадалёк ад сучаснага месца ёсьць гарадзішча якое ў стагодзьдзях належала дрыгавічам у стагодзьдзях тут разьмяшчаўся дзядзінец дзе жыў князь з сваёй дружынай у я гады капыль далучыўся да вялікага княства літоўскага у стагодзьдзях на тэрыторыі гарадзішча у цэнтры сучаснага места існаваў драўляны замак у годзе капыль стаў цэнтрам княства ў валоданьні алелькавічаў у годзе сын вялікага князя жыгімонта кейстутавіча намесьнік літоўскі міхал збудаваў тут драўляны касьцёл у годзе на ягоным месцы ўзьвялі новы мураваны у годзе слуцкія і капыльскія баяры якіх сабрала князёўна анастасія разьбілі тут крымскіх татараў што адыходзілі па разгроме пад клецкам згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў капыль увайшоў у склад наваградзкага ваяводзтва у годзе учыніўшы фэўдальны мяцеж места захапіў м глінскі які аднак ня здолеў узяць замак за часамі паўстаньня с налівайкі лістапада году каля капылю адбыўся бой паміж казацкім загонам на чале з палкоўнікам марцінкам і войскай к радзівіла у якім марцінак загінуў а казакі адступілі у канцы ст дзейнічалі кальвінскі збор і царква у годзе па сьмерці апошняй прадстаўніцы роду алелькавічаў князёўны соф і капыль перайшоў да радзівілаў жніўня году кароль і вялікі князь уладзіслаў ваза надаў месту магдэбурскае права і герб у залатым полі чорны паляўнічы рог ад гэтага часу жыхары абіралі магістрат з бурмістраў радцаў мескага пісара войта і лаўнікаў апроч таго яны атрымалі на кірмашы і штотыднёвыя таргі ў пятніцы у ст дзейнічала цэхаў шавецкі кравецкі шапачны рэзьніцкі і ганчарны у годзе паміж аддзеламі сапегаў і радзівілаў адбыліся баі за валоданьне капылем у вялікую паўночную вайну пажар зьнішчыў у месьце больш за дымоў у сярэдзіне ст у капылі было вуліцаў дымоў хрысьціян і юдэяў на год упамінаюцца рамесьнікі краўцоў ткачоў прадзільніц апрацоўнікаў мэталаў разам прафэсіяў у годзе места ўвайшло ў склад случарэцкага павету у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год капыль апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі у слуцкім павеце на год у месьце дзейнічалі касьцёлы і царква працавалі млыны і карчма на год двароў пазьней статус паселішча панізілі да мястэчка якое ў годзе перадалі ў валоданьне вітгенштэйнам у годзе па судовым працэсе распачатым жыхарамі капылю іх вызналі асабіста вольнымі але зямлю пакінулі ў валоданьні зямяніна на год у мястэчку было двароў дзейнічалі касьцёл царква збор і юдэйскія малітоўныя дамы працавалі вадзяныя млыны і крамаў на год двароў у годзе дзейнічалі касьцёл царква і збор працавалі юдэйскія малітоўныя школы бровар млын заезных дамоў крамаў паводле вынікаў перапісу году у капылі дзейнічалі касьцёл царква кальвінскі збор і юдэйскія малітоўныя дамы працавалі школы у тым ліку жыдоўскія бровар млыны ганчарныя заводы прадпрыемства прахаладжальных напояў крамы аптэка заезны дом корчмаў на год двароў улетку году ў мястэчку з спэктаклем выступіла трупа ігната буйніцкага за часамі першай сусьветнай вайны ў лютым году капыль занялі войскі нямецкай імпэрыі у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году капыль знаходзіўся пад акупацыяй трэцяга райху у капылі працуюць дашкольных установаў сярэднія дзіцяча юнацкія спартовыя школы дзіцячая школа мастацтваў мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і стаматалягічная паліклініка дзейнічаюць бібліятэкі цэнтар культуры з урбананімічнай спадчыны капылю да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца замкавая у капылі існавалі гістарычныя мясцовасьці яцкоўшчына засьценак малая байкоўшчына вялікая байкоўшчына шусьціна салаўёўшчына грыцава гара падзамча клебаншчына каменшчына старына рэпішкі прадпрыемствы харчовай дрэваапрацоўчай прамысловасьці дзейнічае капыльскі краязнаўчы музэй спыніцца можна ў гасьцініцы капыль субота дзень тыдня паміж пятніцай і нядзеляй у габрэйскай мове дзе дні тыдня проста пранумараваныя субота мае сваю назву шабат адсюль пайшла назва гэтага дня ў беларускай і многіх іншых мовах назва яго на лаціне дзень сатурна адпавядае богу сатурну вацлаў ластоўскі прапанаваў назву ад бога ладона згодна юдэйскай традыцыі ў суботу сьвяткуюць шабаш паводле бібліі сьвяткаваньне суботы ўсталяванае богам у памяць аб м дні стварэньня кніга роду яно пацьверджанае выбранаму народу пад час зыходу як е зь дзесяці прыказаньняў божых дэкалёгу зыход паводле хрысьціянскай традыцыі у сувязі з выратавальнай ахвярай езуса хрыста сьвяткаваньне суботы перанесенае на дзень яго ўваскрасення нядзелю адвентысты сёмага дня як і габрэі юдаісты не прызнаюць гэтай рэформы субота першы з выходных дзён большая частка прадпрыемстваў не працуе хаця школьнікі і студэнты могуць навучаюцца у савецкім саюзе была традыцыя камуністычных суботнікаў якая застаецца жывой і ў сучаснай беларусі у некаторых дыялектах назва гэтага дня тыдня вымаўляецца як сыбота сьпіс у праграмаваньні структура зьвестак якая зьмяшчае лінейна ўпарадкаванае мноства элемэнтаў кожны элемэнт мае спасылку на зьвесткі і адну ці дзьве спасылкі на наступны і папярэдні элемэнты у сьпіс можна дадаваць выдаляць элемэнты ў любым месцы за пастаянны час але немагчымы адвольны доступ толькі пасьлядоўны адназьвязаны сьпіс найпрасьцейшы варыянт у мове дзе сьпісы асноўная структура зьвестак такі сьпіс уяўляе сабой пару галава спасылка на зьвесткі і хвост працяг сьпісу або іншымі словамі спасылка на наступны элемэнт які можа быць пустым роўны гэта выглядае ў кропачнай натацыі галава хвост адназьвязны сьпіс з трыма элемэнтамі можа быць запісаны ці ў скарочаным выглядзе графічна гэта паказана на наступным малюнку перакрэсьлены квадрат азначае пустую спасылку каб указаць адназьвязны сьпіс напрыклад перадаць у якасьці парамэтру ў працэдуру дастаткова пазначыць адрас яго першага элемэнту усе іншыя элемэнты можна атрымаць паступова калі рухацца па спасылках пачынаючы ад першага двузьвязаны сьпіс больш складаны варыянт адназьвязанага сьпісу кожны элемэнт мае дзьве спасылкі ня толькі на наступны элемэнт але і на папярэдні той жа самы сьпіс у такім сьпісе магчымы рух у абодвух напрамках ад першага да апошняга элемэнту і наадварот у цыклічным сьпісе апошні элемэнт мае спасылку не на а на першы ствараючы цыкль колца цыклічным можа быць і двузьвязаны сьпіс у такім разе дадаткова і спасылка першага элемэнту ўказвае на апошні элемэнт каб указаць адназьвязны цыклічны сьпіс пазначаюць адрас апошняга элемэнта таму што празь яго можна лёгка атрымаць першы пры гэтым застаецца магчымасьць хутка дадаваць новыя элемэнты пасьля апошняга ці перад першым часам сьпісы маюць спэцыяльныя дапаможныя элемэнты вартавыя перад першым і ці пасьля апошняга яны не зьмяшчаюць зьвесткі але прызначаны для спрашчэньня ці паскарэньня апрацоўкі сьпісу наяўнасьць такіх элемэнтаў гарантуе што кожны элемэнт мае наступніка папярэдніка і што ў кожным сьпісе нават пустым ёсьць першы і апошні элемэнт сьпіс адрозьніваецца ад масіваў тым што дазваляе дадаваць і выдаляць элемэнты масівы акрамя дынамічных звычайна статычныя колькасьць элемэнтаў у іх нязьменна устаўляць новыя элемэнты паміж ужо існуючых бяз руханьня іншых элемэнтаў але доступ да элемэнтаў сьпісу толькі пасьлядоўны а не па індэксе як у масіве шчучын места ў беларусі на рацэ тураўцы адміністрацыйны цэнтар шчучынскага раёну гарадзенскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад горадні за км ад чыгуначнай станцыі ражанка лінія ваўкавыск ліда шчучын даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай лідчыны частка віленшчыны лякальны цэнтар асьветы навукі і дабрачыннасьці да нашага часу тут захаваліся клясыцыстычныя комплекс кляштару піяраў з касьцёлам сьвятой тэрэзы могілкавая капліца і палац друцкіх любецкіх помнікі архітэктуры стагодзьдзя а таксама эклектычная забудова гістарычнага рынку на думку географа в жучкевіча тапонім шчучын утварыўся ад прозьвішча шчука у розныя часы дзеля адрозьненьня ад аднайменнага места на падляшшы насіў прыдомкі шчучын літоўскі шчучын лідзкі шчучын наваградзкі першы пісьмовы ўпамін пра шчучын датуецца або годам калі ваявода троцкі пётар лелюш разам з а вязовічам і і прасьціловічам заснаваў тут драўляны касьцёл сьвятога якуба у стагодзьдзях паселішча ўваходзіла ў склад лідзкага павету віленскага ваяводзтва у й палове стагодзьдзях шчучын знаходзіўся ў валоданьні кучукаў кішкаў радзівілаў з пачатку ст лімантаў у й трэці ст паселішча атрымала статус мястэчка у годзе шчучын упамінаецца ў літоўскай мэтрыцы ў зьвязку з тым што мясцовы жыхар станіслаў альшанскі пераехаў у масты якія ў той час знаходзіліся ў валоданьні вялікай княгіні боны сфорцы мястэчка значна пацярпела ад маскоўскіх войскаў і хаванскага і казацкіх загонаў в залатарэнкі ў вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай а таксама ад войскаў карла у вялікую паўночную вайну у ст шчучын перайшоў у валоданьне маршалка дворнага юзэфа сцыпіёна траўня году кароль і вялікі князь аўгуст сас надаў паселішчу магдэбурскае права і герб у блакітным полі срэбная манаграма пад залатой каронай у годзе ў шчучыне адкрыўся калегіюм манаскага ордэну піяраў заснавальнікам навучальнай установы лічыцца полацкі войт юры хлябніцкі юзэфовіч некаторы час тут працавала сэмінарыя для ордэнскай моладзі ці навіцыят дзе выкладалі ў тым ліку ўсходнія мовы у годзе калегіюм узначальваў рэктар лукаш расоцкі выкладалі кант выкоўскі прафэсар усходніх моваў і гісторыі юзэф шаняўскі тэалёгія яўстах куроўскі філязофія і этыка вінцэнт клос прыродазнаўчыя дысцыпліны юзэф кентржынскі лёгіка і мэтафізыка войцех камароўскі паэзія і красамоўства у гадох з утварэньнем у рэчы паспалітай адукацыйнай камісіі што праводзіла рэфармаваньне сыстэмы асьветы шчучынскую піярскую навучальную ўстанову рэарганізавалі ў клясную падакруговую школу у гадох яна налічвала вучняў настаўнікаў у гадох у школе выкладаў станіслаў юндзіл пазьней доктар філязофіі прафэсар батанікі і заалёгіі віленскага ўнівэрсытэту у годзе ў шчучыне адкрыўся шпіталь а ў годзе аптэка у й палове ст на паўночнай ускраіне мястэчка збудавалі палац у годзе станіслаў юндзіл заклаў школьны батанічны сад адзін зь першых на беларусі у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год шчучын апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе сьпярша ўваходзіў у склад лідзкага павету літоўскай потым гарадзенскай з а з году віленскай губэрняў у годзе ў выніку чарговай рэарганізацыі тутэйшая школа піяраў атрымала статус кляснай павятовай з гімназічным курсам навук і ўвайшла ў віленскую навучальную акругу у гадох паводле іншых зьвестак у у мястэчку збудавалі мураваны касьцёл сьвятой тэрэзы на год у шчучыне было будынкаў хрысьціянскіх і юдэйскіх па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў годзе расейскія ўлады зачынілі школу разам зь іншымі піярскімі навучальнымі ўстановамі на год у мястэчку было будынкаў на год на год двары валасная ўправа касьцёл капліца царква сынагога юдэйскі малітоўны дом аптэка паштовая станцыя клясная школа адкрылася ў годзе у годзе навучаліся хлопчыкаў і дзяўчынак вінакурня цагельня і прадпрыемства вырабу вапны крамаў піцейных дамоў праз шчучын праходзілі гандлёвыя шляхі на наваградак і ліду у годзе пачаў працаваць дрэваапрацоўчы завод які вырабляў паркет фанэру шпон на год работнікаў зьявілася паравая машына у першую сусьветную вайну ў жніўні году шчучын занялі нямецкія войскі увосень году сфармавалася шчучынская самаабарона мясцовая вайсковая арганізацыя якой мэтай была абарона мястэчка ад бальшавікоў арганізаваў яе старшы лейтэнант баляслаў лісоўскі самаабарона пасьпяхова зьнішчала бальшавіцкую актыўнасьць у навакольлі шчучына хоць у пачатку году мястэчка занялі бальшавікі аднак неўзабаве яго адбіла польскае войска чэрвеня году шчучын увайшоў у склад віленскай акругі грамадзянскай управы ўсходніх земляў часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі улетку году мястэчка зноў занялі бальшавікі але ўжо ў верасьні яго зноў адбілі польскія войскі паводле рыскай мірнай дамовы году шчучын апынуўся ў складзе міжваеннай польскай рэспублікі дзе стаў цэнтрам гміны наваградзкага ваяводзтва у гэты час у мястэчку было будынкаў побач знаходзіўся фальварак шчучынак пабудоваў у годзе шчучын атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету у гэты час тут працавалі лякарня настаўніцкая сэмінарыя і пошта па далучэньні заходняй беларусі да бсср год шчучыну скасавалі статус места а студзеня году ён стаў цэнтрам раёну баранавіцкай вобласьці у гэты час працавалі электрастанцыя магутнасьць квт паравы млын фабрыкі вырабу крупы і фанэры лесапільны завод тартак лякарня на ложкаў радзільня на ложкаў амбуляторыя вэтэрынарны пункт аптэка кінатэатар пошта і тэлеграф гімназія ліцэй няпоўныя сярэднія школы у другую сусьветную вайну з чэрвеня да ліпеня году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй трэцяга райху верасьня году шчучынскі раён увайшоў у склад гарадзенскай вобласьці жніўня году шчучын зноў атрымаў статус места у шчучыне працуюць сярэднія школы дашкольных установаў дзейнічаюць бібліятэкі дамы культуры выдаецца раённая газэта дзянніца прадпрыемствы машынабудаваньня сельскагаспадарчага і трактарнага машынабудаваньня харчовай прамысловасьці шчучын уваходзіць у турыстычна экскурсійны маршрут літаратурныя шпацыраваньні над нёманам працуе музэй баявой славы у будынку птв шчучын мае месты сябры ў некалькіх краінах крычаў места ў беларусі на рацэ сажы адміністрацыйны цэнтар крычаўскага раёну магілёўскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км на ўсход ад магілёва чыгуначны вузел на воршу магілёў унечу і рослаў на аўтамабільнай дарозе бабруйск рослаў крычаў магдэбурскае места гістарычнай амсьціслаўшчыны колішняя сталіца графства старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся руіны замка на замкавай гары палац пацёмкіна галынскіх і цэрквы сьвятога мікалая і ўваскрасеньня хрыстова помнікі гісторыі і архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся нэагатычны касьцёл беззаганнага зачацьця найсьвяцейшай панны марыі помнік архітэктуры ст зьнішчаны савецкімі ўладамі існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму крычаў паводле адной зь іх ён утварыўся ад слова крычнае што азначае прафэсію або крыца крычнае жалеза назваў балотнай жалезнай руды якой было багата ў навакольлі іншая вэрсія зьвязвае назву места з крывічамі апроч таго існуе шэраг легендаў і паданьняў пра назву і абставіны заснаваньня крычава варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах крэчут першы пісьмовы ўпамін пра крычаў зьмяшчаецца ў статуце князя смаленскага расьціслава мсьціславіча і датуецца годам у хіі сярэдзіне хі стагодзьдзя места знаходзілася ў складзе смаленскага княства у годзе крычаў далучыўся да вялікага княства літоўскага дзе ўвайшоў ў склад амсьціслаўскага княства у хі хііі стагодзьдзях існавалі крычаўскія мескія ўмацаваньні з канца х стагодзьдзя места ўвайшло ў склад віленскага ваяводзтва дзе стала цэнтрам воласьці уладаньня вялікіх князёў у і гадох маскоўскія захопнікі безвынікова намагаліся авалодаць крычавам за часамі інфлянцкай вайны у годзе яны зноў двойчы спрабавалі захапіць места згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў крычаў увайшоў у склад амсьціслаўскага ваяводзтва з хіі стагодзьдзя ён стаў цэнтрам староства якое знаходзілася ў валоданьні радзівілаў у хіі хііі стагодзьдзях аснову плянавальнай кампазыцыі крычава складаў замак ад якога цягнуліся вуліцы было цэркваў касьцёл сынагога сфармаваўся другі цэнтар места рынак у годзе маскоўскія захопнікі спалілі крычаў і разрабавалі староства у годзе ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў амаль усіх жыхароў чал гвалтоўна вывезьлі ў маскоўскую дзяржаву а само места спалілі жніўня году за гераізм і адданасьць радзіме кароль і вялікі князь уладзіслаў ваза надаў крычаву магдэбурскае права і герб у чырвоным полі залаты крыж побач зь якім срэбны меч з пачаткам вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай крычаў вытрымаў месячную маскоўскую аблогу аднак потым мусіў здацца па вызваленьні ў годзе сойм рэчы паспалітай на пэўны час скасаваў для места выплату падаткаў паводле інвэнтару на год у крычаве было дымоў на год дымоў у вялікую паўночную вайну улетку году непадалёк ад места разьмяшчаўся лягер расейскіх войскаў на чале з царом маскоўскім пятром на год у крычаве было жылыя дамы на год дымоў на год дымоў у гадоох у крычаве й ваколіцах разгарэлася сялянскае антыфэўдальнае паўстаньне пад кіраўніцтвам васіля вашчылы якое было жорстка задушанае войскам гераніма флярыяна радзівіла у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год крычаў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі у магілёўскай губэрні статус паселішча панізілі да мястэчка у годзе кацярына падаравала крычаўскае староства графу р пацёмкіну на год у крычаве было двароў у канцы ст мястэчка стала важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасьці тут працавалі суднавэрф а таксама вінакурны цагельны шкляны гарбарны і медналіцейны заводы млыны на год у крычаве было двароў дзейнічалі цэркваў і касьцёл працавала малітоўная школа штогод праводзіліся кірмашы паводле вынікаў перапісу году у мястэчку было двары дзейнічалі цэркваў касьцёл і сынагогаў працавалі народныя вучэльні гарбарныя і мылаварны завод крупадзёркі маслабойні паштова тэлеграфная кантора хлебазапасны магазын крамаў заезных двароў штогод праводзілася кірмашы у гадох крычаў уваходзіў у склад амсьціслаўскага раёну у крычаве працуюць школаў і дашкольных установаў мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарні і паліклінік дзейнічаюць дамы культуры бібліятэкі краязнаўчы музэй шаша бабруйск масква падзяляе крычаў на дзьве часткі найбольш разьвітая зь іх паўднёвая якая прылягае да сожа у ёй разьмяшчаюцца адміністрацыйныя культурна побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы у паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён сож места мае паркаў і сквэры у крычаве існавалі гістарычныя мясцовасьці забялышчын і загарадзішча прадпрыемствы будматэрыялаў хімічнай дрэваапрацоўчай харчовай прамысловасьці у крычаве ёсьць чыгуначная станцыя і аўтобусны парк які абслугоўвае мескіх мясцовых і міжмескія маршруты дзейнічае крычаўскі краязнаўчы музэй спыніцца можна ў гасьцініцы крычаў сьнежань апошні дванаццаты месяц году ў грэгарыянскім календары мае дзень у паўночнай паўкулі зімовы месяц у паўднёвай летні назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай дзясяты месяц бо ў рымскім календары пэўны час было толькі месяцаў студзень і люты былі даданыя пазьней у выданьнях францішка скарыны падаецца народная назва прасинецъ у храналёгіі андрэя рымшы згадваецца як просинецъ сучасная назва ужываная ў літаратурнай мове паходзіць ад словаў сьнег сьнежны ды ўзьнікла ў асяродзьдзі газэты наша ніва і набыла больш менш канчатковую форму ў калі ў календары нашай нівы былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі пасьлядоўна ў нашай ніве ўжываліся варыянты назвы у грудзень у грудзень дзекабр у сьнежань дзекабр у сьнежань у далейшым сьнежань ад сьнегу галоўныя сьвяты ў сьнежні каляды і новы год у паўночнай паўкулі ў сьнежні адбываецца зімняе сонцастаяньне найкарацейшы сьветлавы дзень у паўднёвай паўкулі летняе сонцастаяньне браслаў места ў беларусі на паўночным беразе возера дрывятаў адміністрацыйны цэнтар браслаўскага раёну віцебскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзіцца за км ад віцебску за км ад чыгуначнай станцыі друя лінія варапаева друя аўтамабільныя дарогі злучаюць места з друяй мёрамі шаркоўшчынай відзамі і дзьвінскам браслаў даўняе магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну частка віленшчыны старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваўся касьцёл нараджэньня найсьвяцейшай панны марыі помнік архітэктуры ст паходжаньне тапоніму браслаў звычайна зьвязваюць зь імем князя полацкага брачыслава за якім тут збудавалі мескія ўмацаваньні на думку географа в жучкевіча гэтае меркаваньне ёсьць даволі спрэчным з тае прычыны што паселішча існавала яшчэ да брачыслава паводле дасьледніка тапонім варта тлумачыць праз балцкую аснову брасла што азначае брод на карысьць гэтага меркаваньня сьведчыць геаграфічнае разьмяшчэньне паселішча ля пераходу пры азёрнай затоцы варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах браславль браславль завельскі паводле зьвестак археалягічных раскопак яшчэ ў іх ст на месцы сучаснага браслава існавала старажытнае паселішча латгалаў і крывічоў у пачатку хі стагодзьдзя на месцы спаленага паселішча паўстаў памежны горад полацкага княства умацаваны валам вышынёй ад да м дзядзінец старажытнага браслава разьмяшчаўся на пярэсмыку паміж азёрамі дрывяты і навята на замкавай гары побач знаходзіўся пасад у хі хі стагодзьдзях насельніцтва займалася ў асноўным сельскай гаспадаркай паляваньнем рамёствамі гандлем першы пісьмовы ўпамін пра браслаў зьмяшчаецца ў хроніцы быхаўца і хроніцы м стрыйкоўскага пад годам у зьвязку зь мітычным нападам на яго літоўскіх князёў братоў кернуса і гімбута з пачатку хі стагодзьдзя браслаў знаходзіўся ў валоданьні вялікіх князёў і згодна з тэстамэнтам гедыміна перайшоў да ягонага сына яўнута дзяржаўцамі браслава былі сапегі масальскія скумін тышкевічы у пачатку х стагодзьдзя места стала цэнтрам павету віленскага ваяводзтва павятовыя соймікі зьбіраліся на замкавай гары тут жа паводле пастановы вальнага сойму году збудавалі дом для паседжаньняў суду і зьбераганьня архіву у гэты ж час на сродкі ваяводы віленскага і старосты браслаўскага в манівіда ў месьце збудавалі касьцёл у хі хіі стагодзьдзях вялікую ролю меў браслаўскі замак які ўпершыню ўпамінаецца пад годам на год паводле інвэнтару ў месьце было вуліцаў дамоў зь іх дамоў знаходзілася на вуліцы вялікай што праходзіла ўздоўж возера дрывятаў на гэтай жа вуліцы разьмяшчаліся царква касьцёл лякарня сядзіба князёў масальскіх існавалі таксама кляштар корчмаў месьцічы займаліся пераважна земляробствам часткова гандлем і рамёствамі у годзе с пахалавіцкі пазначыў браслаў на сваёй мапе як паселішча на высьпе за часамі вайны маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай у годзе маскоўскія войскі поўнасьцю зруйнавалі браслаў вальны сойм вызваліў места ад усіх падаткаў на рокі у годзе адбыўся апошні соймік браслаўскага павету чэрвеня году кароль і вялікі князь станіслаў аўгуст панятоўскі надаў месту герб у блакітным полі залатое сонца на якім блакітны трыкутнік з чалавечым вокам вокам боскага наканаваньня неўзабаве згодна з пастановаю гарадзенскага сойму году браслаў стаў сталіцаю ваяводзтва на год тут было будынкаў з прычыны пазьнейшага пажару цэнтар ваяводзтва перанесьлі ў відзы траўня году на вуліцах места адбыўся бой паміж паўстанцамі т касьцюшкі і расейскімі карнымі войскамі у выніку трэцяга падзелу рэчы паспалітай год браслаў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам павету віленскай губэрні з году у літоўскай а з году у віцебскай губэрні статус паселішча панізілі да мястэчка у годзе яго далучылі да новааляксандраўскага павету ковенскай губэрні у сярэдзіне хіх стагодзьдзя ў браславе было двароў працавалі лякарня вучэльня піваварня дзейнічалі касьцёл і сынагога на год у мястэчку працавалі лякарня сельская вучэльня вінакурны завод у першую сусьветную вайну ў канцы лютым году каля браслава праходзіла лінія фронту у лютым году мястэчка занялі нямецкія войскі панарама з замкавай гары г у годзе браслаў увайшоў у бсср дзе ў годзе стаў цэнтрам раёну вялейскай вобласьці з году ў полацкай з году маладэчанскай а з году віцебскай вобласьці у другую сусьветную вайну з чэрвеня да чэрвеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй красавіка году каля браслава савецкая партызанская брыгада імя жукава зьнішчыла аддзел арміі краёвай пад камандай казімера краўзэ ваўжэцкага саветы забілі польскага жаўнера дабілі параненых у браславе працуюць гімназія сярэднія школы школа мастацтваў спартовая школа дзейнічаюць бібліятэкі дом культуры народны тэатар у годзе ўтварылася браслаўскае музэйнае аб яднаньне у месьце выдаецца раённая газэта браслаўская звязда орган браслаўскага раённага выканаўчага камітэту і раённага савету дэпутатаў друкуецца ў кпуп наваполацкая друкарня генэральны плян браслава зьявіўся ў годзе у годзе яго скарэктавалі архітэктурна плянавальную структуру места вызначаюць замкавая гара і ўзгоркавая мясцовасьць вакол яе у старой частцы браслава якая далучаецца да замкавай гары захаваліся фрагмэнты забудовы хіх пачатку хх стагодзьдзяў старая частка мае найбольш шчыльную забудову грамадзкі цэнтар знаходзіцца ў заходняй частцы места разьвіваецца ў паўночна ўсходнім кірунку у гістарычных крыніцах сустраюцца назвы вуліц радзкая іказьненская замкавая станіслаўская старамеская і дзьвінская а таксама ратушны пляц якіх аднак пакуль немагчыма прымеркаваць да сучасных аб ектаў прадпрыемствы харчовай лёгкай прамысловасьці і сацыяльна побытавага абслугоўваньня праз браслаў праходзяць аўтамабільныя дарогі лагойск глыбокае граніца латвіі полацак браслаў і браслаў мядзел места мае рэгулярнае аўтобуснае злучэньне з рыгай менскам віцебскам полацкам мёрамі глыбокім мескі транспарт налічвае аўтобусныя маршруты да году праз браслаў праходзіла вузкакалейная чыгуначная лінія друя дукшты дагэтуль захаваўся будынак вакзалу мясцовае музэйнае аб яднаньне улучае браслаўскі гістарычна краязнаўчы музэй і браслаўскі музэй традыцыйнай культуры турагенцкую і турапэратарскую дзейнасьць ажыцьцяўляюць турыстычна аздараўленчае прыватнае даччынае уп тапдуп браслаўскія азёры турыстычныя комплексы дрывяты золава слабодка і дзяржаўная прыродаахоўная ўстанова нацыянальны парк браслаўскія азёры у браславе маецца гатэлі у тым ліку заезны двор дзейнічаюць дамы паляўнічага абаб е браслаў дом рыбака лявошкі агратурыстычная сядзіба на браслаўскіх азёрах паставы места ў беларусі на рацэ мядзелцы адміністрацыйны цэнтар пастаўскага раёну віцебскай вобласьці насельніцтва на год чалавек знаходзяцца за км на захад ад віцебску чыгуначная станцыя на лініі віцебск вільня вузел аўтамабільных дарог на браслаў глыбокае шаркоўшчыну мядзел кабыльнік і іншыя паставы даўняе мястэчка гістарычнай ашмяншчыны частка віленшчыны адна з рэзыдэнцыяў шляхецкага роду тызэнгаўзаў якія зрабілі значны ўнёсак у разьвіцьцё паселішча да нашага часу тут захаваліся клясыцыстычны палац тызэнгаўзаў і барокавы ансамбль гістарычнага рынку помнікі архітэктуры стагодзьдзяў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў стылі клясыцызму царква і гандлёвыя рады помнікі архітэктуры стагодзьдзя зруйнаваныя савецкімі ўладамі існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму паставы звычайна назва места тлумачыцца ад слова стаў што азначае запруда існуюць зьвесткі што ў хііі стагодзьдзі жыхары пасадніка збудавалі на рацэ плаціну і вадзяны млын і такім чынам ўтварылі стаў вады згодна зь іншай вэрсіяй тапонім паходзіць ад слова постаў якое азначае пару жорнаў у млыне для памолу збожжа паводле гістарычных крыніцаў пастаўскі млын меў два поставы трэба зазначыць і тое што ў беларускай мове паставом завецца кавалак рулён палатна або якогасьці іншага матэрыялу пры гэтым асобна вылучаецца меркаваньне краязнаўцы алеся адамковіча які сьцьвярджае што тапонім мае балцкае паходжаньне і суадносіцца з назвамі азёраў у сумежных зь беларусяй раёнах летувы усе адпаведныя гідронімы маюць зьвязак з наяўным у летувіскай мове словам а глыбокае месца ў рацэ дзе павольна цячэ вада адсюль стаячая вада якая не цячэ паводле археалягічных зьвестак старажытнае паселішча на месцы паставаў існавала яшчэ ў канцы га пачатку га тысячагодзьдзя да н э на паўночным беразе задзеўскага возера у часе раскопак тут знайшлі крамянёвыя скрабкі наканечнікі стрэлаў нажы часткі керамічных вырабаў першы меркаваны пісьмовы ўпамін пра паставы пад назвай пасаднік датуецца годам расейскі гісторык с фёдараў у сваёй працы поселения северо западного края великого княжества литовского выдадзенай у пецярбургу пісаў селение возникло в году деспот зенович приезжий магнат облюбовал это место и основался в году імаверна у годзе вялікі князь вітаўт перавёў пасаднік у шэрагі мястэчак аднак паводле сучасных энцыкляпэдычных даведнікаў першы пісьмовы ўпамін пра паставы як мястэчка ашмянскага павету віленскага ваяводзтва датуецца годам мястэчка знаходзілася ў валоданьні магнатаў дэспат зяновічаў якія збудавалі тут драўляны касьцёл маці божай у інфлянцкую вайну вялікі князь стэфан баторы накіроўваў з паставаў плыты з артылерыяй да полацку на год у цэнтры паставаў быў рынак на ім стаялі касьцёл з плябаніяй карчма двароў рамесьнікаў і гандляроў на вуліцах дарогах што вялі на мядзел глыбокае і друю было двароў за ракой мядзелкай разьмяшчалася прадмесьце зарэчча якое мела двароў існавалі таксама пасады і двароў агулам у паставах было двароў за межамі мястэчка знаходзіўся сядзібны комплекс у годзе на паўночны захад ад цэнтру паставаў на высьпе утворанай ракой мядзелкай і каналам збудавалі касьцёл і кляштар францішканаў у вайну маскоўскай дзяржавы з рэччу паспалітай мястэчка спустошылі маскоўскія захопнікі засталося толькі двароў на годколькасьць двароў узрасла да у й палове іі ст паставы перайшлі ў валоданьне тызэнгаўзаў з ініцыятывы антонія тызэнгаўза тут пачалі працаваць фабрыкі папяровая заснаваная ў годзе палатняная паясоў некалькі млыноў гарбарня апроч таго ён правёў карэнную рэканструкцыю мястэчка паводле рэгулярнага пляну цэнтрам стаў рынак у яе плянаваньні ўдзельнічаў італьянскі архітэктар дж сака на паўднёвай ускраіне паставаў на левым беразе мядзелкі узьвялі палац на ўсход ад якога разьбілі пэйзажны парк на рынку ўтварыўся ансамбль з мураваных дамоў рамесьнікаў лекара аўстэрыі гандлёвых радоў ад пляцу ў радыяльных кірунках адыходзілі вуліцы віленская на поўдзень браслаўская на поўнач зарэчная на ўсход задзьвейская на захад кварталы пэрыфэрыі забудавалі драўлянымі дамамі на захадзе й поўдні знаходзіліся гумны у годзе зь мядзелу ў паставы перавялі гродзкі суд у гадох у мястэчку дзейнічала тэатральная школа тызэнгаўза перавезеная з горадні у годзе паставы атрымалі статус места і сталі цэнтрам завілейскага павету у выніку другога падзелу рэчы паспалітай год паставы апынуліся ў складзе расейскай імпэрыі дзе сталі цэнтрам павету студзеня году новыя ўлады даравалі месту герб у блакітным полі рыбацкая мярэжа уверсе тры залатыя рыбы накіраваныя галовамі да долу неўзабаве статус паселішча панізілі да мястэчка і цэнтру воласьці дзісьненскага павету у гадох паставы знаходзіліся ў валоданьні к тызэнгаўза які заснаваў тут арніталягічны музэй і мастацкую галерэю дзе на год налічвалася больш за твораў малярства у й палове хіх ст працавалі папяровая фабрыка млыны сукнавальня было двароў штогод праводзіліся кірмашоў у годзе паставы зноў сталі цэнтрам павету у годзе маёнтак перайшоў у валоданьне пшазьдзецкіх у гадох у мястэчку збудавалі мураваны касьцёл у годзе адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя на лініі каралеўшчына пабродзьдзе згодна з умовамі рыскай мірнай дамовы году паставы апынуліся ў складзе міжваеннай польскай рэспублікі дзе сталі цэнтрам павету і зноў атрымалі статус места у канцы х гадоў у месьце працавалі лесапільныя заводы належалі пэргамэнту й зінгеру і цагельня належала райхелям паравы млын бровар пякарня і інш у годзе паставы ўвайшлі ў бсср дзе ў годзе сталі цэнтрам раёну вялейскай з году маладэчанскай з годувіцебскай вобласьці у другую сусьветную вайну з ліпеня да ліпеня году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй у паставах працуюць прафэсійна тэхнічны каледж сярэдніх мастацкая школы гімназія дзейнічаюць краязнаўчы музэй раённы і мескі дамы культуры бібліятэкі кінатэатар выдаецца раённая газэта пастаўскі край да году звязда рака падзяляе места на раёны заходні і ўсходні першы паваенны генэральны плян паставаў зьявіўся ў годзе забудоўваецца места паводле генэральнага пляну году і праекту дэталёвага плянаваньня ўсходняга жылога раёну распрацаванага ў годзе адміністрацыйны грамадзкі і культурны цэнтар гістарычна склаўся ў заходнім раёне павярховыя жылыя дамы будуюць у паўночна заходняй частцы прамысловая зона разьмяшчаецца ўва ўсходнім раёне паводле карэктаваньня генэральнага пляну году ў сучасным месьце перавага аддаецца малапавярховай забудове прадпрыемствы харчовай лёгкай дрэваапрацоўчай прамысловасьці друкарня праз паставы праходзяць аўтамабільныя дарогі браслаў мядзел і глыбокае лынтупы у месьце працуе пастаўскі краязнаўчы музэй праводзіцца фэст народнай музыкі зьвіняць цымбалы і гармонік спыніцца можна ў мескай гасьцініцы дзейнічае дом паляўнічага на паўднёвай ускраіне паставаў на паўночным беразе возера задзеўскага на краі першай надгюймавай тэрасы захавалася старажытнае паселішча помнік археалёгіі даўжыня м шырыня каля м адкрыў і дасьледаваў у годзе э зайкоўскі ускрыў м плошчы культурны пласт каля м сярод знаходак крамянёвыя скрабкі нажы наканечнікі стрэлаў праколкі кераміка нарвенскай і паўночнабеларускай культураў і культуры тыповай грабеньчата ямкавай керамікі паселішча належыць да эпохі позьняга нэаліту і раньняга бронзавага веку датуецца канцом пачаткам га тысячагодзьдзя да н э сакавік трэці месяц году ў грыгарыянскім календары мае дзень сакавіка адбываецца веснавое раўнадзенства у паўночнай паўкулі пачынаецца астранамічная вясна у паўднёвай восень беларуская назва соковикъ зафіксаваная ў слоўніку івана насовіча і праілюстраваная прыказкаю які сакавік такі і красавік у выданьнях францішка скарыны падаецца старадаўняя назва месяцу марець у храналёгіі андрэя рымшы ён называецца марецъ у газэце наша ніва ўжываліся варыянты марац сакавік март далей сакавік хоць сустракалася і назва марац назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскага ад марса бога вайны напачатку сакавік быў першым месяцам году ў рымскім календары у годзе да н э юлі цэзар увёў рэформу календара і першым месяцам году стаў студзень пры ўмове што сакавік першы месяц году атрымаем што кожны дзень году мае пастаянны нумар незалежна ці ў высакосны ці ў просты год а цяпер калі год пачынаецца ў студзені сакавіка мае нумар у простым годзе але у высакосным красавік чацьвёрты месяц году ў грыгарыянскім каляндары другі месяц вясны ў паўночным паўшар і мае дзён у выданьнях ф скарыны падаецца народная назва красавіка кветень таксама яна згадваецца ў храналёгіі а рымшы назва ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове узьнікла ў асяродзьдзі газэты наша ніва і набыла больш менш канчатковую форму ў калі ў календары нашай нівы былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі пасьлядоўна ў нашай ніве ўжываліся варыянты назвы у апрыль у апрэль у красавік апрыль з красавік назва гэтага месяца ў лаціне паходзіць або ад слова адчыняць раскрываць расьліны распускаюцца або ад этрускага імя багіні афрадыта травень май пяты месяц году ў грэгарыянскім календары мае дзень назва зьявілася яшчэ ў старажытнаславянскія часы бо ў гэты час зьяўлялася зялёная трава вядомыя таксама назвы песеньнік грымотнік траўнік пазьней пад уплывам бізантыйскай традыцыі месяц атрымаў назву май паводле імя старажытнарымскай багіні вясны маі назва травень існуе ў украінскай а таксама існавала ў старапольскай мове а ў харвацкай саст азначае красавік у старажытнабеларускіх творах часьцей фіксавалася форма май маі праславянскае слова травень выяўленае ў творах старабеларускай мовы двойчы у полацкім эвангельлі хііі ст і слоўніку памвы бярынды у сучаснай беларускай літаратурнай мове амаль ад пачатку назва месяцу існавала ў форме май наша ніва пачатку стагодзьдзя ўжывала форму травень май толькі ў гадах больш шырокае ўжываньне слова травень займела за часам беларусізацыі я гг пасьля чаго прызнаецца састарэлым у афіцыйным ужытку слова травень аднаўляецца ў я гады верасень дзявяты месяц году ў грэгарыянскім каляндары мае дзён верасьня адбываецца восеньскае раўнадзенства пры канцы месяца пачынаецца бабіна лета назва месяцу паводле брукнэра паходзіць ад квітнеючага ў гэтым месяцы верасу у выданьнях францішка скарыны ўжываецца назва вресень яна ж згадваецца і ў храналёгіі андрэя рымшы назва ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове паўстала ў асяродзьдзі газэты наша ніва і набыла больш менш канчатковую форму ў калі ў календары нашай нівы былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі пасьлядоўна ў нашай ніве ўжываліся варыянты сенцябр верасень сенцябр верасень сенцябр і ўрэшце верасень лацінская назва паходзіць ад слова сёмы паколькі ў рымскім календары які пачынаўся ад сакавіка гэты месяц меў сёмы парадкавы нумар пасьля каляндарнай рэформы перад сакавіком былі дададзеныя студзень і люты аднак ранейшая назва месяцу захавалася да юліянскае рэформы верасень меў дзён пасьля старажытныя грэкі называлі верасень бедраміён шторок верасень і сьнежань пачынаюцца ў адзін дзень тыдню паколькі паміж верасьня і сьнежня дзень лік які дзеліцца на колькасьць дзён у тыдні ніякі іншы месяц году не сканчаецца ў той самы дзень што й верасень такой уласьцівасьцю валодаюць толькі верасень ды травень лістапад адзінаццаты месяц году ў грыгарыянскім каляндары мае дзён апошні месяц каляндарнай восені ў паўночным паўшар і вясны ў паўднёвым назва месяцу паводле брукнэра паходзіць ад падаючага лісьця што тыпова ў гэтую пару ў цэнтральнаэўрапейскім клімаце у выданьнях францішка скарыны падаецца народная назва грудень яна ж згадваецца і ў храналёгіі андрэя рымшы назва ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове паўстала ў асяродзьдзі газэты наша ніва і набыла больш менш канчатковую форму ў калі ў календары нашай нівы былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі пасьлядоўна ў нашай ніве ўжываліся варыянты наябр лістапад наябр і ўрэшце лістапад лацінская назва паходзіць ад слова дзявяты паколькі ў рымскім календары які пачынаўся ад сакавіка гэты месяц меў дзявяты парадкавы нумар пасьля каляндарнай рэформы перад сакавіком былі дададзеныя студзень і люты аднак ранейшая назва месяцу захавалася шторок лістапад пачынаецца ў адзін дзень тыдню зь лютым акрамя высакосных і сакавікок а сканчаецца ў адзін дзень тыдню з жніўнем хвіліна ці мінута гэта словы хвіліна і мінута раўнапраўныя ў беларускай мове ў значэньні й часткі гадзіны ці сэкундаў мінута назоўнік лацінскага паходжаньня у даслоўным перакладзе маленькая дробная у сярэднявечнай лаціне было спалучэньне першая малая частка гадзіны у старабеларускай мове минута ўжывалася ня толькі ў часавым сэнсе але й на абазначэньне кароткай выпіскі копіі да прыкладу у тэксьце году чытаем минуту выписаную съ тыхъ книгъ передъ нами вказывали для народнай беларускай мовы стагодзьдзяў мінута й яе фанэтычны варыянт мінюта характэрныя ўжо толькі ў часавым значэньні сорак мінют прайшло а яе няма гэты зэльвенскі сказ з слоўніка беларускіх гаворак паўночна заходняй беларусі і яе пагранічча слова мінута мае шматвяковую традыцыю ўжываньня ў нашай мове у нас яно дарэчы зьявілася на пару стагодзьдзяў раней чымся ў расейскай мове тым ня менш часта ў літаратурным маўленьні мы сьвядома дыстанцыюемся ад мінуты аддаем перавагу слову якога няма ў расейскім лексыконе назоўніку хвіліна яго вытокі у старажытнаверхненямецкім слове даслоўна час гадзіна імгненьне акрамя вымярэньня часу слова мінута ўжываецца і для вымярэньня вуглоў тут мінута градуса вуглавых сэкунд для скарочаннага запісу мінуты выкарыстоўваецца знак або проста апостраф напрыклад у геамэтрыі вугал роўны градусаў і мінут ці пры пазначэньні вуглавых каардынатаў на мапе зямлі паўночнай шырыні вацлаў юстынавіч ластоўскі студзеня беларускі пісьменьнік гісторык літаратуразнавец публіцыст і палітычны дзяяч адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня псэўданімы і крыптанімы власт васіль люцьвяг у сям і безьзямельнага шляхціца скончыў на радзіме пагосцкую пачатковую школу пасьля сканчэньня непрацяглы час вывучаў лацінскую мову ў свайго дзядзькі франціша ластоўскага у годзе прайшоўшы пехатой вёрстаў да чыгункі ластоўскі зьехаў у вільню працаваў хлопчыкам на паслугах у віннай лаўцы канцылярыстам у шаўлях летува бібліятэкарам у студэнцкай бібліятэцы ў санкт пецярбургу дзе наведваў лекцыі ва ўнівэрсытэце уступіў у польскую сацыялістычную партыю рабіў канторшчыкам на таварнай станцыі ў рызе далучыўся да беларускага нацыянальнага грамадзкага і культурнага руху у гадах уваходзіў у беларускую сацыялістычную грамаду у годзе быў арыштаваны за сацыялістычную прапаганду і сядзеў некалькі месяцаў у турме ад сакратар рэдакцыі нашай нівы і загадчык першай беларускай кнігарні па адрасе ў вільні завальная у рэдактар газэты гоман у выдаваў газэту у канцы году ўзначаліў прадстаўніцтва ўраду бнр пры літоўскай тарыбе быў беларускім аташэ пры літоўскім пасольстве ў бэрліне з у партыі беларускіх эсэраў са сьнежня да красавіка узначальваў раду міністраў бнр быў прэм ерам удзельнічаў у арганізацыі антыпольскага партызанскага руху ў заходняй беларусі быў старшынём сувязі нацыянальна дзяржаўнага вызваленьня беларусі быў зьняволены польскімі ўладамі у яму дазволена выехаць ў летуву у красавіку году выйшаў з ураду бнр і адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасьці выдаваў у коўні літаратурна навуковы часопіс крывіч у красавіку пераехаў у бсср у урад бсср дазволіў яму вярнуцца ў менск працаваў дырэктарам беларускага дзяржаўнага музэю ад году вацлаў ластоўскі акадэмік і сакратар інбелкульта і акадэміі навук бсср у годзе падчас экспэдыцыі ў сыбір ластоўскага арыштавалі па справе саюзу вызваленьня беларусі пазбавілі званьня акадэміка і саслалі на гадоў у саратаў там ён працаваў загадчыкам аддзелу рэдкай кнігі ва ўнівэрсытэцкай бібліятэцы паўторна арыштаваны ў прыгавораны да вышэйшай меры пакараньня студзеня году яго расстралялі па першым прыгаворы рэабілітаваны чэрвеня па другім у крытыцы в ластоўскага прысьвечаныя некалькі нумароў часопіса беларуская думка галоўны рэдактар в гігін у нумары за год публіцыст алег ліцкевіч выказвае меркаваньне што ластоўскі склаў шэраг песень якія выдаў за аўтэнтычныя фальклёрныя у тым ліку вядомую песьню пра бітву пад воршай слава воршы ўжо ня горша у нумары за год гісторык а гронскі сьцьвярджае што менавіта ластоўскі прыдумаў каліноўскаму імя кастусь ігнаруючы той факт што ў адпаведнасьці з гістарычнымі дакумэнтамі дадзеная форма імя ўжывалася ў сям і к каліноўскага у гэтым жа артыкуле гронскі выкрывае падкрэсьлена ненавуковую публіцыстычную працу в ластоўскага прыводзячы скажэньні арыгінальнага тэксту твору каліноўскага у ластоўскага на гэтай падставе гронскі сьцьвярджае што зьвяртаючыся да сялянаў ён к каліноўскі не называў іх беларусамі тым часам у шырока вядомых лістах з пад шыбеніцы к каліноўскі пісаў а пісьмо аддрукуйце каб знаў свет божы як мужыкі беларусы глядзяць на маскалёў і паўстанне польскае чаго яны хочуць і чаго па сваей сіле дабіваціся будуць у годзе разам зь іншымі выбітнымі ўраджэнцамі глыбоччыны ў глыбокім быў усталяваны бюст вацлава ластоўскага выступаў як паэт празаік публіцыст крытык і літаратуразнавец выдаваў часопісы і газэты крамбамбуля беларускі гурт які выконвае музыку ў зьмяшаным стылі пад уплывам року ды поп фольку заснаваны ў годзе лявонам вольскім ды музыкамі гурту выпусьціў чатыры студыйныя альбомы зборнік найлепшых песень ды два інтэрнэт самотнікі песьні пераважна па беларуску а таксама па польску ды па азэрбайджанску сьпеў гюнэш абасавай назва гурту паходзіць ад назвы аднайменнага напою у годзе ў кліп марафоне песьня турысты перамагла ў намінацыі анімацыйныя кліпы а абсэнт у намінацыі лірыка у годзе гурт прыняў удзел у пазаконкурснай частцы фэстывалю басовішча удзельнічалі ў фэсьце кубак піва у склад гурту цалкам абноўлены ад першага складу застаўся толькі лявон вольскі у новым складзе гурт запісаў новы самотнік раз два тры усе за стол год адзначаны альбомам драбадзі драбада з кавэрамі на папулярныя народныя песьні сьвету кружэлка вылучаецца выразным рокавым гучаньнем песьні гурту гучалі ў кароткамэтражным фільме колер каханьня і стужцы году дастыш фантастыш былыя ўдзельнікі запрошаныя выканаўцы іншыя ўдзельнікі вераніка анатольеўна чаркасава студзеня кастрычніка менск беларуская журналістка маці дыяна чаркасава працавала ў газэце голас радзімы бацька анатоль чаркасаў таксама быў журналістам і пісьменьнікам займаўся перакладамі у апошніх клясах чаркасава друкавалася ў голасе радзімы са сваімі першымі нататкамі пасьля сканчэньня журфаку бду кірунак радыё і тэлебачаньне пачала працаваць у моладзевай рэдакцыі бт займалася дакумэнталістыкай самыя знакамітыя дакумэнтальныя фільмы пра максіма багдановіча пра сяргея мяржынскага а таксама пра бацьку анатоля чаркасава пэўны час яна разам з будучым мужам дзьмітрыем філімонавым працавала над праграмай крок на пачатку х чаркасава разьвіталася з бт і прыйшла ў голас радзімы потым працавала ў незалежных выданьнях имя белорусская деловая газета наша свабода потым у белгазеце друкавалася ў расейскіх часопісах новое время і ъ огонек апошні год працавала ў незалежнай газэце салідарнасць яна праводзіла журналісцкія расьсьледаваньні пісала на сацыяльныя пра выбітных землякоў праблемы простага чалавека экалёгіі сэкты цыганскую меншасьць і пад гістарычныя палітычныя тэмы стан тэлебачаньня значнай сталася сэрыя артыкулаў пра незаконны гандаль зброяй паміж беларусьсю й іракам за ўсё жыцьцё яна займала ўсяго адну кіраўнічую пасаду намесьніцы галоўнага рэдактара ў белгазете у г га баж абвесьціла аб правядзеньні творчага конкурсуімя в чаркасавай вынікі конкурсу былі падведзеныя студзеня у дзень нараджэньня журналісткіу журы конкурсу ўвайшлі беларускі паэт былы старшыня дзяржтэлерадыё генадзь бураўкін маці веранікі дыяна чаркасава старшыня камісіі па этыцы баж анатоль гуляеў беларуская журналістка рэдактарка рэсурсу заўтра тваёй краіны марына загорская а таксама былая выкладчыца інстытуту журналістыкі бду і адна з укладальнікаў кнігі красным по белому натальля кулінка амсьціслаў места ў беларусі на рацэ віхры адміністрацыйны цэнтар амсьціслаўскага раёну магілёўскай вобласьці насельніцтва на год чалавекі знаходзіцца за км ад магілёва за км ад чыгуначнай станцыі ходасы лінія ворша крычаў вузел аўтамабільных дарог на магілёў горкі крычаў чавусы хаславічы амсьціслаў магдэбурскае места цэнтар гістарычнага рэгіёну старажытны замак вялікага княства літоўскага да нашага часу тут захаваліся гарадзішчы дзявочая і замкавая горы фрагмэнты даўняга тупічэўскага манастыра зруйнаваны савецкімі ўладамі барокавы комплекс езуіцкага калегіюма з касьцёлам сьвятога міхала клясыцыстычныя траецкая і спаская цэрквы і перабудаваны ў маскоўскім стылі колішні касьцёл найсьвяцейшай панны марыі анёльскай пры кляштары бэрнардынаў сярод мясцовых славутасьцяў вылучаецца касьцёл найсьвяцейшай панны марыі пры кляштары кармэлітаў помнік архітэктуры віленскага барока з унікальнымі фрэскамі прысьвечанымі гвалту над мірным насельніцтвам з боку маскоўскіх захопнікаў у годзе гэты і іншыя архітэктурныя помнікі амсьціслава з савецкіх часоў знаходзяцца ў занядбаным стане і патрабуюць неадкладнай кансэрвацыі і рэстаўрацыі тапонім амсьціслаў утварыўся ад імя мсьціслаў імаверна ад асновы мост масьціць летапісны заснавальнік места князь смаленскі расьціслаў мсьціславіч унук уладзімера манамаха ушанаваў у ягонай назьве памяць пра свайго бацьку мсьціслава вялікага варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах мстислав мстиславль у сучаснай беларускай мове клясычны правапіс старадаўні тапонім і вытворны ад яго прыметнік аформіўся з устаўным галосным а амсьціслаў амсьціслаўскі што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места мсціслаў тым часам у нарматыўным даведніку назвы населеных пунктаў рэспублікі беларусь форма амсціслаў фіксуецца як варыянтная гэта значыць што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай мовазнаўца валянціна лемцюгова паказвае на тое што форма амсьціслаў адлюстроўвае адну з характэрных фанэтычна артаграфічных асаблівасьцяў беларускай мовы наяўнасьць прыстаўных галосных і таму зусім заканамерна можа прэтэндаваць на нарматыўную разам з тым яна аддае перавагу форме мсьціслаў з прычыны большай блізкасьці да старажытнай марфалягічнай формы мстиславль што дазваляе рэканструяваць паходжаньне назвы места тым часам мовазнаўца вінцук вячорка паказвае на тое што зьбег зычных у пачатку назвы ўсё ж вымагае прыстаўнога галоснага дзеля мілагучнасьці і зручнасьці вымаўленьня у якасьці абгрунтаваньня слушнасьці назвы амсьціслаў ён прыводзіць наяўную ў мясцовых гаворках спрошчаную форму амціслаў прычым гэтая форма як і асноўная назва амсьціслаў ужываецца незалежна ад таго на які гук зычны або галосны сканчаецца папярэдняе слова першы пісьмовы ўпамін пра амсьціслаў зьмяшчаецца ў грамаце князя смаленскага расьціслава якая датуецца гадамі хоць у пазьнейшай летапіснай крыніцы падаецца больш раньняя дата заснаваньня паселішча год пад годам амсьціслаў упамінаецца ў іпацьеўскім летапісе як горад смаленскага княства старажытнае паселішча ўзьнікла на замкавай гары дасьледнікі ў гадох выявілі тут культурны пласт з прадметамі хіі іі стагодзьдзяў драўлянымі пабудовамі маставымі і складалася з замка умацаванага ровам і валамі і вакольнага места у й палове хіі ст амсьціслаў імаверна быў другой рэзыдэнцыяй смаленскіх князёў у годзе раман расьціслававіч адпісаў паселішча ў валоданьне свайму сыну мсьціславу які пераўтварыў яго ў сталіцу ўдзельнага княства расьціслаў раманавіч першы князь амсьціслаўскі у сярэдзіне і ст вялікі князь альгерд выдзяліў амсьціслаў з смаленскага княства і далучыў да вялікага княства літоўскага дзе места засталося ў валоданьні тутэйшай княскай дынастыі тагачаснае амсьціслаўскае княства яднала ў сваім складзе воласьці ўздоўж сярэдняй плыні сажа і дняпра магілёў цяцерын княжыцы дрокаў крычаў папова гара і мглін а таксама далучаную вітаўтам воласьць малохву ўздоўж правага берага ракі віхры і яе прытока малохвы у і стагодзьдзяў амсьціслаў быў гандлёва рамесным цэнтрам цесна зьвязаным эканамічна з магілёвам вільняй кракавам ноўгарадам разаньню і іншымі местамі у годзе вялікі князь альгерд пасадзіў у амсьціславе свайго намесьніка а пазьней перадаў места свайму сыну лугвену заснавальніку роду князёў мсьціслаўскіх у годзе каля места адбылася ліпеня году мясцовая харугва ўзяла ўдзел у грунвальдзкай бітве у годзе пад амсьціславам адбылася бітва паміж войскамі вкл і масковіі у якой перамогу атрымалі маскоўскія войскі апошнія аднак ня здолелі захапіць горад на той жа час прыпадае згасаньне роду лугвенавічаў а амсьціслаўскае княжаньне праз шлюбныя зьвязкі перайшло да заслаўскіх князёў з году амсьціслаў праз згасаньне роду заслаўскіх перайшоў у валоданьне вялікага князя жыгімонта аўгуста і стаў цэнтрам староства згодна з адміністрацыйна тэрытарыяльнай рэформай гадоў места атрымала статус сталіцы амсьціслаўскага ваяводзтва у склад якога ўвайшла тэрыторыя колішняга амсьціслаўскага княства крычаўскай воласьці і прыватных маёнткаў папярэдне вылучаных зь іхнага складу у годзе ў амсьціславе збудавалі першы касьцёл з фундацыі старосты пятра паца у выніку першага падзелу рэчы паспалітай год амсьціслаў апынуўся ў складзе расейскай імпэрыі дзе стаў цэнтрам правінцыі з году цэнтар павету магілёўскай губэрні у гэты час тут дзейнічалі мураваных цэркваў каталіцкія кляштары і адна драўляная царква у годзе расейскія ўлады даравалі месту новы герб у ніжняй часцы шчыта знаходзілася выява чырвонай лісіцы якіх зьвяроў у ваколіцах гэтага места вельмі шмат маецца у верхняй частцы палова гербу расейскай імпэрыі аднак у годзе імпэратрыца расейская кацярына унесла зьмены ў герб чырвоны воўк галава ўлева на год у амсьціславе было двары у годзе адкрылася шляхецкая а ў годзе духоўная вучэльня у годзе ў месьце збудавалі сьвечачны завод на год у амсьціславе працавалі двухклясная народная вучэльня дваранская вучэльня прыватная жаночая школа і жыдоўскія вучэльні у годзе працавалі вапнавы завод з году плісавыя мануфактуры фабрыка баваўняных тканін з году і крупадзёка з году пачала працаваць гарбарня з году цагельня з году маслабойня дзейнічала паштовая станцыя на тракце ворша клімавічы касьцюковічы якая ў годзе мела коней у годзе адкрылася тэлеграфная станцыя працавалі крамаў штогод праводзіліся кірмашы паводле перапісу году у амсьціславе дзейнічалі меская духоўная і прыходзкая вучэльні дробных прадпрыемстваў лякарні на год тут было будынкаў зь іх мураваныя працавалі фабрыкаў і заводаў з агульнай колькасьцю ў работнікаў якія перапрацоўвалі сельскагаспадарчую сыравіну вінакурня паравы і вадзяны млыны крупадзёрні маслабойні ваўначоска мылаварня цагляныя і ваннавыя прадпрыемствы шкіпідарна дзягцярны завод у месьце была адна лякарня на месцаў амбуляторыя аптэка тры аптэкарскіх магазыны лекары аптэкары акушэрак і фэльчараў на ўвесь павет колькасьцю шынкоў амсьціслаў займаў другое месца ў губэрні пасьля магілёва места асьвятлялася газавымі ліхтарамі вадой жыхары карысталіся з ракі і студняў у гадох выходзіла штотыднёвая газэта белорусский комиссионер у годзе газэта белорусский корреспондент у амсьціславе працуюць ліцэй каледж сярэднія спартовая некалькі спэцыялізаваных школ школа мастацтваў імя м чуркіна мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка дзейнічаюць раённы цэнтар культуры і народнай творчасьці раённы дом рамёстваў бібліятэкі цэнтральная і дзіцячая раённы навукова мэтадычны цэнтар з году ў месьце штогод праходзіць беларускі фэст камэрнай музыкі у амсьціславе захаваўся гістарычны плян у структуру якога ўваходзяць помнікі архітэктуры стагодзьдзяў а таксама помнікі археалёгіі траецкая замкавая і дзявочая горы забудова галоўнай восі павярховыя дамы цэнтру павярховыя на вольных тэрыторыях уздоўж магілёўскай шашы ўзводзяцца шматпавярховыя будынкі у годзе зьявіўся праект рэгенэрацыі гістарычнага цэнтру які прадугледжвае захаваньне старога пляну яго рэканструкцыю з мэтай наданьня месту значэньня турыстычнага цэнтру з урбананімічнай спадчыны амсьціславу да нашага часу гістарычныя назвы часткова захавалі вуліцы кармэліцкая і пірагоўская афіцыйна гэтыя назвы вярнулі верасьня году гістарычны рынак атрымаў назву ў гонар пятра мсьціслаўца прадпрыемствы харчовай лёгкай прамысловасьці дзейнічае амсьціслаўскі гістарычна археалягічны музэй з году ў месьце штогод праводзіцца сьвята сярэднявечнай культуры рыцарскі фэст спыніцца можна ў мескім гатэлі у хіі хіх стагодзьдзяў амсьціслаўстаў буйным цэнтрам ганчарных рамёстваў і архітэктурна дэкаратыўнай керамікі помнікі пятру мсьціслаўцу год каля езуіцкага касьцёла год на гістарычным рынку каля падножжа замкавай гары знаходзіцца крыніца кагальны калодзеж гідралягічны помнік прыроды мясцовага значэньня зьміцер яўгенавіч сідаровіч кастрычніка менск бсср траўня менск беларусь беларускі музыка дудар былы лідэр гурту камэлот аўтар і выканаўца песень зьбіральнік фальклёру дзед зьмітра сідаровіча мечыслаў вікенцьевіч у пераехаў у менск зь вёскі скірмантава пад койданавым зьміцер сідаровіч па прафэсіі інжынэр будаўнік кандыдат навук песьні пісаў ад году па беларуску пачаў пісаць у м пасьля паездкі на падляшша у стварыў гурт камэлот выпусьціў кнігу вершаў тры жалуды аўтар складальнік даведніка вялікія музыкі хх стагодзьдзя акрамя бардаўскай песьні актыўна займаўся фальклёрам адраджаў дуду у удзельнічаў у альбоме вір гурту стары ольса у г заснаваў капэлю на таку якая ладзіць вечарыны традыцыйнага танцу дмахоўскі генрых генрык дмухоўскі кастрычніка траўня скульптар і палітычны дзяяч вядомы таксама як генры д сандэрс пасьля сканчэньня прыродазнаўчага факультэта віленскага ўнівэрсытэту далучыўся да паўстанцаў у рэчы паспалітай а пасьля паразы паўстаньня эміграваў у францыю у удзельнічае ў вулічных баях у львове у ён апынаецца ў злучаных штатах амэрыкі пад імем генры д сандэрс для будынка кангрэсу у вашынгтоне ён стварае бюсты джорджа вашынгтона томаса джэфэрсана бенджаміна франкліна тадэвуша касьцюшкі гэтыя бюсты і сёньня ўпрыгожваюць памяшканьне кангрэсу зша у гэты час ён робіць мэдальён з сылюэтамі пакараных сьмерцю дзекабрыстаў бюст л кошута скульптурную групу гарыбальдзі з воінамі але лёс не пашкадаваў яго сям ю паміраюць жонка і дзеці пахаваны яны ў філядэльфіі дзе над магіламі асірацелы генрых паставіў помнік выкананы са сьнежна белага мармуру па сьмерці родных у траўні гады цягнулася бюракратычная валакіта пакуль яму далі дазвол вярнуцца генрых дмахоўскі адкрывае скульптурнае атэлье ў вільні сярод найлепшых твораў зробленых у гэты час мадэль надмагільнага помніка барбары радзівіл фігура сьвятога ўладзіслава для віленскай катэдры помнік уладзіслава сыракомлі ягоны талент і веды атрымоўваюць прызнаньне грамадзтва абірае правадзейным чальцом віленскай археалягічнай камісіі падчас паўстаньня гадоў дмахоўскі стаў паўстанцкім камісарам дзісенскага павету ён загінуў траўня году каля фальварку парэчча пад докшыцамі ў адным зь першых баёў з царскімі войскамі пахаваны на старажытных могілках каля аднайменнай вёскі цяпер бірулі докшыцкага раёну амсьціслаўскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў складзе магілёўскай вобласьці беларусі у годзе ў амсьціслаўскі павет уваходзіла валасьцей асьлянская бахоцкая казімерава слабацкая любавіцкая манастыршчынская піранская соінская старасельская хіславіцкая шамаўская красавіка павет адышоў да смаленскай губэрні амсьціслаўскі раён створаны ліпеня году у годзе малькаўскі сельсавет пераўтвораны ў нацыянальны літоўскі які красавіка году быў далучаны да доўгавіцкага сельсавету рылаўшчынскі сельсавет пераўтвораны ў чырвонагорскі у выніку новага адміністрацыйна тэрытарыяльнага падзелу амсьціслаўскі раён з лютага году ўвайшоў у склад магілёўскай вобласьці на студзеня году раён уключаў места амсьціслаў і сельсаветаў доўгавіцкі забалацкі чырвонагорскі курманаўскі мазалаўскі падсолтаўскі пячкавіцкі пячонкаўскі старасельскі тарашчынскі хлышчоўскі шамаўскі шыркаўскі янаўскі на студзеня году ў складзе раёну места амсьціслаў і сельсаветаў доўгавіцкі забалацкі капачоўскі лютненскі мазалаўскі мушынскі падсолтаўскі разьдзельскі ракшынскі сапрынавіцкі сялецкі ходасаўскі чырвонагорскі шчучынскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе гарадзенскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места шчучын шчучынскі раён мяжуе на поўначы зь летувой на захадзе з гарадзенскім на ўсходзе і поўдні зь вярэнаўскім зьдзецельскім лідзкім і мастоўскім раёнамі гарадзенскай вобласьці шчучынскі раён разьмяшчаецца ў паўночна заходняй частцы гарадзенскай вобласьці на захадзе ўсходне эўрапейскай раўніны значная частка тэрыторыі раёну знаходзіцца ў межах лідзкай раўніны паўднёвая ўскраіна у межах верхнянёманскай нізіны паверхня раёну плоскахвалістая зь дзялянкамі марэнавых узгоркаў і шырокімі забалочанымі далінамі рэчак найвышэйшы пункт тэрыторыі раёну м над узроўнем мора каля вёскі вялікае мажэйкава найніжэйшая адзнака м зрэз нёману на поўдні раёну карысныя выкапні торф пяскова жвіровы матэрыял крэйда будаўнічыя пяскі цагляная сыравіна бузы гліна клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ліпеня сярэднярочная колькасьць ападкаў складае мм працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду дзён лясы тэрыторыі раёну пераважна іглічныя і бярозавыя буйны масіў лесу катранская пушча знаходзіцца на паўночным захадзе раёну ляндшафтавыя заказьнікі дзяржаўнага значэньня котра ліпічанская пушча і азёры абодва часткова найбольшая рака нёман з прытокамі лебяда котра буйныя азёры берштаўскае доўгае утвораны студзеня году ў складзе баранавіцкай вобласьці з верасьня году перападпарадкаваны гарадзенскай вобласьці згодна зь перапісам року беларусы складаюць ад усяго насельніцтва палякі расейцы у невялікай колькасьці на тэрыторыі раёну пражываюць таксама ўкраінцы летувісы татары і прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў сельскагаспадарчую галіну шчучынскага раёну грамадзкі сэктар прадстаўляюць сельскагаспадарчых вытворчых каапэратываў унітарныя сельскагаспадарчыя прадпрыемствы адкрытае акцыянэрнае таварыства васілішкі экспэрымэнтальныя базы племпттушкапрадуктар фэрмэрскіх гаспадарак асноўны вытворчы кірунак сельскагаспадарчай галіны раёну мяса малочны з вырошчваньнем збожжавых бульбы і цукровых буракоў прадпрыемствы харчовай машынабудаўнічай і дрэваапрацоўчай прамысловасьці найбольш буйныя зь іх адкрытыя акцыянэрныя таварыствы шчучынскі завод аўтапровад і шчучынскі масласырзавод па тэрыторыі раёну праходзяць чыгунка масты ліда аўтамабільныя дарогі горадня ліда масты шчучын астрына радунь захаваліся помнікі архітэктуры клецкі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе менскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавекі адміністрацыйны цэнтар места клецак мяжуе з ганцавіцкім і ляхавіцкім раёнамі берасьцейскай вобласьці нясьвіскім капыльскім і салігорскім раёнамі менскай вобласьці паўночную частку раёну займае капыльская града цэнтральную клецкая раўніна паўднёвая разьмяшчаецца ў межах прыпяцкага палесься пераважаюць вышыні м максымальная вышыня м на поўнач ад вёскі ліскава клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня с ліпеня с сярэдняя колькасьць ападкаў складае мм вэгетацыйны пэрыяд дні лясы тэрыторыі пераважна іглічныя і бярозавыя рака лань з прытокамі начай цапрай на мяжы з капыльскім раёнам рака морач і чырвонаслабадзкое вадасховішча на поўдні вадасховішча лактышы сельская гаспадарка спэцыялізуецца на мяса малочнай жывёлагадоўлі сьвінагадоўлі вырошчваньні буракоў таксама вырошчваюць зерневыя і кармавыя культуры бульбу гародніну прадпрыемствы харчовай радыёэлектроннай мэблевай прамысловасьці па тэрыторыі раёну праходзіць чыгунка асіпавічы баранавічы аўтамабільныя дарогі слуцак івацэвічы нясьвіж лунінец і іншыя захаваліся помнікі архітэктуры й садова паркавага мастацтва сьвята ўсьпенская царква у в бабічы сьвята петра паўлаўская царква брама званіца галубятня і капліца у в галынка вятрак пачатак ст сядзіба канец ст пачатак ст у в даматканавічы сьвята пакроўская царква у в ёдчыцы сьвята дыянісаўская царква я палова ст у в заастравечча касьцёл з кляштарам дамініканцаў ст і царква канец ст у месьце клецак палацава паркавы комплекс хіх ст у в радзівілімонты в чырвоная зорка царква пачатак ст у в межная слабада касьцёл узьнясеньня крыжа панскага пачатак ст у в нагорнае будынак паштовай станцыі я палова ст у в сіняўка сьвята багародзіцкая царква у в салаўі сядзіба у в стралкова сьвята яна прадцечанская царква пачатак ст і сядзібна паркавы ансамбль я палова ст у в туча вятрак канец ст пачатак ст у в шайкі сядзіба у в янавічы флярыян паўлавіч ждановіч менск цяпер беларусь менск адзін з заснавальнікаў прафэсійнага тэатру актор рэжысэр і грамадзкі дзяяч псэўданімы алесь крэсік іван карась брат антона ждановіча нарадзіўся ў менску ў сям і службоўца банка быў першынцам з дзяцей скончыў менскую рэальную вучэльню у годзе скончыў варшаўскую драматычную школу працаваў акторам у польскіх тэатрах беларусі у г вярнуўся ў менск дзе выступаў у тэатральнай трупе пры польскім спартовым таварыстве сокал зь вершамі янкі купалы і якуба коласа далучыўся да беларускага культурніцкага руху жніўня у радашкавічах адбылася прэм ера знакамітай п есы паўлінка ставіў спэктакль менскі драматычны гурток якім кіраваў флярыян ждановіч а сярод гледачоў быў і сам аўтар янка купала падрыхтаваў мастацкую праграму беларускі кірмаш арганізаваў драматычны гурток які пасьля паказу ў вёсцы старое сяло пад менскам спэктакля па рэвізіі м крапіўніцкага быў забаронены ўладамі каб пазьбегнуць арышту выехаў у крым дзе выступаў на рускай сцэне да лютаўскай рэвалюцыі працаваў у менскай гарадзкой думе у мастацкі кіраўнік першага таварыства драмы і камэдыі ў менску у складаных умовах нямецкай і польскай акупацыі ствараў беларускі нацыянальны тэатар у г паставіў у вільні п есу янкі купалы раскіданае гняздо у быў мастацкім кіраўніком першага беларускага таварыства драмы й камэдыі верасьня пад яго кіраўніцтвам у менску адкрыўся беларускі дзяржаўны тэатр бдт цяпер нацыянальны акадэмічны тэатр імя я купалы адначасова ў наркамаце асьветы бсср курыраваў беларускія тэатры быў рэжысэрам беларускага савецкага тэатру ставіў спэктаклі ў бдт з у акторскім складзе бдт ждановіч зрабіў шмат першых пастановак клясыкі беларускае драматургіі купалы коласа аляхновіча галубка каганца ён сам перакладаў на беларускую творы польскай расейскай і ўкраінскай клясыкі у г пакінуў беларусь у г пераехаў зь сям ёй у саратаў расейская сфср дзе ўладкаваўся рэжысэрам пэдагогам тэатральнай вучэльні ліпеня году яго арыштавалі па справе саюзу вызваленьня беларусі й прысудзілі да гадоў ссылкі якую ён адбываў на беламорканале але й пасьля яму не далі вярнуцца ў беларусь капыльскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе менскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места капыль мяжуе з салігорскім слуцкім стаўпецкім нясьвіскім узьдзенскім і клецкім раёнамі менскай вобласьці рэльеф раёну пераважна раўнінны з захаду на ўсход яго перасякае капыльская града пераважаюць вышыні м максымальная м каля в нізкавічы сярод карысных выкапняў капыльскага раёну пераважае торф агульным запасам млн т радовішча крэйды загуменьне запасам тыс т ёсьць таксама радовішчы жвіру і пяску з агульным запасам млн м клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня с ліпеня с ападкаў мм вэгетацыйны пэрыяд дні лясы займаюць тэрыторыі хваёвыя яловыя бярозавыя па тэрыторыі раёну цячэ малых рэчак і праходзіць рыбапрапускны канал на поўначы цячэ рака нёман але яе працягласьць у межах раёну невялікая каля км на рацэ морачы разьмяшчаецца чырвонаслабадзкое вадасховішча малочна мясная жывёлагадоўля сьвінагадоўля пасевы зерневых і кармавых культураў цукровага бураку бульбы прадпрыемствы харчовай паліўнай прамысловасьці па вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў тэрыторыю раёну перасякаюць чыгунка баранавічы асіпавічы аўтамабільныя дарогі бабруйск слуцак берасьце асіпавічы баранавічы захаваліся помнікі архітэктуры й садова паркавага мастацтва парк у в бабоўня сьвята прачысьценская царква я палова ст у в васільчыцы царква я палова ст у в карачаўшчына сьвята ўзьнясенская царква я палова ст у в кіявічы царква сярэдзіна ст у в комсічы сьвята георгіеўская царква пачатак ст у в лешня касьцёл ст у в савічы царква я палова ст у в семежаў капліца ў в цімкавічы сьвята траецкая царква ў в цялядавічы сядзіба ст і касьцёл у гонар зьняцьця з крыжа збавіцеля ў в грозаў сядзібы ст ст у вёсках вялікая раеўка гразавок дунаева сунаі сьвінка і інш сыраварня хіх ст у в чырвоная дуброва выдаецца газэта слава працы вёска семежаў вядомая сьвяткаваньнем цары каляды уключаным у сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны юнэско сыстэма адукацыі складаецца з установаў адукацыі установаў культуры народных самадзейных калектываў узорны самадзейны народны калектыў цары спартовых збудаваньняў працуе копыльская дзіцяча юнацкая спартовая школа дзіцяча юнацкая спартовая школа афп рк прафсаюзу работнікаў апк у капылі ды ў цімкавічах працуюць дзіцячыя школы мастацтваў філіялы ў вёсках слабада кучынка семежаў быстрыца канюхі старыца вёска думічы радзіма дзяржаўнага дзеяча беларусі аляксандра ёсіфавіча сташэўскага в сьвінка беларускага пісьменьніка васіля сташэўскага в слабада кучынка беларускага пісьменьніка і крытыка адама бабарэкі в быстрыца дзяржаўнага дзеяча беларусі івана варвашэні в жабчава беларускага пісьменьніка кузьмы чорнага в пясковае беларускіх паэтаў анатоля астрэйкі і адама русака в труханавічы беларускага пісьменьніка яна скрыгана в вуглы беларускага паэта аляксея коршака в канюхі беларускага пісьменьніка алеся адамовіча менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт мдлу вядучая лінгвістычная вышэйшая навучальная ўстанова беларусі адзін з галоўных пэдагагічных унівэрсытэтаў краіны менскі дзяржаўны пэдагагічны інстытут замежных моваў утвораны ў лістападзе году на базе факультэту замежных моваў менскага дзяржаўнага пэдагагічнага інстытуту у годзе ператвораны ў менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт за час свайго існаваньня з году унівэрсытэт падрыхтаваў больш за тысячаў настаўнікаў і тысячы перакладчыкаў рэфэрэнтаў на лістапад г вну мела катэдраў на якіх працавалі выкладнікаў на базе ўнівэрсытэту дзейнічаюць прафэсійных асацыяцыяў беларускія асацыяцыі выкладчыкаў ангельскай францускай і нямецкай моваў беларуская асацыяцыя камунікатыўнай лінгвістыкі беларуская асацыяцыя амэрыканскіх дасьледаваньняў ва ўнівэрсытэце дзейнічае шэраг інфармацыйных цэнтраў беларускай гішпанскай турэцкай ды кітайскай моваў і культураў унівэрсытэт мае дзейныя дамовы аб супрацоўніцтве з замежнымі партнэрамі і зьяўляецца ўдзельнікам міжнародных праграмаў мдлу разьвівае сувязі з вышэйшымі навучальнымі ўстановамі расеі аўстрыі францыі бэльгіі польшчы гішпаніі італіі вялікабрытаніі мае сумесныя праграмы з вну канады зша кітаю турцыі ва ўнівэрсытэце навучаюцца замежных студэнтаў з краінаў сьвету у годзе ўнівэрсытэт зьяўляўся арганізатарам і месцам правядзеньня ў беларусі эўрапейскага году моваў на базе мдлу дзейнічае катэдра юнэско у студзені году пры спрыяньні пастаяннага прадстаўніцтва рэспублікі беларусь пры аан унівэрсытэт падпісаў мэмарандум аб узаемаразуменьні з сакратарыятам аан мдлу стаў й вышэйшай навучальнай установай сьвету зь якой сакратарыят аан падпісаў такі дакумэнт мэмарандум прадугледжвае садзейнічаньне ў падрыхтоўцы кандыдатаў для ўдзелу ў конкурсным адборы на суісканьне пасады вуснага або пісьмовага перакладчыка для аан выкладчыкі мдлу атрымалі права рыхтаваць спэцыялістаў да экзамэну ў аан а таксама карыстацца любымі матэрыяламі аан для навучальнага працэсу для падпісаньня мэмарандуму ў беларусь з працоўным візытам прыбыў намесьнік генэральнага сакратара аан па пытаньнях генэральнай асамблеі і канфэрэнцыйным абслугоўваньні мухамад шаабан палітычная культура тэрмін прапанаваў у стагодзьдзі гердэр сыстэма ўстойлівых перакананьняў і мадэляў паводзінаў што склаліся гістарычна і выяўляюцца ў непасрэднай дзейнасьці суб ектаў палітыкі у іхных адносінах да адзін да аднаго да саміх сябе і да палітычнай сыстэмы у межах якой яны існуюць палітычная культура выяўляецца ня толькі ў палітыцы але і пры ўзаемадзеяньні эканомікі ды палітыкі палітыкі і права палітыкі і маралі ідэнтыфікатары праяваў палітычнай культуры паказьнікі па якіх можна меркаваць пра палітычную культуру краіны у я гады амэрыканцы г алмонд і с вэрба ў сваёй працы грамадзянская культура палітычныя адносіны і дэмакратыя ў пяці краінах на прыкладзе зша вялікай брытаніі італіі францыі ды мэксыкі прапанавалі наступную клясыфікацыю палітычнай культуры але ў большасьці выпадкаў існуюць натуральна зьмяшаныя тыпы хуткасьць сьвятла ў вакуўме ёсьць фундамэнтальнай фізычнай канстантай і роўная дакладна м с прыкладна км с у сучаснай фізыцы гэтая фізычная велічыня ня ёсьць вынікам вымярэньня гэта яе дэфініцыя паколькі якраз ткі стандарт мэтру вызначаецца праз хуткасьць сьвятла з году хуткасьць сьвятла ў вакуўме ў фізычных формулах абазначаецца лацінскай літарай хуткасьць сьвятла ня ў вакуўме у паветры нейкім газе іншым матэрыяле заўсёды меншая чым у спэцыяльных матэрыялах якія маюць высокую аптычную шчыльнасьць напрыклад у кандэнсаце базэ айнштайна можна значна запаволіць сьвятло у экспэрымэнтах году навукоўцы запаволілі сьвятло да м с а ў годзе камандзе з гарвардзкага ўнівэрсытэту і расейскага фізычнага інстытуту акадэміі навук фіан наагул здолелі спыніць сьвятло ў спэцыяльна падрыхтаваным нагрэтым газе рубідыю оле крыстэнсэн рэмэр упершыню прадэманстраваў у годзе што сьвятло рухаецца з канчатковай хуткасьцю вывучаючы бачны рух спадарожніка юпітэра іо у годзе джэймз кларк максўэл прапанаваў лічыць сьвятло электрамагнітнай хваляй і такім чынам стварыў тэорыю электрамагнэтызму у годзе альбэрт айнштайн выказаў здагадку што хуткасьць сьвятла адносна любой інэрцыяльнай сыстэмы адліку зьяўляецца сталай велічынёй і не залежыць ад руху крыніцы сьвятла ён дасьледаваў наступствы гэтага пастулату выводзячы тэорыю рэлятыўнасьці канстанта мае фундамэнтальнае значэньне для электрадынамікі і наагул для ўсяе фізыкі гэта хуткасьць зь якой распаўсюджваецца электрамагнітнае выпраменьваньне гэта хуткасьць зь якой пашыраецца гравітацыя нарэшце гэта максымальная хуткасьць зь якой можа распаўсюджвацца інфармацыя алесь разанаў нарадзіўся сьнежня беларускі паэт і перакладчык нарадзіўся ў сям і служачых ў вёсцы сялец бярозаўскага раёну берасьцейскай вобласьці бацька сьцяпан разанаў паходзіць з тамбоўскай вобласьці прыехаў з геадэзічнай экспэдыцыяй да вайны ў беларусь дзе і застаўся у годзе алесь разанаў скончыў сялецкую сярэднюю школу у тым жа годзе паступіў на філялягічны факультэт беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту паралельна працаваў ліцейшчыкам на менскім заводзе ацяпляльнага абсталяваньня у кастрычніку студэнты бду сярод лідэраў студэнцкай групы былі разанаў і віктар ярац зьвярнуліся ў цк кпб з патрабаваньнем вярнуць навучаньне на беларускай мове мясцовыя лідэры кампартыі праводзілі курс на татальную русіфікацыю беларускага грамадзтва беларуская мова разглядалася як непатрэбная і любы выступ у яе абарону расцэньваўся як нацыяналістычны выклік вось чаму справе студэнтаў філёлягаў быў дадзены ход на іх было павешана таўро нацыяналістаў што само па сабе было страшным словам праклёнам па тых часах але кіраўніцтва цк кпб баялася грамадзкага рэзанансу таму справе рашылі не надаваць палітычную афарбоўку разанава і яраца папросту выключылі з унівэрсытэту дзякуючы падтрымцы максіма танка уладзімера калесьніка які на той час займаў пасаду загадчыка катэдры беларускай мовы і літаратуры ў берасьцейскім пэдагагагічным інстытуце ды рэктара бпі сяргея гусака разанаву пашчасьціла працягнуць вучобу на філялягічным факультэце берасьцейскага пэдінстытуту які ён скончыў у годзе у гадах працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў кругельскай сярэдняй школе камянецкага раёну дзе разам з вучнямі заснаваў літаратурны гурток з году на прафэсійнай літаратурнай працы працаваў у ліме і роднай прыродзе выдавецтве мастацкая літаратура часопісе крыніца віцэ прэзыдэнт беларускага пэн цэнтру з жыў некаторы час у нямеччыне й аўстрыі цяпер жыве ў беларусі яго творы перакладаліся на ангельскую амэрыканскай пісьменьніцай джасьцін ралей з паўночнай караліны зборнікі паэзіі робіць пераклады зь летувіскай баўгарскай сэрбскахарвацкай ангельскай ды іншых моваў сярод іх пераклад п есы ўільяма шэксьпіра сон у іванаву ноч пераклаў на беларускую мову хоку мацуа басё ігар бабкоў нарадзіўся чэрвеня году гомель беларускі паэт філёзаф і куратар кніжнай сэрыі галярэя б нарадзіўся ў годзе ў гомелі у годзе скончыў беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт аддзяленьне філязофіі і тамсама асьпірантуру працуе ў інстытуце філязофіі акадэміі навук беларусі і займаецца сучаснай посткаляніяльнай тэорыяй і гісторыяй філязофіі выкладае ва ўнівэрсытэтах менску й вільні пры канцы х быў сябрам літаратурных суполак бабілён і тутэйшыя браў удзел у аднаўленьні газэты наша ніва на пачатку х быў адным з заснавальнікаў беларускага калегіюму выдаваў і рэдагаваў часопіс фрагмэнты апавяданьні вершы й эсэ ігара бабкова перакладзены на польскую украінскую нямецкую чэскую й вугорскую мовы зьяўляецца аўтарам тэкстаў да песень гурту новае неба як адзначае алесь бельскі галоўным тэматычным стрыжнем паэзіі і бабкова зьяўляецца тэма філязофіі быцьця паэт заглыбляецца ў агульначалавечыя і філязофскія пытаньні сэнс існаваньня душа і вечнасьць сусьвет і зямны лёс бог і пошук духоўнага апірышча дасьледнік называе паэзію аўтара суб ектнадухоўнай плыньню думак і пачуцьцяў сымон будны каля студзеня пратэстанцкі царкоўны дзяяч вучоны філёзаф пісьменьнік публіцыст і кнігавыдавец вялікага княства літоўскага надрукаваў новы запавет з камэнтарамі і заўвагамі што стала першаю ў сусьветнай літаратуры спробаю радыкальна рацыяналістычнае крытыкі эвангельля адзін зь першых ідэёлягаў разьвіцьця беларускае культуры на роднай мове праз што залічваецца да беларускіх пэрсаналіяў дакладнае месца і час нараджэньня сымона буднага дагэтуль ня высьветленыя на пачатку стагодзьдзя польскі дасьледнік гэнрык мэрчынг выказаў здагадку што будны нарадзіўся недзе на тэрыторыі мазовіі пазьней гэтую тэорыю разьвівалі станіслаў кот мсьціслаў аляхновіч і іншыя польскія аўтары гіпотэзу пра мазурскае паходжаньне буднага пераняў і беларускі дасьледнік сямён падокшын які ў годзе ў біяграфічным нарысе пра буднага напісаў нарадзіўся ён у вёсцы буды мазовія зрэшты ніякіх дакумэнтальных зьвестак пра мазурскае паходжаньне буднага не існуе і лінгвістычны аналіз ягоных польскамоўных твораў не выяўляе мазурскага лексычнага закрасу а як адзначае вітаўт тумаш наадварот мае ў сабе некаторыя слоўныя элемэнты беларускае мовы як і многія іншыя гл далей моўныя адметы с буднага у годзе гісторык польскай мовы і культуры аляксандар брукнэр у адной з сваіх рэцэнзіяў таксама ставіў пад сумнёў наяўнасьць мазурскга пласта ў дзейнасьці сымона буднага адзінаю крыніцаю якою кіраваліся раньнія дасьледнікі паходжаньня сымона буднага зьяўляецца кароткі запіс ў мэтрыцы кракаўскага ўнівэрсытэту за кастрычніка г дзе напісана адгэтуль станіслаў кот зрабіў вывад што прозьвішча зьяўляецца паказьнікам паходжаньня ягонага носьбіта з буды аднак як адзначае вітаўт тумаш толькі ў межах пасьляваеннай бсср налічвалася каля селішчаў з назовамі буда буды а улічваючы этнічную тэрыторыю расьсяленьня беларусаў па за межамі рэспублікі колькасьць населеных пунктаў з назваю буды павялічваецца да некалькіх сотняў уважаючы дакумэнтальную адсутнасьць па даным пытаньні скарыназнаўца вітаўт тумаш адзначае што з факту абазнанасьці буднага ў некаторых нутраных справах і падзеях х гадоў блізкага ад беластоку супрасьлеўскага манастыра гл дабравешчанская царква супрасьль падзеях з часоў ягонага маленства і зьвязаныя з учынкамі архімандрыта сяргея кімбара можна дапусьціць што будны паходзіў зь недалёкае ад манастыра мясцовасьці недзе зь земляў беларускага падляшша каля будны паступіў на факультэт свабодных мастацтваў кракаўскага ўнівэрсытэту дзе атрымаў грунтоўную гуманітарную і багаслоўскую адукацыю магчыма пасьля кракава ён працягваў вучобу ў базэльскім пратэстанцкім унівэрсытэце у будны прыехаў у вільню дзе заняў пасаду катэхізіста настаўніка пратэстанцкай суполкі з абавязкам выкладаць асновы кальвінісцкага вучэньня дзецям і дарослым у выніку гэтае дзейнасьці якая працягвалася два гады у годзе выходзіць яго катэхізіс ідэяй адукацыі простых людзей сымон будны захапіўся ў годзе ў часе працы на пасадзе прапаведніка ў клецку сумесна зь нясьвіскім прапаведнікам мацеем кавячынскім яго братамі кальвінісцкім прапаведнікам лаўрэнціем крышкоўскім будны заснаваў у нясьвіжы друкарню грашовую дапамогу на яе ўтрыманьне аказалі мікалай радзівіл чорны і будучы канцлер вялікі літоўскі астафей валовіч на загад апошняга зь вільні былі перавезеныя шрыфты францішка скарыны што паскорыла зьяўленьне катэхізіса ўжо ў чэрвені году аўтарамі гэтай кнігі фармальны былі с будны м кавячынскі і л крышкоўскі аднак галоўная роля ў яе напісаньні належала буднаму катэхізіс уяўляе сабой кароткія пытаньні на рэлігійную тэму і разгорнутыя адказы спэцыфіка мовы заключалася ў тым што побач з рускаю моваю прыводзяцца вялікія цытаты на царкоўна славянскай мове якія нічым не абазначаюцца такім парадкам будны пайшоў далей за францішка скарыну на шляху збліжэньня пісьмовае мовы рэлігійных твораў і жывое беларускае мовы у кастрычніку году ў нясьвіскай друкарні выйшаў другі беларускі твор таго ж аўтарскага калектыву пра апраўданьне грэшнага чалавека перад богам ён аднак да нашага часу не захаваўся сымон будны зьяўляўся прыхільнікам дыялектыкі будны належаў да памяркоўнай рэлігійна рэфармацыйнай плыні блізкай да кальвінізму якая на беларусі і ў літве называлася эвангелічнай але ў пач х гадоў у яго ўзьніклі сумненьні наконт трактоўкі асноўных палажэньняў хрысьціянскай дагматыкі дагмата тройцы і прыроды хрыста спробай пераацэнкі хрысьціянскага веравучэньня тлумачыцца зварот будны да вывучэньня патрыстычнай літаратуры г зн рэлігійнай філязофіі таго пэрыяду калі хрысьціянства яшчэ не было дагматызавана у сумесна з крышкоўскім будны пераклаў на польскую мову і выдаў у нясьвіжы гутаркі сьвятога юсьціна філёзафа і пакутніка з трыфанам іудзеем у сярэдзіне х гадоў будны адзін з ідэолягаў антытрынітарызму радыкальнай плыні беларуска літоўскай рэфармацыі ён удзельнічаў у рабоце сынодаў зьездаў беларускіх літоўскіх і польскіх арыян антытрынітарыяў або літоўскіх і польскіх братоў дзе ў вострых дыскусіях абараняў сваё рэлігійна філязофскае і сацыяльна палітычнае вучэньне у пасьля сьмерці мікалая радзівіла чорнага будны пакінуў клецак і пераехаў у холхла куды яго запрасіла ганна кішка удава віцебскага ваяводы у пісьменьнік з холхла пераехаў у заслаўе пад менскам у гэтым жа годзе ў поўным аб ёме пабачыла сьвет біблія сымона буднага ці нясьвіская біблія у гэты пэрыяд у лёсе асьветніка адбыўся пералом ён знайшоў новага мэцэната ў асобе беларускага магната арыяніна яна кішкі восеньню апошні прапанаваў яму пасаду міністра прапаведніка у лоску заснаваў там друкарню і аддаў яе ў поўнае ягонае распараджэньне у у лоскай друкарні выйшаў новы запавет з прадмовай і камэнтарамі буднага што былі апушчаны ў нясьвіска ўзьдзенска заслаўскай бібліі вялікае значэньне будны надаваў прапагандзе сваіх рэлігійна філязофскіх ідэй і на захадзе на працягу ён выдаў у лоскай друкарні на лацінскай мове некалькі твораў аб дзьвюх прыродах хрыста нагоды аргумэнтаў сімлера кароткі доказ што хрыстос не зьяўляецца такім жа богам як бацька і інш у у лоску выйшаў у сьвет галоўны рэлігійна філязофскі твор буднага пра найважнейшыя палажэньні хрысьціянскай веры у якім ён абагульніў свае радыкальныя ідэі трактат буднага пра найбольш важнейшыя палажэньні хрысьціянскай веры пераважна палемічны у ім аўтар дыскутуе ня толькі з трынітарыямі але і з прыхільнікамі дытэізму двухбожжа пятром з гонядзі і станіславам фарноўскім у гэтым творы ён распрацоўвае ўнітарную канцэпцыю бога і натуралістычную вэрсію паходжаньня хрыста паводле буднага богам зьяўляецца толькі бог айцец сьвяты дух сіла боская хрыстос жа наогул ня мае ніякіх адносінаў да боскай супольнасьці паколькі па сваім паходжаньні ён натуральны чалавек узьведзены ў боскі сан дзякуючы сваім высокім маральным якасьцям і заслугам у прапагандзе хрысьціянства гэта была не тэалягічная а тыповая філязофска рацыяналістычная інтэрпрэтацыя якая разбурала традыцыйны асноватворны хрысьціянскі дагмат апошнія гады будны жыў пры дварах выпадковых мэцэнатаў да дакладная дата сьмерці буднага не была вядома яе ўстанавіў станіслаў кот у каралеўскай бібліятэцы капэнгагену ён знайшоў выдадзены ў у вільні міхалам алясьніцкім твор накіраваны супраць антытрынітарыяў аўтар піша сьмерць сымона буднага правадыра і кіраўніка перахрышчэнцаў літвы якая наступіла студзеня у вішневе была жудаснай і агіднай ужо за два гады да сьмерці ён зусім звар яцеў не хацеў нічога чуць і ведаць пра бога і хрыста нават за тры дні да сьмерці раздаваўся яго страшэнны крык які напаўняў двор пана льва маклока і яго суседзяў а калі цівун пан віткоўскі пераконваў яго каб у апошнія свае дні ён зьвярнуўся да бога ён злавіў яго руку і сказаў клянуся я ня ведаю ніякага бога і ніякага хрыста прыблізна тое ж самае пра сьмерць буднага паведамляе марцін лашч жаброўскі паведамленьні гэтыя аднак выключна тэндэнцыйныя паколькі належаць яго ідэйным праціўнікам катэхізіс сымона буднага перавыдаваўся разы першы раз у стакгольме ў годзе а другі у менску ў да году бібліятэкі беларусі ня мелі ніводнага асобніку гэтай кнігі а з кнігай маглі пазнаёміцца толькі дасьледчыкі у аддзеле рэдкай кнігі нацыянальнай бібліятэкі і толькі з ксэракопіяй у беларусі дагэтуль няма арыгіналу гэтай кнігі ільля фёдаравіч капіевіч каля ляхавічы вкл верасьня масква маскоўскае княства друкар асьветнік пісьменьнік беларускага паходжаньня нарадзіўся хутчэй за ўсё на случчыне навучаўся ў слуцкай кальвінісцкай школе з прычыны зямельных спрэчак зь езуітамі мусіў зьехаць з княства трапіў у галяндыю дзе заняўся выдавецкай дзейнасьцю у галяндыі сустракаўся зь пятром пад час вялікага расейскага пасольства ў галяндыі як знаўца многіх моваў быў настаўнікам пятра з пачатку стагодзьдзя жыў у маскве вялікая ягоная заслуга ў распрацоўцы графалягічнай сыстэмы якая была зробленая на аснове шрыфта скарыны з улікам літараў лацінскай абэцэды да гэтага часу ёй карыстаюцца беларусы расейцы украінцы баўгары сэрбы і македонцы з па гады ў амстэрдаме капіевіч выдаў каля кніг асьветніцкага характару якія ўпершыню выйшлі рускай мовай арытмэтыку руска лаціна нямецкі руска лаціна галяндзкі слоўнікі падручнікі склаў канкарданс да бібліі пераклаў катэхізыс пераклаў і выдаў байкі эзопа аўтар першай на рускай мове мапы зорнага неба ёган готфрыд гэрдэр нямецкі паэт літаратурны крытык багаслоў філёзаф ён быў эстэтыкам і гісторыкам культуры нарадзіўся ў марунгэне невялікім мястэчку ва ўсходняй прусіі у сям і школьнага настаўніка па заканчэньні школы знаёмы расейскі вайсковы хірург пераканаў яго заняцца мэдыцынай і адвёз у кёнігсбэрг але гэрдэр прыняў іншае рашэньне і ў паступіў на багаслоўскі факультэт кёнігсбэрскага ўнівэрсытэту там ён слухаў лекцыі магістра філязофіі імануіла канта кант меў вялікі ўплыў на гэрдэра аднак іхнія погляды на філязофію і культуру не супадалі пасьля кёнігсбэргу гэрдэр пераязджае ў рыгу спалучаючы дзейнасьць сьвятара з пэдагагічнай працай і літаратурнымі заняткамі празь пяць гадоў ён пераязджае ў парыж дзе знаёміцца з ідэямі шарля дэ мантэск ё жана д алямбэра і дэні дыдро у я гады ён вяртаецца ў нямеччыну стварае трактат пра паходжаньне мовы атрымоўвае прэмію ў бэрлінскай акадэміі навук з па гэрдэр выдае сваю асноўную працу па культуралёгіі ідэі да філязофіі гісторыі чалавецтва гэрдэр памёр у у ваймары яго асноўная праца называецца ідэі да філязофіі гісторыі чалавецтва у ёй гэрдэр ставіць пытаньне што такое культура у чым яе сэнс і ці спрыяе яна шчасьцю чалавецтва як асьветнік ён лічыць галоўнай асаблівасьцю чалавека яго разумнасьць якая адрозьнівае людзей ад жывёльнага сьвету розум не прынароджаная якасьць але ён разьвіваецца ў працэсе жыцьцядзейнасьці разумнасьць дасягаецца разьвіцьцё розуму адбываецца ў грамадзтве а сувязі чалавека зь іншымі людзьмі забясьпечвае слова якое ён лічыў найважнейшай асновай культуры увогуле ён выдзяляе тры фундамэнты культуры розум грамадзтва і мову да гэтага дадаюцца мастацтва рамёствы сям я дзяржава рэлігія гэрдэр разумеў культуру вельмі шырока ён падкрэсьлівае значэньне нацыянальных культураў і мовы як паказальніка нацыянальнай спэцыфікі культуры сэнс культуры ён бачыць у тым што яна мусіць спрыяць разьвіцьцю рэлігіі і гуманнасьці гэрдэр адным зь першых назваў чалавека царом прыроды у разуменьні культуры ён надаваў вялікае значэньне духоўным фактарам прыцягваў увагу да неабходнасьці вывучэньня нацыянальных культураў імануіл кант красавіка лютага нямецкі філёзаф з прусіі заснавальнік нямецкай клясычнай філязофіі кант нарадзіўся і жыў у кёнігсбэргу прусія цяпер калінінград расея выкладаў у кёнігсбэргскім унівэрсытэце вядомы як стваральнік канцэпцыі трансцэдэнтальнага ідэалізму шмат у чым згаджаўся з русо цікавіўся праблемамі маралі зьвязваў культуру з узроўнем маральнасьці кант зьяўляецца заснавальнікам вучэньня аб маральных каштоўнасьцях ён адрозьнівае розум практычны мараль і розум тэарэтычны па ягоным азначэньні чалавек істота што адрозьніваецца ад зьявы фэномэну падзяляе фэномэны і ноўмэны сьвет прыроды і сьвет свабоды ноўмэн істота якая мысьліць чалавек часткова належыць да прыроды але ён становіцца сапраўдным чалавекам калі імкнецца перайсьці са сьвету прыроды ў сьвет свабоды а культура паводле канта і ёсьць шляхам са сьвету прыроды ў сьвет свабоды кант напісаў працу крытыка здольнасьці разважаць ён сфармуляваў свой катэгарычны імпэратыў абыходзься зь іншым так як ты хацеў бы каб ён абыходзіўся з табой падобная думка была яшчэ ў канфуцыя таксама ў бібліі сустракаюцца падобныя словы і вось усё што хочаце каб рабілі вам людзі тое і вы рабіце ім мацьвей кант сьцьвярджае што гэты закон выходзіць ад абсалюту гэта значыць ён аб ектыўны і чалавек мусіць яго засвоіць чалавек мэта а ня сродак у гэтым сэнс маральных законаў кант разьдзяляе культуру і цывілізацыю і кажа што мы цывілізаваныя але маральна недасканалыя ідэі маральнасьці ўласьцівыя культуры цывілізацыя толькі падабенства гэтай ідэі бог абсалютна неабходная існасьць шчыра верыць у бога значыць быць добрым і ўвогуле па сапраўднаму маральным у філязофіі канта маральнае злучана з ідэяй боскага царква зыходзячы з ідэалу веры ёсьць усеагульнае і неабходнае маральнае злучэньне ўсіх людзей і ўяўляе сабой царства божае на зямлі імкненьне ж да дамінаваньня маральнага сьветапарадку ў зямным і пачуцьцёвым жыцьці ёсьць найвышэйшае дабро уяўная мараль тая якая заснаваная на прынцыпах карыснасьці прыемнасьці інстынкту зьнешнім аўтарытэце і рознага кшталту пачуцьцяў пра наяўнасьць у чалавека маральных пачуцьцяў ці дастойнасьцяў можна судзіць па таму як чалавек свае асабістыя інтарэсы ці ўвесь дастатак жыцьця падпарадкоўвае маральнаму абавязку патрабаваньням сумленьня чалавек які імкнецца да дабрачыннасьці меў душы пэўны прарыў волю якая штурхае яго да добрых справаў гэта чыстая добрая воля яна разумна бо мае ў сабе здольнасьць дзейнічаць згодна ўяўленьня аб тым як ўсе мусіць быць то бок аб законе правільнасьці чалавек выяўляе сваё стаўленьня да закона праз ступень павагі павага як пачуцьцё ўласьцівае чалавеку цалкам залежыць ад розуму і можа быць выказанае ў форме жаху ці схільнасьці неабходнасьць дзеяньня праз павагу да маральнага закона ёсьць абавязак абавязак выказвае альбо пэўныя схільнасьці індывіда якія зьяўляюцца прыемнымі выгоднымі альбо адлюстроўвае маральныя ўяўленьні няхай нават і супярэчлівыя эмпірічным інтарэсам індывіда некаторыя публікацыі канта беларуская мова загрожаная мова ўсходняе групы славянскае галіны індаэўрапейскае сям і моваў на якой размаўляюць беларусы і частка прадстаўнікоў этнічных мяншыняў беларусі выкарыстоўваецца ў рэспубліцы беларусь сумежных дзяржавах і беларускай дыяспары у годзе налічвала прынамсі млн носьбітаў на год уваходзіла ў найбольш ужывальных з амаль высокаразьвітых пісьмовых літаратурных моваў сьвету паводле перапісу насельніцтва беларусі году зьяўлялася роднай для абсалютнай большасьці жыхароў краіны тыс чалавек пры гэтым была мовай зносінаў толькі насельніцтва тыс чалавек паводле перапісаў і гадоў за гадоў праз русіфікацыю болей чым на адсоткавых пунктаў з да зьнізілася доля жыхароў чыя родная мова была беларускай на адсоткавых пунктаў з да стала менш беларускамоўных праз такія перамены ў годзе арганізацыя аб яднаных нацыяў па пытаньнях адукацыі навукі і культуры залічыла беларускую мову да ліку загрожаных у х гадох фактычна аформілася існаваньне дзьвюх беларускіх моўных правапісных нормаў афіцыйнай наркамаўкі і клясычнай тарашкевіцы да ўтварэньня вялікага княства літоўскага якое ўжо ў хііі стагодзьдзі аб яднала практычна ўвесь арэал будучага беларускага этнасу кожнае ўсходнеславянскае племя адзначалася наяўнасьцю ўласных дыялектаў з гэтага ж стагодзьдзя на аснове гаворак што паходзілі ад дыялектаў дрыгавічоў паўднёва ўсходніх крывічоў а таксама часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца беларуская мова працэс працягваўся цягам стагодзьдзяў у якасьці мовы дзяржаўнага справаводзтва вялікага княства літоўскага якой заставалася да году сучасная беларуская мова была перабудавана на аснове народных гаворак старой беларускай мовы якія захоўваліся ў межах этнічнага пражываньня беларусаў стагодзьдзя у канцы стагодзьдзя у часы падзелаў рэчы паспалітай зьяўляецца вызначаная мяжа паміж старой беларускай мовай і ейным сучасным варыянтам да канца стагодзьдзя старая беларуская мова была па ранейшаму пашырана сярод дробнай шляхты ў вялікім княстве літоўскім ян чачот у х гадох адзначаў што ягоныя дзяды аддавалі перавагу выкарыстаньню старой беларускай мовы паводле зьвестак аляксандра пыпіна беларуская мова шырока ўжывалася ў некаторых рэгіёнах сярод дробнай шляхты і ў стагодзьдзі народная форма мовы была пашырана сярод мяшчанаў і сялянаў выкладаньне на беларускай мове праводзілася ў асноўным у школах базылянаў разьвіцьцё беларускай мовы ў стагодзьдзі праходзіла пад моцным уплывам палітычных канфліктаў на тэрыторыі былога вкл паміж расейскай імпэрскай уладай якая спрабавала ўмацаваць сваё панаваньне над далучанымі тэрыторыямі і палянізаванай шляхтай якая спрабавала вярнуць стан папярэдне падзелаў адным з важных праяваў гэтага канфлікту было змаганьне за ідэалягічны кантроль над сыстэмай адукацыі польская і расейская мовы былі ўведзеныя ў якасьці моваў выкладаньняў але агульны стан адукацыі насельніцтва заставаўся на нізкім узроўні да самага развалу расейскай імпэрыі сумарна у першыя два дзесяцігодзьдзі стагодзьдзя назіраўся беспрэцэдэнтны росквіт польскай мовы і культуры ў землях былога вкл у гэтую эпоху жылі і працавалі такія вядомыя беларусы паводле паходжаньня але палякі на свой выбар як адам міцкевіч і ўладзіслаў сыракомля у гэтую эпоху скончылася палянізацыя дробнай шляхты далейшае скарачэньне галіны ўжываньня сучаснай беларускай мовы а таксама фальклярызацыі беларускай культуры зь сярэдзіны х гадоў пачалі зьяўляцца этнаграфічныя працы якія датычацца беларускай мовы збудзіўся такім чынам інтарэс да вывучэньня мовы зьявілася найноўшая беларуская літаратурная традыцыя якая абапіралася на народную мову сярод прадстаўнікоў беларускіх літаратараў таго часу былі вінцэнт дунін марцінкевіч ян чачот ян баршчэўскі і іншыя у годзе этнограф шпілеўскі падрыхтаваў беларускую граматыку якая выкарыстоўвала кірылічнае пісьмо на аснове народных дыялектаў менскай вобласьці тым ня менш расейская акадэмія навук адмовілася друкаваць ягоны твор на той падставе што ён ня быў падрыхтаваны ў дастатковай навуковай форме на год у межах расейскай імпэрыі беларуская была асноўнай мовай зносінаў насельніцтва ўсіх губэрняў паўночна заходняга краю віленская віцебская гарадзенская ковенская магілёўская і менская і смаленскай губэрні ва ўжытак моваў якія мяжуюць з арэалам беларускае мовы гістарычна траплялі сынтаксічныя лексычныя марфалягічныя або фразэалягічныя канструкцыі першапачаткова ўласьцівыя беларускай мове у апошнія часы з пашырэньнем у беларусі часьцяком гвалтоўнае русіфікацыі і адпаведна пашырэньнем выкарыстаньня ў краіне расейскае мовы гэтыя элемэнты засвойваюцца таксама варыянтам расейскае мовы беларусі усе гэтыя моўныя элемэнты абагульняюцца пад тэрмінам беларусізмы паводле перапісу насельніцтва беларусі году агулам з мільёнаў беларусаў у межах рэспублікі беларусь назвалі сваёй роднай мовай беларускую каля мільёнаў чалавек і мовай якой яны карыстаюцца дома апрача таго сваёй роднай мовай прызналі беларускую з тысячаў палякаў якія пражываюць у беларусі зь іх размаўляюць дома па беларуску паводле зьвестак перапісу умоўным часам пачатку гісторыі сучаснай беларускай літаратурнай мовы лічыцца пачатак стагодзьдзя гісторыя разьвіцьця беларускае мовы ўмоўна падзяляецца на наступныя пэрыяды глядзіце падрабязьней узьнікненьне старабеларускай мовы глядзіце падрабязьней гісторыя старабеларускай мовы глядзіце падрабязьней гісторыя сучаснай беларускай мовы на тэрыторыі беларусі вызначаюць два дыялекты паўночна ўсходні і паўднёва заходні якія разьдзяляюцца паласой пераходных сярэднебеларускіх гаворак што палеглі ў аснову літаратурнае мовы пачатку хх ст і большасьці твораў беларускае літаратуры пэрыяду новае гісторыі серад беларускіх дыялектаў як у межах так і па за ейнымі межамі адзначаюцца падляскія дыялекты і тудаўлянскія гаворкі адзначаецца існаваньне асаблівага крэалізаванага маўленьня трасянкі у аснове літаратурнай беларускай мовы ці сучаснай літаратурнай беларускай мовы ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывой гутарковай беларускае мовы у якіх сумяшчаюцца асобныя рысы уласьцівыя для суседніх гаворак паўночна ўсходняга і паўднёва заходняга дыялектаў беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўныя этапы з студзеня году да траўня году год месяцы і дзён беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай беларусі паводле ейнае канстытуцыі да ліпеня году год месяцаў і дзён заставалася адзінай дзяржаўнай паводле закону аб мовах афіцыйны правапіс рэгулюецца законам ад ліпеня году аб правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі у гмінах падляскага ваяводзтвапольшчыбеларуская мова зьяўляецца дапаможнай паводле прынятай у краіне эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў у сельскай гміне гайнаўка і горадзе гміне орля гміне чыжы і гміне нараўка дапаможнай мовай у польшчы зьяўляецца мова меншасьці якая часткова афіцыйна дапушчаная да ўжываньня побач з афіцыйнай мовай жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў органы гміны на дапаможнай мове і пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнай толькі ў гмінах дзе ня менш як жыхароў вызначаюць яе як мову сваёй нацыянальнай меншасьці і калі гміна занесеная ў афіцыйны рэестар гмінаў міністрам па справах веравызнаньня і нацыянальных і этнічных меншасьцяў які зьяўляецца адказным за яго вядзеньне на падставе заявы рады гміны гмінаў дзе больш за насельніцтва адносяць сябе да беларусаў у польшчы цяпер налічваецца але на год толькі зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова ва ўкраіне беларуская мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці апрача гэтага згаданая паводле закону пра захады дзяржаўнай моўнай палітыкі згодна зь якім пералічаныя ў законе мовы трапляюць пад дзеяньне эўрапейскай хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў прынятай украінай з году дапаможны статус беларускай мове нададзены таксама ў чэхіі што дазваляе выкарыстоўваць мову ў адукацыі й пры кантактах з уладамі афіцыйна ўжываецца толькі кірылічны беларускі альфабэт у мінулым выкарыстоўвалася лацінка якая цяпер ужываецца вельмі абмежаваным колам носьбітаў беларускай мовы таксама ў мінулым татары вялікага княства літоўскага пісалі на беларускай мове арабскім пісьмом арабіцай сучасная беларуская артаграфія будуецца на двух галоўных прынцыпах фанэтычным і марфалягічным глядзіце таксама рэформа беларускага правапісу году беларуская фанэтыка некаторыя прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі напрыклад ян станкевіч ужывалі ў дачыненьні да беларускай мовы іншыя назвы у прыватнасьці крывіцкая вялікалітоўская ян чачот у першай палове ст выкарыстоўваў назву славяна крывіцкая мова згодна з этнаграфічнымі дасьледаваньнямі на меншчыне ў годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай паводле стандарту беларуская мова мае коды і таксама два найбольш распаўсюджаныя правапісы беларускае мовы маюць асобныя моўныя тэгі для клясычнага правапісу і для афіцыйнага правапісу паводле кадыфікацыі году экзыстэнцыялізм стаў адным з найбольш уплывовых і прадуктыўных культурагенных фактараў стагодзьдзя адрозьніваюць рэлігійны экзыстэнцыялізм яспэрс бярдзяеў шастоў бубэр і атэістычны экзыстэнцыялізм сартр камю дэ бавуар гайдэгер ключавым паняцьцем зьяўляецца экзыстэнцыя экзыстэнцыялісты крытычныя ў сваіх адносінах да папярэдняй рацыяналістычнай філязофіі філязофіі рэфлексыўнага аналізу яны бачаць сваю задачу ў дэскрыпцыі фактычнага жыцьця суб ектыўнасьці у апісаньні структуры зьместу мэханізмаў і рэжымаў працы індывідуальнай сьвядомасьці замест рацыяналісцкай пазыцыі прыходзіць пазыцыя сартр мэрлё панці фенаменалягічны пазытывізм ідэя першапачатновага сынтэзу досьведу экзыстэнцыялізм дасьледуе канстытутыўную дзейнасьць аб ектыўнасьці ажыцьцяўляецца на дарэфлексыўным узроўні у наіўным кантакце чалавека зь сьветам у непасрэдным перажываньні ім сваёй закінутасьці ў сьвет непасрэдным разуменьні сябе і сваёй сытуацыі як быцьця ў сьвеце уся наступная рэфлексыўная дзейнасьць чалавека вытворная другасная яна мае карані ў ягоным іррэфлексыўным досьведзе канчатковым канкрэтным які ажыцьцяўляецца тут і зараз чалавек здольны разрываць бесьперапыннасьць каўзальных сэрыяў сьвету трансцэндаваць пераўзыходзіць выходзіць за межы дадзенага яму і праз уласны праект свайго спосабу быць у сьвеце самавызначацца даючы сабе факты беручы іх на сябе калі чалавек разумее фундамэнтальную спэцыфічнасьць свайго месца статуса і значэньня ва ўнівэрсуме то ён прыходзіць да трывогі страху чалавек у авантура якая мае найбольшыя шанцы скончыцца дрэнна рэформа беларускага правапісу году была праведзеная пастановай снк бсср апублікаваная жніўня году уводзіўся збор правілаў граматыкі выдадзены ў годзе які дзейнічаў да году нягледзячы на заўважны русіфікацыйны ўхіл акадэмічнага праекту году ён не задаволіў кіраўніцтва ссср праз занадтую памяркоўнасьць у справе набліжэньня беларускай мовы да расейскай да таго ж новы этап барацьбы зь беларускім нацыяналізмам задаў артыкул под фальшиво национальным флагом надрукаваны лютага году ў маскоўскай газэце правда спэцыяльны карэспандэнт выданьня а давідзюк паведаміў зь менску адразу пасьля дадзенай публікацыі акадэмічны праект пасьпешліва разгледзелі і абмеркавалі і ў наркамаце асьветы пад кіраўніцтвам новапрызначанага замест рэпрэсаванага народнага камісара аляксандра чарнушэвіча і ў пэдагагічным інстытуце і ў розных савецкіх і партыйных арганізацыях у выніку чаго да дакумэнту былі дададзеныя выразна русіфікацыйныя прапановы што мела сьведчыць пра ляяльнасьць правільную ідэалягічную арыентацыю і стваральнікаў і абмеркавальнікаў праекту але нягледзячы на гэта дакумэнт быў цалкам перапрацаваны ужо да ліпеня выйшла пастанова бюро цк кп б б якая сьведчыла пра сканчэньне працы над праектам рэформы згадзіцца з прапановай т чарнушэвіча аб перасылцы проэктаў новага беларускага правапісу на разгляд культпропа цк усекп б жніўня дакумэнт зацьверджаны пастановаю саўнаркаму бсср а жніўня рашэньнем беларускага цк такім чынам праект быў прыняты без аніякага грамадзкага абмеркаваньня пастанова мела назву аб зьменах і спрашчэньні беларускага правапісу аднак у сапраўднасьці артаграфічныя зьмены не прынесьлі спрашчэньня некаторыя з уведзеных рэформаю правілаў прапаноўвалася зьмяніць ужо ў наступных правапісных праектах і гг і гэта зрабілі практычна адразу ж у выніку зьмены палітычнага рэжыму пасьля разьвянчаньня культу асобы дакумэнт пераняў усе прапановы акадэмічнага праекту году якія прадугледжвалі збліжэньне з расейскаю моваю пры гэтым дадзеная частка дакумэнту тэхнічна падрыхтаваная значна лепей за наваствораныя разьдзелы у якіх сустракаюцца шматлікія супярэчнасьці фактычныя й мэтадалягічныя памылкі ды недагляды збор правілаў граматыкі ўлучаў правілы асноўныя адрозьненьні парэформавага правапісу наркамаўкі ад дарэформавага тарашкевіцы апроч гэтага увогуле у выніку рэформы ў беларускую мову было ўведзена больш за фанэтычных і марфалягічных асаблівасьцяў уласьцівых расейскай мове якія зьяўляліся чужымі і дагэтуль неўжыванымі ў беларускай мове і былі проста перанесеныя ў яе з расейскай правапісная рэформа году закранула ня толькі фанэтычныя і марфалягічныя асаблівасьці але таксама і лексыку беларускае мовы так напрыклад калі дарэформавы расейска беларускі слоўнік с некрашэвіча і м байкова для перакладу расейскага слова государство прапаноўваў сынонімы дзяржава гаспадарства панства то пасьлярэформавы руска беларускі слоўнік а александровіча толькі дзяржава тым жа словам перакладалася і расейскае держава эквівалентам расейскага город у першым слоўніку былі места горад а ў другім толькі горад пра мэтанакіраваную працу па далейшай русыфікацыі беларускіх слоўнікаў сьведчыць апошні пункт пастановы снк аб зьменах і спрашчэньні беларускага правапісу такім чынам рэформа правапісу была скіраваная на зьліцьцё народаў і культураў у адну культуру з адзінай мовай і адлюстравала ня столькі нацыянальную спэцыфіку беларускай мовы як асаблівасьці расейскай мовы у адпаведнасьці зь якой праводзіліся зьмены артаграфічных і граматычных прынцыпаў і нават лексыкі беларускай мовы скрайняя непасьлядоўнасьць і русіфікацыйныя мэты рэформы прызнаваліся за відавочныя яшчэ за часамі г зв хрушчоўскай адлігі рэформа выклікала крытыку ўжо з пачатку яе правядзеньня пад назовам рэформа правапісу крылася рэформа ня толькі правапісу але адначасова граматыкі і марфалёгіі беларускай мовы бо паняцьце правапіс мае на ўвазе форму напісаньня а не адвечнага спосабу вымаўленьня рэформай ахоплена моўных асаблівасьцяў зь якіх у выпадках маем адначасова дачыненьне з граматыкай і правапісам і толькі адна зьмена пункт датычыць выключна правапісу як зазначыў янка станкевіч з нагоды рэформы нідзе дзе няма нквд беларусы іхнае зьмены ня прынялі сучасныя беларускія філёлягі паказваюць на тое што рэформа году скажала ўсталяваныя нормы беларускай літаратурнай нормы шляхам штучнага ненатуральнага і прымусовага накладаньня на іх правілаў расейскай мовы камянецкі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на захадзе берасьцейскай вобласьці беларусі плошча км насельніцтва на год чалавекі у тым ліку гарадзкога тысячы чалавек цэнтар раёну горад камянец раён уключае горад высокае і сельскія населеныя пункты якія адносяцца да сельскіх саветаў агародніцкі белавескі відамлянскі войскі воўчынскі вярховіцкі дзьмітравіцкі камянюцкі навіцкавіцкі пелішчанскі расьнянскі ратайчыцкі рэчыцкі камянецкі раён мяжуе з пружанскім і кобрынскім раёнамі берасьцейскай вобласьці на ўсходзе з жабінкаўскім раёнам на паўднёвым усходзе зь берасьцейскім раёнам на поўдні а таксама з польшчай на захадзе і поўначы у паўночнай частцы камянецкага раёну знаходзіцца нацыянальны парк белавеская пушча раён утвораны студзеня году і падзелены кастрычніка гэтага ж году на сельсаветаў агародніцкі у ы агародніцкі відамлянскі войскі дварцоўскі дзьмітравіцкі мікалаеўскі навіцкавіцкі падбельскі пашукоўскі пелішчанскі прускаўскі ратайчыцкі рэчыцкі турнаўскі пасьля склад раёну зьмяняўся наступным чынам камянецкі раён разьмешчаны на захадзе берасьцейскай вобласьці тэрыторыя раёну складае км тэрыторыі вобласьці на ўсходзе раён мяжуе з пружанскім і кобрынскім раёнамі на паўднёвым усходзе з жабінкаўскім раёнам на поўдні зь берасьцейскім раёнам берасьцейскай вобласьці на захадзе і поўначы з польшчай рэльеф плоска хвалісты з агульным нахілам з поўначы на поўдзень пераважаюць вышыні м над узроўнем мора раён разьмешчаны ў межах прыбужанскай раўніны найвышэйшы пункт раёну м над узроўнем мора разьмешчаны за км на паўночны захад ад в войская у нетрах раёну існуюць паклады торфу гліны будаўнічых пяскоў пясчана жвіровых матэрыялаў асноўнымі воднымі артэрыямі раёну зьяўляюцца заходні буг і яго прытокі лясная і пульва сярэдняя тэмпэратура студзеня с ліпеня с лясы займаюць тэрыторыі балоты на поўначы раёну знаходзіцца частка ўгодзьдзяў нацыянальнага парку белавеская пушча у тым ліку адміністрацыйны цэнтар парку в каменюкі у годзе насельніцтва складала тысячаў чалавек у тым ліку гарадзкога тысячаў чалавек у тым ліку беларусаў украінцаў расейцаў палякаў іншых сярод усяго насельніцтва раёну ў працаздольным узросьце маладзейшых за працаздольны ўзрост старэйшых за працаздольны ўзрост на сьнежань году ў камянецкім раёне знаходзілася паселішчы сярод якіх было вёсак з насельніцтвам менш за жыхароў у кожнай на тэрыторыі раёну працуюць прадпрыемствы харчовай дрэваапрацоўчай прамысловасьці вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў у тым ліку аат белавескія сыры камянецкі філіял аат савачкаў прадукт аат вярховіцкі крухмальны завод працуюць сельскагаспадарчых прадпрыемстваў пераважна арыентаваных на малочна мясную жывёлагадоўлю у тым ліку аат белавескі агра зарэчча і камянецкая пушча па тэрыторыі раёну праходзіць чыгунка берасьце высокае беласток аўтадарогі берасьце камянец каменюкі высокае пружаны слонім камянец жабінка кобрынь камянец высокае берасьце высокае на тэрыторыі раёну дзейнічаюць гімназія сярэдніх базавых пачатковыя школы школ садкоў школы інтэрнаты дзіцячыя музычныя школы і школа мастацтваў сельска гаспадарчы прафэсійна тэхнічны каледж дзіцячых дашкольных установаў пазашкольных установаў у тым ліку рэсурсны цэнтар карэкцыйна разьвіваючай адукацыі і рэабілітацыі рэсурсны цэнтар інфармацыйных тэхналёгіяў дзіцячы сацыяльны прытулак працуе дом культуры сельскіх клюбаў бібліятэкі дзейнічае музэй прыроды белавескай пушчы у в каменюкі філіял абласнога краязнаўчага музэю камянецкая вежа музэй хлебу у в расна у годзе ў белавескай пушчы адкрылася рэзыдэнцыя беларускага дзеда марозу у сыстэме аховы здароўя ў раёне дзейнічаюць шпіталяў у тым ліку раённы ў камянцы і высокаўскі гарадзкі амбуляторыі фэльчарска акушэрскі пункт аптэк і аптэчных кіёскаў таксама на тэрыторыі раёну знаходзяцца абласная тубэркулёзная бальніца вярховічы здраўніца белая вежа столінскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў складзе берасьцейскай вобласьці беларусі адімністрацыйны цэнтар горад столін столінскі раён мяжуе з лунінецкім і пінскім раёнамі берасьцейскай вобласьці з жыткавіцкім і лельчыцкім раёнамі гомельскай вобласьці самы вялікі раён беларусі створаны студзеня году адміністрацыйна столінскі раён падзелены на сельсаветаў агульная колькасьць населеных пунктаў у раёне у тым ліку гарады столін давыд гарадок рабочы пасёлак рэчыца на тэрыторыі раёну знаходзіцца заказьнік альманскія балоты найбуйнейшы ў эўропе комплекс верхавых пераходных і нізінных балотаў які захаваўся да нашых дзён у натуральным стане найбуйнейшыя сельскія населеныя пункты раёну больш за тысячы чалавек альшаны самая вялікая вёска ў вобласьці рубель манькавічы на сьнежань году ў столінскім раёне налічвалася вёсак кобрынскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка ў складзе берасьцейскай вобласьці беларусі кобрыншчына мяжуе зь бярозаўскім дарагічынскім жабінкаўскім камянецкім маларыцкім і пружанскім раёнамі берасьцейскай вобласьці на поўдні кобрынскі раён мяжуе з валынскай вобласьцю ўкраіны у склад кобрынскага раёну ўваходзяць сельсаветаў астроміцкі батчынскі бухавіцкі гарадзецкі дзівінскі залескі кіселявецкі навасёлкаўскі павіцьцеўскі тэвельскі хідрынскі створаны студзеня году у сучасных межах з сьнежня году рэкі праз тэрыторыю раёну нясуць свае воды мухавец трасьцяніца кобрынка каналы дняпроўска бужанскі канал казацкі канал канал бона азёры бамаўскае вярхі каташоўскае любань сьвінарэй на адлегласьці кілямэтраў ад кобрыня знаходзіцца возера бамаўскае якое ўзьнікла ў выніку будаўніцтва аўтамабільнай трасы берасьце менск у кобрынскім раёне на сёньняшні час налічваецца населеныя пункты адміністрацыйна кобрынскі раён падзелены на сельскіх саветаў праз кобрынскі раён праходзіць нафтапровад дружба ніткі газапроваду дзьве лініі беларускай чыгункі з захаду на ўсход і з поўначы на ўсход тут таксама ляжаць аўтамабільныя дарогі менскага пінскага ковельскага гарадзенскага берасьцейскага кірункаў па дняпроўска бужанскім канале ажыцьцяўляецца судаходзтва для пасажырскіх перевозак ў горадзе кобрынь задзейнічана гарадзкіх аўтобусных маршрутаў праз кобрынскі раён праходзіць палеская чыгунка нясьвіскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе менскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавекі адміністрацыйны цэнтар места нясьвіж мяжуе з клецкім капыльскім стаўпецкім раёнамі менскай вобласьці карэліцкім раёнам гарадзенскай вобласьці баранавіцкім і ляхавіцкім раёнамі берасьцейскай вобласьці працягласьць з поўначы на поўдзень складае км з захаду на ўсход км паўночная частка раёну разьмяшчаецца ў межах стаўпецкай раўніны паўднёвая на капыльскай градзе пераважаюць вышыні м максымальная м на поўдзень ад нясьвіжу клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня ліпеня сярэдняя колькасьць ападкаў складае мм вэгетацыйны пэрыяд дзён лясы тэрыторыі раёну пераважна хваёвыя яловыя бярозавыя найбуйнейшыя рэкі вуша і тур я басэйн нёману лань з цапрай басэйн прыпяці сельская гаспадарка спэцыялізуецца на мяса малочнай жывёлагадоўлі сьвінагадоўлі вырошчваньні буракоў разьвіта птушкагадоўля пасевы зерневых і кармавых культураў бульбы ільну рыбная гаспадарка альба прадпрыемствы харчовай паліўнай тарфяны швацкай тэкстыльнай па першаснай апрацоўцы льну мэблевай прамысловасьці па тэрыторыі раёну праходзяць чыгунка і аўтамабільная дарога менск берасьце аўтамабільныя дарогі баранавічы асіпавічы нясьвіж наваградак нясьвіж клецак захаваліся помнікі архітэктуры касьцёл і сядзіба канец х пачатак ст у в вялікая ліпа сьвята крыжаўзьвіжанская царква у в вялікая лысіца спаса праабражэнская царква у м ку гарадзея сядзібны будынак ст у в заазер е сядзібна паркавы комплекс я палова пачатак ст у в завушша сьвята дабравешчанская царква канец ст у в кунаса сьвята пакроўская царква у в лань сьвята мікалаеўская царква ст у в мацылёўшчына сядзібны будынак сярэдзіна ст у в новы сноў палацава замкавы комплекс князёў радзівілаў стагодзьдзі ратуша ст слуцкая брама ст фарны касьцёл ст кляштары бэнэдыктынак і ст і бэрнардынцаў і ст дом на рынку іі ст у месьце нясьвіж сьвята георгіеўская царква у в астраўкі касьцёл ст у в салтанаўшчына касьцёл іі ст і казьма даміянаўская царква іі ст палацава паркавы ансамбль пач х ст у в сноў яўхім фёдаравіч карскі красавіка філёляг славіст заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства і літаратуразнаўства этнограф фальклярыст палеограф акадэмік пецярбурскай акадэміі навук чалец інстытуту беларускай культуры чэскай акадэміі навук паходзіць зь вёскі лаша гарадзенскага павету гарадзенскай губэрні вучыўся ў менскай духоўнай вучэльні нежынскім гістарычна філялягічным інстытуце сучасная ўкраіна з году працаваў у варшаве за працы па беларусазнаўстве ў годзе ўзнагароджаны вялікім залатым мэдалём расейскага геаграфічнага таварыства у годзе атрымаў навуковую ступень доктара філялёгіі ў маскоўскім унівэрсытэце у годзе атрымаў ламаносаўскую прэмію у годзе ўзначаліў часопіс русский филологический вестник у тым жа годзе стаў першым абраным рэктарам варшаўскага ўнівэрсытэту у гадох працаваў у растове на доне куды быў эвакуяваны варшаўскі ўнівэрсытэт потым працаваў у менску гады петраградзе прафэсар філялягічнага факультэту у годзе ў будынку сярэдняй школы ў в лаша быў адкрыты музэй карскага нарадзіўся ў сям і настаўніка фёдара навіцкага й дачкі праваслаўнага дыякана магдалены карскай нарадзіўся перад шлюбам бацькоў і прозьвішча меў па маці разам з бацькамі правёў дзіцячыя гады на наваградчыне в ятра і в бярозавец і на меншчыне на пачатку х гадоў вучыўся ў народнай вучэльні в ятра наваградзкага павету з да пачатку х гадоў вучыўся ў менскай духоўнай школе а потым у менскай сэмінарыі у годзе зацікавіўся этнаграфіяй кінуў сэмінарыю і паступіў у нежынскі гістарычна філялягічны інстытут у годзе ажаніўся з дачкою сьвятара соф яй мікалаеўнай сьцепуржынскай а пазьней у годзе у іх нарадзілася дачка натальля аднавіцца на ранейшых пазыцыях карскі так і ня здолеў красавіка году ён памёр пахаваны на смаленскіх праваслаўных могілках у ленінградзе карскі быў аўтарам больш за значных навуковых працаў найбольш значныя зь іх пералічаны ніжэй варта заўважыць што ў выпадку старых публікацыяў сапраўдная дата можа адрозьнівацца ад той што пазначаная на вокладцы рэдагаваў поўны збор рускіх летапісаў падтрымліваў выдавецтва наша ніва быў старшынём камісіі па адкрыцьці ў менску беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту фундамэнтальная сямітомная праца карскага беларусы лічыцца энцыкляпэдыяй беларускага мовазнаўства унікальнай па ахопе і глыбіні матэрыялу м с дзяржавін непараўнальнай паводле вычарпальнасьці з кожным іншым дасьледваньнем славянскіх народаў а ляпуноў гэтая праца ўпершыню навукова зьняпраўдзіла канцэпцыю моўнае ідэнтычнасьці расейскай і старабеларускай моваў упершыню навукова пацьвердзіла існаваньне і адметнасьць уласна беларускай нацыі паказала сьвету багацьце беларускай традыцыйнай культуры гэтая праца адкрыла вочы беларусам дазволіла ім убачыць сябе сапраўднай нацыяй паставіла беларусаў у пач ст нечакана на чале ўсіх славянскіх народаў у навуковых ведах пра сваю мову гісторык в тумаш погляды карскага на беларускія этнічныя гісторыю і тэрыторыю пераглядаліся в бандарчыкам каля значныя дапаўненьні да выкладзенай карскім гісторыі вуснага фальклёру былі зроблены а фядосікам каля і іншымі за заслугі ў пэдагагічнай і навуковай дзейнасьці атрымаў чын сапраўднага стацкага саветніка узнагароджаны ордэнамі сьв станіслава й ст і й ст сьв ганны й ст і й ст сьв уладзімера й ст рознымі мэдалямі атрымаў вялікі залаты мэдаль расейскага геаграфічнага таварыства залатыя мэдалі імя бацюшкава расейскай акадэміі навук малы прыз імя ламаносава расейскай акадэміі навук акадэмічны прыз імя бацюшкава акадэмічны прыз імя ахматава на радзіме у вёсцы лаша створаны мэмарыяльны музэй імем я карскага названыя гарадзенская абласная бібліятэка вуліца ў горадні у годзеўрад беларусі ўстанавіў стыпэндыяў імя яўхіма карскага восіп кавалеўскі вялікая бераставіца места варшава філёляг выдатны усходазнаўца адзін з заснавальнікаў манголазнаўства ў расеі акадэмік пецярбурскай ан прафэсар сын міхала кавалеўскага беларускага ўніяцкага сьвятара у сям і сьвятара акрамя юзафа было яшчэ два сыны юльян і тэадозій у навучаўся ў сьвіслацкай гімназіі дзе ўдзельнічаў у таемнай арганізацыі таварыства аматараў навукі і айчыннай славеснасьці працягваў адукацыю на гістарычна філялягічным факультэце віленскага ўнівэрсытэту які скончыў у выкладаў польскую лацінскую і грэцкую мовы ў віленскай гімназіі удзельнічаў у таемных таварыствах філяматаў і філярэтаў кастрычніка расейскія ўлады арыштавалі яго разам з я чачотам т занам і а міцкевічам на высылцы у казанскім унівэрсытэце вывучаў усходнія мовы арабскую пэрсыдзкую і татарскую у выехаў ў іркуцк дзе ўдасканальваў валоданьне мангольскай мовай падарожнічаў па манголіі у быў у пэкіне у вярнуўся ў казанскі ўнівэрсытэт у быў рэктарам казанскага ўнівэрсытэту у перавёўся дэканам гістарычна філялягічнага факультэту ў варшаўскі ўнівэрсытэт кавалеўскаму не ўдалося ўпісацца ў варшаве ў польскія грамадзкія і навуковыя колы х гадоў ён не падтрымаў паўстаньне г гэта прывяло да добрых стасункаў з расейскімі ўладамі але і да непрыязных адносінаў з боку часткі польскай інтэлігенцыі аднак вальналюбства часоў філяматаў не пакідала прафэсара кавалеўскага зь яго дзёньнікаў вынікае што ён быў чытачом герцэнаўскай газэты колокол перапісаў ён сабе і знакаміты ліст бялінскага гогалю і іншыя забароненыя тэксты ажаніўся восіп кавалеўскі ў казані жонка яго была расейскага паходжаньня праваслаўнага веравызнаньня вядома толькі яе імя ганна двое яго старэйшых сыноў сталі даволі вядомымі асобамі мікалай кавалеўскі лекар прафэсар фізыёлаг стаў у годзе рэктарам казанскага ўнівэрсытэту павал кавалеўскі мастак баталіст акадэмік жывапісу ў пецярбургу акрамя старэйшых сыноў сярод малодшых дзяцей у крыніцах згадваецца яшчэ й дачка марыя дзеці восіпа кавалеўскага як і іх маці былі праваслаўнага веравызаньня сам жа восіп кавалеўскі пасьля скасаваньня уніі ня стаў праваслаўным а да канца свайго жыцьця заставаўся каталіком пасьля яго сьмерці жонка перадала ў годзе ўсе паперы што засталіся у бібліятэку віленскага ўнівэрсытэту памёр лістапада году пахаваны лістапада ў варшаве на могілках павонзкі імем восіпа кавалеўскага названая адна з вуліцаў у вялікай бераставіцы сабраў багатую калекцыю матэрыялаў і рукапісаў на мангольскай тыбэцкай кітайскай маньчжурскай мовах у выдаў кароткую граматыку мангольскай кніжнай мовы у мангольскую хрэстаматыю т у мангола расейска францускі слоўнік т за які атрымаў дзямідаўскую прэмію выступаў у друку з артыкуламі на філялягічныя тэмы перакладаў на польскую мову антычную клясыку жан поль сартр чэрвеня красавіка францускі філёзаф экзыстэнцыяліст літаратар сартр быў адным з самых вядомых і ўплывовых мысьляроў сучаснасьці у творах сартра злучаюцца літаратурны і філязофскі погляды у сваіх раньніх філязофскіх працах ён засяроджваецца на эмоцыях зьяве прыроднай асабістасьці ён быў адной з ключавых фігураў філязофіі экзыстэнцыялізму і фэнамэналёгіі і адной зь вядучых фігураў францускае філязофіі і марксізму стагодзьдзя ягоныя працы таксама паўплывала на сацыялёгію крытычную тэорыю посткаляніяльную тэорыю і літаратуразнаўства а таксама працягвае ўплываць на гэтыя дысцыпліны жан поль сартр нарадзіўся чэрвеня году ў парыжу ён быў адзіным дзіцем жана батыста сартра марскога інжынэра які памёр ад трапічнай ліхаманкі калі хлопчыку не было й году маці ганна мары сартр народжаная швэйцэр зь сям і вядомых эльзаскіх навукоўцаў была стрыечнай сястрой альбэрта швэйцэра дзед хлопчыка прафэсар шарль швэйцэр філёляг германіст заснаваў у парыжу інстытут сучаснай мовы пасьля сартр успамінаў у дзяцінстве я жыў зь аўдавелай маці ў бабулі зь дзядулем бабуля была каталічка а дзядуля пратэстант за сталом кожны зь іх пасьмейваўся над рэлігіяй іншага усё было нязлосна сямейная традыцыя але дзіця судзіць прастадушна з гэтага я зрабіў выснову што абое веравызнаньні нічога не стаяць нядзіўна што выступіўшы адным са стваральнікаў вучэньня экзыстэнцыялізму сартр разьвіваў яго атэістычную галіну скончыўшы эколь нармаль сартр некалькі гадоў выкладаў філязофію ў адным зь ліцэяў гаўра у гадох стажыраваўся ў нямеччыне па вяртаньні ў францыю займаўся ў парыжы выкладчыцкай дзейнасьцю літаратурная дзейнасьць сартра пачалася з рамана млоснасьць гэта раман лічыцца лепшым творам сартра у ім ён узьнімаецца да глыбінных ідэяў эвангельля але з атэістычных пазыцыяў у годзе жан поль сартр быў удастоены нобэлеўскай прэміі па літаратуры за багатае ідэямі пранізанае духам свабоды і пошукамі ісьціны творчасьці якое аказала агромністы ўплыў на наш час ён адмовіўся прыняць гэтую ўзнагароду заявіўшы пра сваёй нежаданьне быць чым небудзь ававязаным якому небудзь сацыяльнаму інстытуту і паставіць пад сумнеьне сваю незалежнасьць акрамя таго сартра за бянтэжыла буржуазная і яскрава выражаная антысавецкая арыентацыя нобэлеўскага камітэта які абраў паводле яго словаў няўдачны момант для прысваеньня прэміі прэмія была прысуджаная калі сартр адкрыта крытыкаваў ссср сёлета ж сартр заявіў пра сваю адмову ад літаратурнай дзейнасьці ахарактарызаваўшы літаратуру як сурагат дзейнага пераўтварэньня сьвету сьветабачаньне сартра склалася пад уплывам перша за ўсё бэргсана гусэрля дастаеўскага і хайдэгера захапіўся псыхааналізам на беларускую мову прозу і драматургію сартра перакладаў з колас на ягоны экзыстэнцыялізм моцна ўплывае фэнамэналёгія гусэрля гегеля а пазьней марксізм як і камю сартр пісаў п есы ды раманы дзякуючы чаму экзыстэнцыялізм стаў асабліва ў францыі моднай плыньню першы асноўны трактат сартра быцьцё й нішто спроба фэнамэналягічнае анталёгіі прысьвечаны пытаньню быцьця ён адрозьнівае быцьцё ў сабе незалежнае ад сьвядомасьці быцьцё рэчы і быцьця для сябе вызначэньне быцьця чалавека які існуе дзякуючы сьвядомасьці быцьцё ў сабе не засноўваецца ані на самім сабе ані на чымсьці іншым быцьцё для сябе мае здольнасьць негацыяцыі нішто зьяўляецца толькі зь сьвядомасьцю чалавека гэта вызначальнае для людзкой экзыстэнцыі яна зьмяшчае ў сабе пярэчаньне сабе то бок зьяўляецца супярэчліваю быцьцё зьяўляецца тым чым яно ня ёсьць і ёсьць ня тым чым яно ёсьць гэта значыць што чалавек гэта быцьцё якое праектуе сябе празь цяперашнюю сучаснасьць што ў значнай меры вызначаецца яе мажлівасьцямі дзякуючы гэтаму праекту чалавек падымаецца над сабою ёсьць тым кім яшчэ ня ёсьць чалавек ня толькі тое што ён ёсьць але й тое кім сябе стварае аснова быцьця чалавека гэта свабода паколькі чалавек мусіць самавызначацца то бок ствараць сябе такім якім ён ёсьць ён вырачаны на свабоду свабода гэта негацыяцыя быцьця ў сабе з дапамогаю праекту фактычная дадзенасьць напрыклад рэчы астатнія людзі фізычныя целы не зьнішчае свабоду паколькі свабода адкрывае гэтыя межы абмежаваньні існуюць толькі ўнутры канкрэтнага праекту жыцьця паколькі паводле канцэпцыі сартра бога які вызначае існаваньне чалавека няма чалавек самастойна вызначае сваё існаваньне чалавек нясе за сябе поўную адказнасьць хоць ён таксама можа быць непраўдзівым з самім сабой вялікае значэньне мае дасьледаваньне адносінаў чалавека зь іншым сартр распрацоўвае структуру быцьця для іншага шляхам аналізу погляду які не абмяжоўваецца толькі вокам бачнасьць іншым азначае што быцьцё індывіда пастаянна фармуецца ў прысутнасьці іншых толькі сам на сам з сабою асобны індывід аддаецца непасярэднай дзейнасьці ён ня бачыць сябе ў сваёй сьвядомасьці як такога якім ён ёсьць падчас дзеяньня у бачаньні іншага ён паўстае аб ектам які ацэньваецца іншым сартр тлумачыць гэта на прыкладзе таго хто падглядае аддаўшыся сваёй цікавасьці ён не ўсьведамляючы свайго я распушчаецца ў сваіх дзеяньнях неспадзявана яго застае хтосьці іншы у тую хвіліну ён той кім ёсьць насамрэч зайздросны падглядач каб зразумець хто ён ёсьць патрэбны іншы падпаданьне пад уладу іншага можна пазьбегнуць калі індывід сьвядома акрэсьліць свае магчымасьці тады ён спасьцігае самасьвядомасьць без уваходжаньня ў ролю іншага культура апрацоўка урабляньне спалучэньне рэчыўных і духоўных каштоўнасьцяў што ствараюцца людзьмі ў ходзе цялеснай і разумовай працы для задавальненьня сваіх патрэбаў і перадаюцца з пакаленьня ў пакаленьне уплывае на сьветапогляд і паводзіны чалавека які ёсьць яе творцам захавальнікам і распаўсюднікам зьяўляецца спосабам ладжаньня і разьвіцьця чалавечай жыцьцядзейнасьці прадстаўленым у вырабах рэчыўнай і духоўнай працы спалучэньні грамадзкіх правілаў ды ўстановаў як і ў спалучэньні стаўленьня людзей да прыроды саміх сябе і дачыненьняў між сабой абазначае спалучэньне галіновых дасягненьняў роўню і ступені разьвіцьця культура разглядаецца як цэнтральны панятак у галіне антрапалёгіі які ахоплівае шырокае кола зьяваў якія перадаюцца праз сацыяльнае навучаньне ў чалавечых грамадзтвах да культуры можна аднесьці некаторыя аспэкты чалавечых паводзінаў сацыяльныя практыкі а таксама выразныя формы як то мастацтва музыка танцы рытуалы рэлігія і тэхналёгіі выкарыстаньне інструмэнтаў прыгатаваньне ежы абсталяваньне і стварэньне прытулку і адзеньня то бок такія рэчы называюць культурнымі ўнівэрсаламі якія можна знайсьці ўва ўсіх чалавечых грамадзтвах панятак матэрыяльнай культуры ахоплівае фізычныя праявы культуры як то тэхналёгіі архітэктуру і мастацтва у той час як духоўныя праявы культуры ўключаюць у сябе прынцыпы сацыяльнай арганізацыі як то практыку палітычнай арганізацыі і сацыяльныя інстытуты міталёгію філязофію літаратуру і навуку што ў выніку складае нематэрыяльную культурную спадчыну грамадзтва масавая культура ставіцца да масавай вытворчасьці і масавых апасродкаваных формах спажывецкай культуры якія ўзьніклі ў стагодзьдзі некаторыя школы філязофіі такія як марксізм і крытычная тэорыя сьцьвярджаюць што культура часта выкарыстоўваецца як палітычны інструмэнт эліты маніпуляваньня ніжэйшых клясай што стварае ілжывую сьвядомасьць мае наступнае значэньне ў жыцьцядзейнасьці відавочна што ёсьць пэўная сутнасная сувязь паміж паняткамі культура ды культ бярдзяеў пісаў культура нарадзілася з культу вытокі як сакральныя нямецкі філёзаф вільгэльм вунт выводзіў слова культура з лацінскага дзеяслова што азначае апрацоўваць абрабляць адсюль і пайшло сельская гаспадарка значэньня панятку культура з лацінскае мовы вунтам перакладаецца як клопат скіраваны на паляпшэньне жыцьця культуру таксама вызначаюць як другую прыроду гэтае азначэньне паходзіць са старажытнай грэцыі калі дэмакрыт лічыў культуру другой натурай культура гэта прастора што вакол чалавека і адначасова ўнутры яго культура гэта негенэтычная памяць тое што не перадаецца аўтаматычна а ствараецца мамардашвілі ахарактэрызаваў культуру як намаганьне чалавека быць культура гэта сьвет ілюзыяў які супрацьстаіць рэальнасьці у сьвеце ілюзыяў чалавек можа знайсьці паратунак ад рэальнасьці існуюць некалькі падыходаў да дасьледаваньня культуры на пачатак году ў галіне культуры беларусі працавала чалавек зь іх складалі кіраўнікі сярэдні заробак у галіне складаў каля ад сярэдняга па краіне вільгэльм макс вунт цяпер мангайм зямля бадэн вюртэмбэрг нямеччына в грасботэн зямля саксонія нямеччына нямецкі фізыёляг псыхоляг філёзаф і мовазнаўца адзін з заснавальнікаў псыхалёгіі які першым назваўся псыхолягам акрэсьліў псыхалёгію ў якасьці асобнай ад біялёгіі навукі у годзе заснаваў у ляйпцыскім ўнівэрсытэце першую працоўню псыхалягічных дасьледаваньняў што зрабіла псыхалёгію незалежнай галіной вывучэньня у працоўні акрэсьліў душэўныя разлады і выявіў пашкоджаныя вобласьці мозга у годзе заснаваў першы псыхалягічны часопіс філязофскія дасьледаваньні выводзіў сьвядомасьць з душэўнай прычыннасьці а паводзіны з успрыманьня вылучыў ступені пазнаньня пачуцьцёвае паўсядзённага жыцьця разважнае асобных навук якія ўвасабляюць розныя погляды на адзін прадмет разумнае спалучэньне ведаў у мэтафізыцы нарадзіўся ў сям і лютэранскага сьвятара максімільяна вунта быў м дзіцём дзед па мячы фрыдрых вунт працаваў прафэсарам геаграфіі і быў пастарам у віблінгене цяпер акруга ў гайдэльбэргу вывучаў мэдыцыну ва ўнівэрсытэтах тубінгену гайдэльбэргу і бэрліну у годзе стаў выкладчыкам а з году прафэсар гайдэльбэрскага ўнівэрсытэту у годзе прафэсар філязофіі цюрыскага ўнівэрсытэту у гадах ардынарны прафэсар ляйпцыскага ўнівэрсытэту у гадах ягоны рэктар у этнапсыхалягічным дасьледаваньні псыхалёгія народаў т гг зьмясьціў псыхалягічнае тлумачэньне вераваньняў мастацтва і паданьняў памёр у грасботэне што каля ляйпцыгу ігнат дамейка ліпеня вялікая мядзьвядка студзеня сант яга чылі філямат удзельнік паўстаньня гадоў беларускі польскі і чылійскі навуковец дасьледнік геоляг мінэроляг рэктар чылійскага ўнівэрсытэту нацыянальны герой чылі займае важнае месца ў гісторыі навукі і культуры беларусі чылі польшчы і летувы год у сувязі з годзьдзем нараджэньня дамейкі назвала годам ігната дамейкі імя дамейкі носіць у тым ліку вульканічны ланцуг гораў у андах мінэрал дамейкіт фіялкавая кветка віёла дамейкона малая плянэта шэраг аб ектаў тапанімікі і грамадзкіх установаў па ўсім сьвеце нарадзіўся ў маёнтку мядзьвядка сустракаецца таксама варыянт недзьвядка наваградзкага павету менскай губэрні цяпер у карэліцкім раёне за км на захад ад міру у сям і старшыні наваградзкага земскага суда іпаліта дамейкі і караліны з роду анцутаў памерла ў дзяцінства ігнася прайшло ў беларускай вёсцы у сем гадоў малы ігнась страціў бацьку маці засталася пасьля яго сьмерці з трыма сынамі і дзьвюма дочкамі на дапамогу ёй прыйшлі бацькавы браты адзін зь іх ігнат дамейка які меў агранамічную адукацыю узяў на выхаваньне свайго малога цёзку да сябе ў маёнтак жыбуртоўшчына ў лідзкім павеце што за вёрст ад паштовай станцыі наваельня дзядзька прывучаў малога ігнася гаспадарыць на зямлі другі дзядзька юзаф дамейка які атрымаў асьвету ў нямеччыне у славутай фрайбурскай горнай акадэміі і меў у сваім доме немалую калекцыю мінэралаў і прыродазнаўчых кніг імкнуўся зацікавіць пляменьніка дакладнымі навукамі і ў першую чаргу сваёй любімай мінэралёгіяй і прафэсіяй геоляга дзеля гэтага ён вырашыў аддаць ігнася ў школу айцоў піяраў у шчучыне дзе шмат увагі надавалася прыродазнаўчым навукам бо школьную праграму для яе склаў былы яе выкладчык вядомы батанік і мінэроляг станіслаў юндзіл у школе піяраў быў добры мінэралягічны музэй багатая бібліятэка з году разам з старэйшым братам адамам дамейкам ігнат навучаўся ў школе ордэну піяраў у шчучыне па сканчэньні школы ў годзе паступіў на фізыка матэматычны факультэт віленскага ўнівэрсытэту з году ўдзельнічаў у таварыстве філяматаў разам зь янам чачотам адамам міцкевічам меў кансьпіратыўнае імя жэгота пад гэтым імём яго ўвасобіў у сваёй паэме дзяды а міцкевіч браў удзел у дзейнасьці даччыных арганізацыяў філяматаў таварыства філядэльфістаў прамяністых загадваў бібліятэкай філяматаў у лістападзе году арыштаваны разам з большасьцю арыштаваных яго заключылі ў сьценах базылянскага манастыра сьвятой тройцы ў вільні дзякуючы намаганьням сваякоў у студзені альбо лютым году ігнат дамейка быў вызвалены вырак суду замацаваны імпэратарам жніўня і абвешчаны верасьня году быў у параўнаньні з выракамі напрыклад тамаша зана альбо яна чачота мяккім судовае рашэньне прадпісвала жыць пад наглядам паліцыі ў сямейным маёнтку бяз права куды небудзь выяжджаць альбо займаць дзяржаўныя пасады і дамейка пасяліўся ў в запольле на лідчыне а потым у в жыбуртоўшчына паблізу зьдзецелу зрабіў пераклад на польскую мову песьні асіяна і каран разам са сьвятаром дыянізам хлявінскім распачаў досьледы па вырошчваньні жывёлы на навуковай аснове укараняў сельскагаспадарчыя навінкі будаваў млыны вінакурні тартакі аднак жыцьцё абшарніка ня вабіла пазьней міцкевіч у паэме дзяды паказаў дамейку ў вобразе агранома жэготы так называлі яго сябры па ўнівэрсытэце у годзе паліцэйскі нагляд з ігната дамейкі быў зьняты гэта дазволіла браць удзел у легальнай грамадзкай дзейнасьці у годзе ён быў абраны ў гарадзенскі соймік у тым жа годзе ўпершыню выехаў зь літвы беларусі наведаў варшаву дзе сустрэў яўхіма лялевеля калі ён вярнуўся на радзіму пачалося паўстаньне гадоў у польшчы і беларусі дамейка ўзяў у ім удзел ваяваў ў атрадах ген дэзыдэрыяхлапоўскага адзін час разам з эміліяй плятэр і яе стрыечнымі братамі ц і в плятэрамі пасьля прайгранай бітвы пад шаўлямі ўлетку году разам зь іншымі паўстанцамі адступіў у прусію дзе быў інтэрнаваны у канцы таго ж году атрымаў дазвол на выезд і ў пачатку году выехаў у дрэздэн у дрэздэне і дамейка зноў сустрэўся з адамам міцкевічам выяжджаў у саксонію швайцарыю наведаў фрайбург дзе пазнаёміўся з горнай акадэміяй у жніўні году разам з а міцкевічам і іншымі эмігрантамі перабраўся ў парыж які на той час быў цэнтрам жыцьця эмігрантаў з тэрыторыі рэчы паспалітай абодвух народаў удзельнічаў у жыцьці розных эмігранцкіх аб яднаньняў дапамагаў міцкевічу перапісваць паэму пан тадэвуш наведваў лекцыі ў вышэйшай школе горнай справы сарбонскага ўнівэрсытэту і ў францускай калегіі займаўся ў батанічным садзе удзельнічаў у геалягічных экскурсіях у годзе паступіў у горную школу франц у годзе склаў геалягічную гідраграфічную і гаспадарчую мапы былой рэчы паспалітай і напісаў да яе вялікі камэнтар мапа і камэнтар не былі выдадзеныя матэрыялы выкарыстоўваліся ў іншых выданьнях у годзе атрымаў дыплём горнага інжынэра у годзе прыняў прапанову чылійскага ўраду і падпісаў кантракт на пасаду выкладчыка горнай школы ля сэрэна ў г какімба за тры месяцы вывучыў гішпанскую мову у годзе атрымаў званьне прафэсара у г какімба дамейка выкладаў да году цяпер тамтэйшы ўнівэрсытэт носіць яго імя праводзіў разнастайныя дасьледаваньні камплектаваў мінэралягічныя калекцыі заснаваў фізычную лябараторыю навуковую бібліятэку заалягічную калекцыю у годзе выдаў кнігу на гішпанскай мове з апісаньнем побыту культуры мовы індзейцаў араўканаў у далейшым перакладзеную на некалькі моваў па заканчэньні кантракту пераехаў у сант яга у годзе атрымаў катэдру хіміі ў чылійскім унівэрсытэце гішп адрэдагаваў праект рэформаў унівэрсытэту і школаў у сьнежні году атрымаў чылійскае грамадзянства у гадовым узросьце ігнат дамейка пазнаёміўся ў сакавіку году з гадовай чылійкай энрыкетай сотамаёр гусман і ліпеня году пабраўся зь ёй шлюбам пражыўшы разам яшчэ дваццаць гадоў у годзе ігнат дамейка быў прызначаны кіраўніком дэлегатуры па справах вышэйшай школы і з таго часу пачаў актыўна займацца арганізацыяй адукацыі і навуковых установаў чылі у заснаванай зь яго ініцыятывы горнай школе былі падрыхтаваныя чылійскія нацыянальныя кадры выкладчыкаў горнай справы геолягаў мінэролягаў ігнат дамейка ўвёў у чылі мэтрычную сыстэму мераў і вагі арганізаваў мэтэаралягічную службу ў сант яга дэ чылі у годзе быў абраны рэктарам чылійскага ўнівэрсытэту і пераабіраўся чатыры разы да году быў рэктарам унівэрсытэту ад рэктарскай пасады адмовіўся ў знак пратэсту супраць захопніцкай вайны чылі з суседняй пэру працягваў займацца мінэралягічнымі дасьледаваньнямі адзін зь першых дасьледнікаў атакамы самай сухой пустыні сьвету вывучаў знойдзены ў атакаме мэтэарыт дасьледаваў абарыгенаў паўднёвай амэрыкі арганізаваў вывучэньне мінэралёгіі і геалёгіі андаў займаўся будаўніцтвам шахтаў і капальняў па здабычы медзі срэбра золата у гарах адкрыў паклады невядомага навуцы альгамату срэбра аркерат арганізаваў золатаздабычу і здабычу салетры яго вучань ніколас нарньё знайшоў багатую срэбраную жылу якую назваў імем свайго настаўніка міна дэ дамейка навуковыя працы якіх налічваецца каля пісаў пераважна па француску і гішпанску стварыў падручнікі па хіміі мінэралёгіі на гішпанскай ды францускай мовах некалькімі выданьнямі выйшаў яго падручнік і разам з тым навуковая праца зь некалькімі дадаткамі падтрымліваў сувязі з унівэрсытэтамі варшавы і кракава пасылаючы туды свае працы і іншыя выданьні якія выходзілі ў чылі клапаціўся пра стварэньне ў кракаве мінэралягічнага музэю стаў сябрам многіх эўрапейскіх навуковых таварыстваў у годзе дамейка накіраваўся ў эўропу з сабою дамейка таксама вёз вялікую мінэралягічную калекцыю падарунак некалькім эўрапейскім унівэрсытэтам улетку разам з сынамі прыбыў у бардо у парыжы сустрэўся зь сябрамі юнацтва ўладзіславам ласковічам і язэпам багданам залескім наведаў сям ю ўладзіслава міцкевіча сына знакамітага паэта у кракаве быў з энтузіязмам прыняты навуковай грамадзкасьцю пабываў у варшаве і вільні наведаў мядзьведку мір наваградак і крашын увогуле у сучаснай беларусі ёсьць населеных пунктаў зьвязаных з імем ігната дамейкі пакланіўся бацькоўскім магілам у крашыне пасадзіў дубок гэтае падарожжа было лягічным завяршэньнем жыцьцёвага шляху зусім не выпадкова ён пісаў у свой час адаму міцкевічу з чылі увосень вярнуўся ў парыж у годзе спыняўся ў рыме атрымаў аўдыенцыю ў папы рымскага леона і нэапалі затым зноў наведаў кракаў адкуль зь пятром сямёненкам накіраваўся ў паломніцкае падарожжа па сьвятой зямлі вярнуўся ў парыж затым зноў кароткачасова вярнуўся на радзіму і правёў там два зь лішнім гады ненадоўга зрэдку выяжджаючы у красавіку году кракаўскі ягелонскі ўнівэрсытэт прысвоіў дамейку ступень ганаровага доктара мэдыцыны улетку году накіраваўся ў чылі па дарозе цяжка захварэў памёр студзеня году ў сант яга быў пахаваны на сродкі чылійскага ўраду дзень яго пахаваньня быў абвешчаны ў чылі днём нацыянальнай жалобы а сам ён быў абвешчаны нацыянальным героем імя ігната дамейкі носіць вульканічны ланцуг гораў у андах мінэрал дамейкіт выяўлены самім дасьледнікам фіялкавая кветка віёла дамейкона новы від адкрыты на поўначы чылі малая плянэта адкрытая чылійскім астраномам карлам торэсам ў годзе аманіт дамейкі від аманіту адкрыты дамейкам у фармацыі юрскага пэрыяду ў ваколіцы новы від каўчуканосу залія дамейкі гатунак азаліі выгадаваны варшаўскім садоўнікам у г від сьлімака від акамянелых малюскаў адкрыты дамейкам у годзе у чылі ёсьць невялікае мястэчка дамейка у адміністрацыйным рэгіёне атакама паміж гарадамі ла сэрэна і вальенар у якім жыве каля тыс жыхароў пуэрта дамейка порт дамейкі на паўднёва заходнім беразе возера льянкіуэ другога па велічыні возера ў чылі пасёлак каля порта дамейка у сант яга стаіць помнік грандэ эдукатору вялікаму асьветніку у яго гонар названыя ўнівэрсытэт і нацыянальная бібліятэка ў сант яга вуліцы ў сант яга дэ чылі вальпараіса і яшчэ ў васьмі гарадах чылі а таксама ў вільні менску і наваградку польская бібліятэка ў буэнас айрэсе гішп некалькі ліцэяў іншых навучальных і навуковых установаў чылі на месцы родавай сядзібы дамейкаў у вялікай мядзьвядцы карэліцкі раён ўсталяваны памятны валун у школе вёскі крупава лідзкага раёну створаны музэй у якім на дадзены час сабрана каля экспанатаў у тым ліку кніга і дамейкі мае падарожжы выдадзеная пры жыцьці навукоўца ў вільні да годзьдзя ігната дамейкі ў вёсцы пасаджана алея ў яго гонар у карэлічах традыцыйна праходзяць чытаньні прысьвечаныя жыцьцю і дзейнасьці ігната дамейкі нацыянальны банк рэспублікі беларусь ў годзе выпусьціў памятную манэту ў гонар ігната дамейкі у яго гонар выпускаліся манэта ў польшчы паштовыя маркі ў польшчы і чылі паштовая картка з арыгінальнай маркай у летуве каспар бекеш кл гг ваенны палітычны дзяяч атэіст і матэрыяліст паходзіў з старадаўняга вугорскага роду у г служыў у сямігродзьдзі пры двары яна жыгімонта заполі у г узначальваў пасольства ў канстантынопаль каб атрымаць ваенна палітычную дапамогу ад турэцкага султана супраць цэсара сьвяшчэннай рымскай імпэрыі падтрымліваў нацыянальна вызваленчы рух у цэсарскай вугоршчыне пасьля сьмерці свайго патрона супернічаў са стэфанам баторыям за вугорскі трон аднак у г ягоныя войскі ўшчэнт разьбітыя досыць значныя зямельныя ўладаньні канфіскаваныя а сам ён уцёк ад перасьледу у рэч паспалітую пасьля абраньня стэфана баторыя на трон рэчы паспалітай ён замірыўся са сваім старым супернікам і бекеш стала асеў у рэчы паспалітай ваеннымі талентамі і асабістай мужнасьцю вызначыўся ў абароне эльблёнгу ў г і ў полацкай кампаніі г па хадайніцтве мясцовай шляхты ў г атрымаў шляхецтва вялікага княства літоўскага дадатковыя маёнткі у тым ліку ў гарадзенскім павеце пазьней бекеш даслужыўся да пасады ваяводы відаць яшчэ ў сяміградьдзі бекеш далучыўся да антытрынітарызму бо ў рэч паспалітую ён прыехаў ужо перакананым арыянінам антытрынітарыям а ужо тут стаў атэістам памёр у горадні ніводная царква не пагадзілася каб бекеша як атэіста хавалі на могілках тады па загадзе караля нябожчыка перавезьлі ў вільню і пахавалі на лысай гары якая у далейшым атрымала назоў гара бекеша у сваім тэстамэнце бекеш загадаў напісаць на яго надмагільлі наступныя радкі усё сам маю ня веру ў бога ня прагну яго неба не баюся пекла не спадзяюся на ягоную міласэрнасьць і ня вызнаю ягоны суд я ня маю грахоў і нікому я ні ў чым ня вінны заўжды я спадзяваўся на сябе і ў жыцьці быў працавіты мяне не клапоціць лёс майго цела і яшчэ меней лёс маёй душы яна памерла разам са мною і я гэта сьмела сьцвярджаю у мяне ня будзе працы якую прыдумалі сабе іншыя пасьля ўваскрасеньня зь мёртвых шукаць свае душы стэфан баторы верасьня жыладзішомльё ў трансыльваніі цяпер шымлеў сылваніэй румынія сьнежня горадня кароль польскі і вялікі князь літоўскі князь трансыльванскі паходзіў са знакамітага вугорскага роду баторых зь лініі шомліа сын сямігародзкага трансыльванскага князя стэфана муж ганны ягелонкі дачкі жыгімонта з гадоў знаходзіўся на вайсковай службе ў караля чэхіі і вугоршчыны фэрдынанда разам зь ім быў у італіі навучаўся ў падуі служыў у сямігродзкага князя януша зыгмунда запольі быў паслом пры імпэратары максыміліяне другім пасьля разрыву адносінаў паміж гэтымі краінамі немцы тры гады трымалі яго закладнікам пасьля сьмерці я з запольі ў зрабіўся князем сямігродзя калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі генрык валезы ўцёк у францыю стэфан баторы выставіў сваю кандыдатуру на трон рэчы паспалітай і быў абраны ў сьнежні году каранаваны траўня году з чэрвеня году вялікі князь літоўскі граматай ад ліпеня вызнаў што каралеўства польскае і вялікае княства літоўскае зьяўляюцца раўнапраўнымі дзяржавамі ў складзе фэдэратыўнай дзяржавы таксама абавязаўся захоўваць самастойнасьць вкл пашыраць яго межы не прызначаць літоўскімі вайскаводамі палякаў агульныя соймы склікаць паводле чаргі то ў вялікім княстве то ў кароне прывілеем ад красавіка пераўтварыў віленскі езуіцкі калегіюм ў акадэмію таксама выдаў дазволы на заснаваньне езуіцкіх калегіюмаў у полацку рызе і дорпаце яму належыць ініцыятыва адкрыцьця езуіцкага калегіюму ў горадні імкнуўся да мірнага разьвязваньня ідэалягічных канфліктаў падтрымліваў сяброўскі адносіны з ваяводам і вальнадумцам каспарам бекешам сваю рэзыдэнцыю стэфан баторы трымаў у горадні у старым замку тут ён прыймаў пасольствы маскоўскае ангельскае правёў раду сэнатараў для разгляду дамаганьняў швэцыі месьцічам надаў пэўныя палёгкі выдаў прывілей для саборнай прачысьценскай царквы пры ім у горадні праходзіў кожны трэці сойм як кароль польшчы пайшоў на значныя саступкі шляхце падтрымваў езуітаў замест каралеўскага суду як найвышэйшай судовай інстанцыі зацьвердзіў шляхецкія выбарныя трыбуналы за ягоным кіраваньнем польскі ўрад зрабіў спробу зьнішчыць запароскую сеч у красавіку выйшаў каралеўскі ўнівэрсал які забараняў пускаць запарожцаў на воласьць і гандляваць зь сеччу зброяю і порахам у верасьні сьнежні рыхтуючыся да вайны з маскоўскаю дзяржаваю і намагаючыся выкарыстаць у ёй казацтва стэфан баторы павялічыў колькасьць рэестравых казакаў да чалавек а ў да чалавек і надаў ім шэраг прывілеяў у рэч паспалітая брала ўдзел у лівонскай вайне у выніку складаных манэўраваньняў атрымаў шэраг перамог над расейскімі войскам вярнуў полацак і захапіў вялікія лукі аблога пскова скончылася безвынікова аднак паскорыла складаньне ям запольскага міру пасьля складаньня перамір я інфлянты адыйшлі да рэчы паспалітай мудры палітык выдатны дзяржаўны дзяяч і здольны военачальнік стэфан баторы зрабіў значны ўнёсак ва ўмацаваньне рэчы паспалітай спрыяў падняцьцю ейнага аўтарытэту ў эўропе памёр у горадні падчас падрыхтоўкі наступнае вайны з масквой у зьвязку з тым што паміж прыдворнымі мэдыкамі ўзьнікла спрэчка пра прычыны яго сьмерці сьнежня году ў горадні правялі першае на тэрыторыі ўсходняй эўропы анатамаваньне ягоных парэшткаў адна з цэнтральных вуліцаў горадні носіць імя стэфана баторага некаторыя легенды якія распаўсюдзіліся на тэрыторыі беларусі сьцьвярджаюць тое што стэфан баторы даваў найменьні беларускім паселішчам у тым ліку напрыклад вёскам саланое і мільча якія знаходзяцца ў вялейскім раёне менскай вобласьці міхал казімер агінскі траўня варшава дзяржаўны і вайсковы дзяяч вялікага княства літоўскага і рэчы паспалітай кампазытар паэт і мэцэнат чашнік вялікі генэрал маёр войска вялікага княства літоўскага і пісар польны ваявода віленскі гетман вялікі быў старостам слонімскім кавалер ордэнаў сьвятога станіслава белага арла расейскіх андрэя першазваннага і аляксандра неўскага прускага чорнага арла міхал казімер агінскі ініцыятар і фундатар будаваньня агінскага канала прадстаўнік старэйшай княскай лініі роду агінскіх ягоны бацька юзэф быў ваяводам троцкім маці ганна з роду магнатаў вішнявецкіх рана страціў бацьку спачатку гадаваўся пад апякунствам дзеда гетмана вішнявецкага пазьней пад наглядам віцебскага ваяводы марцыяна міхала агінскага і урэшце канцлерам міхалам фрыдэрыкам чартарыйскім вядома што ён вывучаў музыку і жывапіс меў здольнасьці да мастацтва пазьней талент агінскага ўхваліць у сваіх мэмуарах францускі літаратар і энцыкляпэдыст дэні дыдро і папросіць яго напісаць артыкул арфа для францускай энцыкляпэдыі у атрымаў урад чашніка вялікага у пісара польнага літоўскага абіраўся паслом на соймы ад пінскага і старадубскага паветаў у быў генэрал маёрам войска вялікага княства літоўскага у знаходзіўся ў францыі служыў у войску ажаніўся з дачкою канцлера вялікага літоўскага міхала фрыдэрыка чартарыйскага аляксандрай атрымаў слонімскую эканомію жыў у пецярбургу разглядаўся як адзін з кандыдатаў на сталец рэчы паспалітай у атрымаў урад выяводы віленскага і стаў адным з кандыдатаў на сталец ад расейскай імпэрыі быў сябрам вайсковай камісіі вялікага княства літоўскага ў браў удзел у радамскай канфэдэрацыі у стаў вялікім гетманам літоўскім у перайшоў на бок барскай канфэдэрацыі аднак пацярпеў паразу ад суворава ў бітве пад сталовічамі эміграваў жыў у вене і парыжы тамака здабыў сабе вядомасьць як музыка у атрымаў амністыю і вярнуўся ў слонім дзе заснаваў шэраг мануфактураў друкарню тэатар капэлу балетную школу і знакаміты агінскі канал які злучаў басэйны балтыйскага і чорнага мораў праз палескія балоты намаганьнямі князя былі адноўленыя пракладзеныя раней два гасьцінцы што злучылі пінск са слонімам і валыньню адчыненая балетная школа мела назву дэпартамент балетных дзяцей у якой акрамя танцаў вучылі чытаньню і пісьму дзяцей прыгонных сялянаў для свайго тэатра гетман уласнаручна напісаў чатыры опэры у прызначаны намесьнікам літоўскай правінцыі у зноў выехаў за мяжу быў у бэрліне брусэлі амстэрдаме потым у ангельшчыне прасіў дапамогі ў прускага караля фрыдрыха вільгельма каб вярнуць канфіскаваныя маёнткі ў расейскай імпэрыі у часе чатырохгадовага сойму далучыўся да патрыятычных колаў аднак у перадаў амаль усе свае маёнткі далёкаму сваяку міхалу клеафасу агінскаму з умовай што той выплаціць ягоныя пазыкі і адыйшоў ад палітычнай дзейнасьці па скасаваньні канстытуцыі траўня адмовіўся ад гетманскай булавы выехаў у вену падчас паўстаньня касьцюшкі знаходзіўся ў вільні у годзе прысягнуў на вернасьць кацярыне будучы цяжка хворым па ранейшаму займаўся музыкай і наладзіў сяброўства з францам ёзэфам гайднам у канцы пераехаў у варшаву дзе і памёр выявіў здольнасьці музыкі віртуоза аўтар палянэзаў опэраў і песень на ўласныя вершы пад псэўданімам напісаў шэраг літаратурных твораў для ўласнага тэатру ў слоніме напісаў опэры цыганы елісейскія палі сілы сьвету становішча станаў выдатна выконваў на розных інструмэнтах свае скрыпічныя і іншыя музычныя творы за што сярод сучасьнікаў атрымаў мянушку гетман клярнэт выдаў паэтычныя зборнікі кніжка ў вялікую актаву львоў гістарычныя і маральныя аповесьці варшава байкі і ня байкі варшава як мэцэнат міхал казімер зрабіў багатыя ахвяраваньні для кляштару і касьцёла ў сьмілавічах а таксама заснаваў дабрачынны фонд для студэнтаў віленскага ўнівэрсытэту імя міхала казімера агінскага носіць вуліца ў слоніме курапаты лясны масіў на паўночным ускрайку менску беларусь дзе былі выяўленыя масавыя пахаваньні людзей расстраляных нквд у гадох колькасьць ахвяраў на сёньняшні дзень дакладна невядомая і паводле розных ацэнак можа складаць да тысячаў чалавек паводле генэральнага пракурора беларусі а бажэлкі ня менш за тысячаў чалавек паводле генэральнага пракурора бсср г тарнаўскага да тысячаў чалавек паводле даведніка беларусь ад да тысячаў чалавек паводле артыкула зянона пазьняка ў газэце літаратура і мастацтва тысячаў чалавек паводле прафэсара ўроцлаўскага ўнівэрсытэту зьдзіслава віньніцкага і болей паводле брытанскага гісторыка нормана дэвіса з году ўрочышчакурапаты занесенае ў дзяржаўны сьпіс гісторыка культурных каштоўнасьцяў рэспублікі беларусь як месца пахаваньняў ахвяраў палітычных рэпрэсіяў х гадоў курапаты маюць статус гісторыка культурнай каштоўнасьці першай катэгорыі што паводле закону рэспублікі беларусь аб ахове гісторыка культурнай спадчыны адпавядае катэгорыі найбольш унікальных каштоўнасьцяў духоўныя эстэтычныя і дакумэнтальныя вартасьці якіх уяўляюць міжнародную цікавасьць зьяўляюцца найбольш вядомым сярод прынамсі васьмі месцаў масавых расстрэлаў якія ажыцьцяўляў нквд на тэрыторыі менску пасьля зьяўленьня артыкула былі праведзеныя першыя павярхоўныя раскопкі і выяўлены факт таемнага масавага пахаваньня людзей каля вёскі цна ёдкава пасьля гэтага пахаваньне атрымала сусьветную вядомасьць пад назвай урочышча курапаты да зьяўленьня згаданага артыкула ў годзе рэшткі расстраляных людзей былі выяўленыя прарабам будаўніча мантажнай управы трэсту белспэцмантаж аляксандрам пятровічам шляхціным падчас пракладкі газапроваду праз урочышча курапаты аднак начальства шляхціна загадала закапаць парэшткі а на звароты ў міліцыю рэакцыі па сутнасьці не было на падставе надрукаванага артыкула чэрвеня году пракуратурай бсср была заведзеная крымінальная справа падчас сьледзтва на тэрыторыі каля гектараў былі выяўленыя пахаваньняў памерамі мэтраў і большыя падчас выбарачнай эксгумацыі былі выяўленыя чалавечыя парэшткі чарапоў косткі шкілетаў зубных пратэзаў з жоўтага і белага мэталяў асабістыя рэчы грабянцы зубныя шчоткі мыльніцы гаманцы абутак рэшткі вопраткі а таксама гільзаў і куляў рэвальвэрныя гільзы і куля стрэляныя з рэвальвэра сыстэмы наган гільза зь пісталета тт штатнай зброі супрацоўнікаў нквд таксама былі знойдзеныя некалькі стрэляных гільзаў зь пісталетаў сыстэмаў браўнінг і вальтэр зброя гэтых сыстэмаў выпускалася ў тым ліку і да году нярэдка такой зброяй узнагароджваўся кіроўны склад нквд сьведак зь вёсак цна ёдкава падбалоцьце дроздава засьведчылі што ў гадох супрацоўнікі нквд прывозілі ў курапаты людзей на закрытых машынах і расстрэльвалі іх таксама існуюць сьведчаньні і супрацоўнікаў нквд што ва ўрочышчы праводзіліся расстрэлы першае сьледзтва па факце масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе году і вызначыла колькасьць забітых у ня менш за тысячаў чалавек лічба была агучаная генэральным пракурорам бсср георгіем тарнаўскім пасьля сканчэньня сьледчых дзеяньняў генэральнай пракуратурай бсср была абнародаваная пастанова пра спыненьне крымінальнай справы датычнай курапатаў дакладна даказана што расстрэлы пакараных ажыцьцяўляліся супрацоўнікамі камэндатуры нкус бсср беручы пад увагу што вінаватыя ў гэтых рэпрэсіях кіраўнікі нквд бсср і іншыя асобы прыгавораныя да сьмертнага пакараньня або да гэтага часу памерлі на падставе вышэйзгаданага кіруючыся арт п і арт п кпк бсср крымінальная справа заведзеная па факце выяўленьня пахаваньняў у лясным масіве курапаты спыненая знойдзеныя падчас эксгумацыі пахаваньняў прадметы вопраткі абутку іда т п як рэчы што ня маюць каштоўнасьці зьнішчыць апублікаваньне вынікаў сьледзтва пра ажыцьцяўленьне расстрэлаў супрацоўнікамі нквд выклікала хвалю абурэньня вэтэранаў другой сусьветнай вайны і іншых нязгодных з вынікамі сьледзтва людзей якія напісалі шэраг лістоў у цк кпсс у маскву пра магчымыя фальсыфікацыі вынікаў расьсьледаваньняў камісіі з генэральнай пракуратуры ссср двойчы прыяжджалі для праверкі фактаў правядзеньня расстрэлаў органамі нквд і знаходзілі ім пацьверджаньне цягам х гадоў сьледзтва па справе некалькі разоў узнаўлялася зьявіліся сьцьверджаньні што расстрэлы былі арганізаваныя нямецкімі захопнікамі падчас вялікай айчыннай вайны але ўсе яны былі аспрэчаныя пазьней у падтрымку вэрсіяў пра нямецкі сьлед была ўтвораная грамадзкая камісія па расьсьледаваньні злачынстваў у курапатах пад кіраўніцтвам корзуна якая ў чэрвені году накіравала ў пракуратуру ссср сабраныя ёю матэрыялы якія нібыта даказвалі што ў курапатах знаходзяцца рэшткі ахвяраў нямецкіх захопнікаў аднак факты выкладзеныя ў звароце грамадзкай камісіі не знайшлі пацьверджаньня у лютым году на патрабаваньне грамадзкай камісіі сьледзтва было ўзноўленае зноў але па выніках працы яно пацьвердзіла высновы дзяржаўнай камісіі у годзе грамадзкая камісія ў чарговы раз зьвярнулася ў вярхоўны савет рэспублікі беларусь з прапановай перагледзець высновы дзяржаўнай камісіі пры расьсьледаваньні падзеяў у курапатах у выніку чаго было праведзенае яшчэ адно расьсьледаваньне сярод іншых разглядалася вэрсія расстрэлаў габрэяў нямецкімі захопнікамі у мэтах праверкі гэтай вэрсіі былі зробленыя запыты ў ерусалімскі інстытут галакосту яд ва шэм дзе сабраная найбольш поўная інфармацыя пра рэпрэсіі ў дачыненьні да габрэяў у якасьці месцаў расстрэлу габрэйскага насельніцтва менск дразды масюкоўшчына курапаты цна ёдкава зялёны луг ня значыліся таксама не было зьвестак пра расстрэлы ў курапатах і ў нямецкіх архівах паводле высноваў нямецкіх экспэртаў мэтад пахаваньняў у курапатах не зьяўляецца гітлераўскім тыя звычайна капалі вялікія магілы да мэтраў у даўжыню у ахвяраў пры гэтым забіралі вопратку і асабістыя рэчы здымалі залатыя каронкі у сярэдзіне х гадоў генэральны пракурор беларусі алег бажэлка заявіў што ў выніку новага расьсьледаваньня выяўлена што ў курапатах загінулі ня больш за тысячаў чалавек у годзе было прынятае рашэньне пра пачатак новага чацьвертага расьсьледаваньня якое праводзілася з мэтай праверкі высноваў папярэдніх камісіяў расьсьледаваньне было даручанае старэйшаму памочніку вайсковага пракурора беларусі віктару сомаву разьбіральніцтва скончылася ў годзе яно пацьвердзіла што масавыя расстрэлы ў курапатах зьдзяйсьняліся органамі нквд з другой паловы хгадоў да пачатку савецка нямецкай вайны гадоў вэрсія пра расстрэлы насельніцтва нямецкімі захопнікамі зноў не знайшла пацьверджаньня падчас сьледзтва было выяўленае найбуйнейшае з усіх знойдзеных у курапатах пахаваньняў дзе былі рэшткі больш за чалавек упершыню за ўсю гісторыю раскопак у курапатах былі знойдзеныя рэчавыя доказы з канкрэтнымі датамі і прозьвішчамі якія сьведчылі пра тое што расстрэлы ажыцьцяўляліся да вайны у пахаваньні былі знойдзеныя турэмныя квітанцыі пра адабраньне каштоўных рэчаў падчас арышту якія былі выдадзеныя чэрвеня году моўшы крамэру і мардыхаю шулескесу тым ня менш паводле кандыдата гістарычных навук андрэя мяцельскага апошняе дасьледаваньне курапатаў праведзенае ў годзе гісторыкамі нацыянальнай акадэміі навук беларусі супрацоўнікамі пракуратуры кдб і грамадзкасьці па выніках якога была прынятая адзінагалосная выснова пра тое што расстрэлы ў курапатах ажыцьцяўляў нквд не атрымала адпаведнай публічнасьці мяцельскаму давялося бачыць ліст з генпракуратуры ў адміністрацыю прэзыдэнта беларусі з прапановай матэрыялы сьледзтва не абнародаваць і да ведама грамадзкасьці не даводзіць колькасьць ахвяраў у курапатах дакладна ня высьветленая архівы кдб беларусі датычныя курапатаў зьяўляюцца засакрэчанымі існуюць розныя вэрсіі і ацэнкі у артыкуле шумяць над магілай сосны зянона пазьняка надрукаванага ў газэце літаратура і мастацтва верасьня году пасьля правядзеньня ўласных раскопак і дасьледаваньняў аўтар робіць выснову што колькасьць ахвяраў можа складаць тысячы чалавек пазьняк зазначае што сапраўдная лічба пахаваных у курапатах можа дасягаць тысячаў чалавек бо існуюць магілы большыя па памерах за дасьледаваныя а таксама мноства магілаў зьнікла падчас пракладаньня менскай кальцавой дарогіў канцы х пачатку х гадоў і газатрасы і высечкі лесу вакол яе ў сакавіку траўні году а таксама магчыма у час высечкі і пасадкі лесу на гэтым месцы ў х гадох раскопкі праведзеныя ў ліпені году на аснове якіх рабілася гэтая ацэнка колькасьці ахвяраў зьяўляюцца першай вядомай эксгумацыяй у курапатах разам з гэтым дасьледчыкі ў сваёй справаздачы зьвяртаюць увагу на тое што да гэтых раскопак у курапатах ужо праводзілася эксгумацыя і пэўныя часткі пахаваньняў ужо былі выбраныя што выяўляецца ў значным разыходжаньні паміж колькасьцю знойдзеных чарапоў і колькасьцю выяўленых параў сьцегнавых касьцей пры папярэдняй эксгумацыі зь ямаў быў выбраны значны аб ём пахавальнага пласта нябожчыкаў але пахаваньні былі засыпаныя ў недастатковай ступені малой колькасьцю грунту у выніку ўсе выяўленых магілаў мелі западзіны глыбінёй ад да м ад лініі краёў магілы паводле меркаваньня пазьняка частка трупаў магла быць выбраная з курапатаў пасьля загаду вышэйшага кіраўніцтва ссср у х х гадох калі выпадак расстрэлаў польскіх афіцэраў у катыні органамі нквд атрымаў вядомасьць першае сьледзтва па факце масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе году і па яго выніках генэральны пракурор бсср г тарнаўскі паведаміў што ў курапатах пахаваныя ня менш за тысячаў чалавек да такой самай лічбы можна прыйсьці аналізуючы вынікі комплекснай судова мэдычнай і крыміналістычнай экспэртызы якая выявіла што ў дасьледаваных пахаваньнях былі знойдзеныя рэшткі ня менш за чалавек улічваючы што колькасьць пахаваньняў складае можна зрабіць выснову што колькасьць пахаваных у курапатах людзей складае ня менш за тысячаў чалавек паводле даведніка беларусь выдадзенага ў годзе колькасьць ахвяраў складала да тысячаў чалавек у сярэдзіне генэральны пракурор беларусі алег бажэлка на падставе новага расьсьледаваньня гадоў падчас якога былі праведзеныя раскопкі меркаваных месцаў пахаваньняў і толькі ў зь іх выяўленыя чалавечыя парэшткі зрабіў заяву што ў курапатах пахаваныя ня больш за тысячаў чалавек прафэсар уроцлаўскага ўнівэрсытэту зьдзіслаў віньніцкі сьцьвярджае што колькасьць ахвяраў у курапатах складае тысячаў чалавек брытанскі гісторык норман дэвіс адзначае што ахвяраў можа быць нават больш пра сацыяльнае і нацыянальнае паходжаньне расстраляных можна меркаваць толькі па выніках праведзеных дасьледаваньняў з вынікаў раскопак году вядома што ўсе пахаваныя належалі да цывільнага насельніцтва пахаваныя характарызуюцца розным бытавым узроўнем але большасьць пахаваных належала да ніжэйшых дэмакратычных пластоў насельніцтва рабочыя сяляне дробныя службоўцы вясковая інтэлігенцыя сярод пахаваных таксама былі выяўленыя прадстаўнікі інтэлігенцыі і жанчыны выяўлена што пахаваныя паходзілі з розных мясьцінаў беларусі значная частка пахаваных была з заходняй беларусі далучанай да бсср ў годзе у пэўных дасьледаваных магілах былі выяўленыя рэшткі адзеньня і абутку савецкай вытворчасьці у іншых заходняй таксама быў знойдзены абутак вытворчасьці краінаў прыбалтыкі у адной з магілаў значная колькасьць абутку была самаробнай разам з тым пацьверджана што апроч беларусаў сярод забітых у курапатах былі таксама польскія грамадзяне падчас аднаго з дасьледаваньняў у курапатах быў знойдзены мужчынскі грэбень з аднаго боку якога на польскай мове было напісана цяжкія хвіліны вязьня менск думка пра вас даводзіць мяне да шаленства а зь іншага расплакаўся цяжкі дзень дакладных зьвестак адкуль паходзіць назва курапаты няма да году на тапаграфічных мапах такая назва адсутнічае урочышча называлася брод існуе вэрсія што ўжо ў час расстрэлаў курапатамі мясцовыя жыхары называлі невялікі ўчастак бору які прыходзіўся на спусьцістую горку участак быў абнесены высокім ня менш за мэтры плотам па версе якога быў працягнуты калючы дрот а за самім плотам знаходзілася ахова з сабакамі зянон пазьняк які разам зь яўгенам шмыгалёвым напісаў артыкул курапаты дарога сьмерці зазначае што ня думаў што гэтай назвай уводзіць новае слова ў беларускую мовуі новы тэрмін у беларускую гісторыю пазьняк адзначае што пачуў гэтае слова з вуснаў маладых хлопцаў якія тлумачылі што курапатамі называюцца белыя веснавыя кветкі якія растуць у траўні на магілах ва ўрочышчы звычайна такія кветкі ў беларусі называюцца белымі пралескамі паводле іншага меркаваньня курапатамі мясцовыя сяляне называлі палявыя кветкі у годзе ў курапатах адбылася масавая антысавецкая дэманстрацыя і першае шэсьце да месца пахаваньняў пад лёзунгамі асуджэньня ідэяў сталінізму шэсьце было разагнанае ўнутранымі войскамі з ужываньнем сьлезацечнага газу што выклікала рэакцыю абурэньня ў грамадзтве і падвысіла ступень увагі да курапатаў з таго часу штогод ладзяцца шэсьці ў курапаты з мэтай ушанаваньня памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў на дзяды ў годзе ў курапатах быў усталяваны сямімэтровы крыж пакуты курапаты зрабіліся сымбалем барацьбы за незалежнасьць беларусі супраць камуністычнай ідэалёгіі палітызацыя праблемы стала адной з прычынаў якія перашкаджаюць аб ектыўнаму расьсьледаваньню і ацэнцы доказаў па гэтай справе у годзе ўрочышча курапаты наведаў прэзыдэнт зша біл клінтан і падараваў мэмарыяльны знак ад народу зша народу беларусі дзеля памяці гранітную лаўку якая пазьней атрымала назву лава клінтана помнік неаднакроць быў разламаны невядомымі вандаламі але кожнага разу аднаўляўся наноў таксама курапаты наведаў прэзыдэнт польшчы лех валэнса да дзядоў году мастак аляксей марачкін падрыхтаваў абраз маці божай курапацкай усіх нявінна расстраляных які быў асьвечаны ў курапатах лістапада году арыгінал абраза быў падараваны чырвонаму касьцёлу а на дзяды ў годзе ў курапатах была ўсталяваная каплічка з рэпрадукцыяй абраза маці божай курапацкай каплічка была зробленая паводле эскізу аляксея марачкіна у канцы году прадстаўнікі грамадзкасьці накіравалі ў адміністрацыю прэзыдэнта і савет міністраў беларусі ліст з прапановай унесьці ўрочышча курапаты ў сьпіс сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны юнэско ліст падпісалі старшыня беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры антон астаповіч старшыня беларускай асацыяцыі ахвяраў палітычных рэпрэсіяў зінаіда тарасевіч і навуковы кіраўнік гісторыка культурнай каштоўнасьці курапаты мая кляшторная у адказе на ліст міністэрства культуры беларусі адмовілася прадставіць курапаты для ўнясеньня ў сьпіс аб ектаў сусьветнай спадчыны юнэско на падставе канвэнцыі юнэско году антон астаповіч адзначыў што канвэнцыя дапушчае ўключэньне ў сьпіс сусьветнай спадчыны аб ектаў якія аказалі моцны ўплыў на гістарычнае разьвіцьцё якім і зьяўляюцца курапаты у верасьні году ўрочышча наведалі польскіх матацыклістаў у межах прабегу катынскі шлях які адбываўся на тэрыторыях летувы беларусі украіны і расеі разам зь імі курапаты наведалі прадстаўнікі польскай амбасады і намесьнік міністра замежных справаў беларусі валер варанецкі новы штуршок у тэме курапатаў адбыўся ў пачатку х гадоў калі было прынятае рашэньне пра пашырэньне менскай кальцавой аўтамабільнай дарогі зь дзьвюх палосаў руху да шасьці пасьля чаго сытуацыя ў курапатах абвастрылася варыянт дарогі ў абыход курапатаў паводле праекту году быў адхілены узімку году прадстаўнікі шэрагу дэмакратычных аб яднаньняў арганізоўвалі мітынгі і дзяжурствы ва ўрочышчы перашкаджаючы дарожным работам і вінавацячы ўлады ў намеры правесьці аўтадарогу непасрэдна праз пахаваньні у выніку ў курапаты дзеля разгону пратэстуючых былі сьцягнутыя сілы міліцыі адбываліся сутычкі удзельнікі акцыяў пратэсту намагаліся недапушчэньня пашкоджаньня мэмарыялу будаўнічай тэхнікай таксама існавалі сьведчаньні што менская кальцавая аўтадарога першапачаткова ўжо была пабудаваная на месцы пахаваньняў у сваю чаргу ўдзельнікі акцыяў пратэсту былі абвінавачаныя ў выкарыстаньні тэмы курапатаў ў палітычных мэтах на падставе вынікаў археалягічных раскопак і гадоў а таксама заключэньня інстытуту гісторыі нацыянальнай акадэміі навук беларусі якія сьведчылі пра тое што пахаваньні знаходзяцца ўбаку ад меркаванага маршруту дарогі і пачынаюцца за мэтраў ад фронту будаўніцтва на гэтай падставе ў курапатах час ад часу адбываліся сутычкі ўдзельнікаў акцыі пратэсту з атрадам міліцыі адмысловага прызначэньня амап мус беларусі агулам ахова курапатаў працягвалася зь верасьня году да ліпеня году ва ўрочышчы ўсталёўваліся новыя крыжы пачаліся перамовы кансультацыі да тэмы курапатаў была прыцягнутая ўвага міжнароднай супольнасьці праблема курапатаў пачала шырэй асьвятляцца ў друку у выніку менская кальцавая дарога была пашыраная ў боку курапатаў на пару дзясяткаў мэтраў але пайшла іначай чым плянавалася першапачаткова у канцы году менскі раённы выканаўчы камітэт адвёў прылеглае да курапатаў поле пад забудову катэджнага пасёлка пад назвай сонечны ў непасрэднай блізкасьці ад месцаў масавых пахаваньняў будаўнічая кампанія займаючыся адводам зямлі не замаўляла праект ахоўных зонаў вакол курапатаў і самастойна без дазволу вызначыла мяжу ахоўнай зоны па сваім праекце на адлегласьці мэтраў ад курапатаў пасьля чаго былі пазначаныя межы будаўніцтва і завезеныя будаўнічыя матэрыялы у сувязі з гэтым будаўніцтвам сярод грамадзкасьці ўзьнікла хваля абурэньня прадстаўнікі праектнага інстытуту самайстойна распрацавалі праект ахоўных зонаў які пасьля прыкладаньня намаганьняў грамадзкасьці ў рэшце рэшт зацьвердзіла навукова мэтадычная рада пры камітэце аховы гістарычнай спадчыны і культурных каштоўнасьцяў у траўні году у красавіку году старшыня менскага аблвыканкаму мікалай дамашкевіч загадаў менскаму райвыканкаму скасаваць дамову на арэнду зямлі пад будаўніцтва на тэрыторыі прылеглай да курапатаў красавіка году выканкам менскай вобласьці пастановай абавязаў дарожную рамонтна будаўнічую ўправу дрбу аднавіць курапаты за кошт спагнаньня з таварыства з дадатковай адказнасьцю вігэўрабуд траўня выканкам менскага раёну пастановай скасаваў дамову зь вігэўрабудам аб будаўніцтве ў курапатах катэджаў у чэрвені году будаўніцтва спынілі будаўнічую пляцоўку ліквідавалі а ўсе матэрыялы вывезьлі зямля вакол курапатаў была закансэрваваная да вызначэньня і зацьверджаньня саветам міністраў беларусі ахоўнай зоны мэмарыялу паводле праекту ахоўных зонаў распрацаванага ў годзе шырыня ахоўнай зоны складала ад да мэтраў вакол курапатаў у годзе міністэрства культуры беларусі прыняла пастанову пад назвай аб зонах аховы матэрыяльнай нерухомай гісторыка культурнай каштоўнасьці месца згубы ахвяраў палітычных рэпрэсіяў гадоў ва ўрочышчы курапаты якая скарачала шырыню ахоўнай зоны да мэтраў скарачэньне ахоўнай зоны тлумачылася адсутнасьцю нарматыўнага дакумэнту ў справе мэмарыялізацыі курапатаў у сувязі з будаўніцтвам забаўляльнага цэнтру бульбаш хол у ахоўнай зоне непасрэдна за мэтраў ад мэмарыялу курапаты праваабаронцы і грамадзкія актывісты удзельнікі круглага стала абаронім курапаты накіравалі зварот у дзяржорганы аб недапушчальнасьці згаданага будаўніцтва лістапада году актывісты атрымалі адказ зь міністэрства культуры дзе сьцьвярджалася пра выяўленыя парушэньні пры будаўніцтве і далейшае спыненьне будаўніцтва лістапада таго ж году адпаведнае прадпісаньне выдала й генэральная пракуратура рэспублікі беларусь аднак сьнежня году міністэрства культуры скараціла ахоўную зону курапатаў са да мэтраў і будаўніцтва забаўляльнага цэнтру было ўзаконенае а знос пабудоваў так і не адбыўся далейшыя пратэсты грамадзкасьці і звароты ў суд і пракуратуру плёну не прынесьлі дзяяч беларускай палітычнай эміграцыі зянон пазьняк ахарактаразаваў згаданае будаўніцтва і паводзіны ўладаў як абразу нацыянальнага гонару і зьнічтажэньне нацыянальнай сьвятыні палітык адзначыў што нельга ладзіць канкан на труне у чэрвені году ў будынках бульбаш холу адкрылася рэстарацыя пад іншай назвай грамадзкасьць распачала пратэсты паводле стану на чэрвеня году на пікетоўцаў рэстарацыі было складзена больш за пратаколаў аб адміністрацыйных правапарушэньнях напрыканцы кастрычніка году стала вядома што ўладальнікі рэстарацыі падалі заяву ў міліцыю аб завядзеньні крымінальнай справы супраць абаронцаў курапатаў у сьнежні году стала вядома што расейскі забаўляльны тэлеканал рабіў здымкі перадачы ў гэтай рэстарацыі паводле стану на студзеня году пікетаваньне рэстарацыі адбываецца штодзённа раніцай красавіка году ва ўрочышчы курапаты на мяжы з рэстарацыяй паводле рашэньня ўладаў дэмантавалі драўляныя крыжы якія раней актывісты ўсталявалі на знак памяці ахвяраў сталінскіх расстрэлаў былі зьнесеныя крыжоў актывістаў затрыманыя міліцыяй дырэктар бараўлянскага спэцлясгасу аляксандар мірановіч пракамэнтаваў падзеі ў курапатах дзяржаўнаму агенцтву белта назваўшы крыжы незаконнымі збудаваньнямі якія дэмантуюць у межах другога этапу добраўпарадкавання тэрыторыі ўрочышча пасьля зносу крыжоў прыкладна на іх месцы пачалося ўсталяваньне агароджы паміж урочышчам і рэстарацыяй а таксама ўздоўж шашы разгубленасьць боль і трывогу з нагоды зносу крыжоў у курапатах выказаў дэпутат палаты прадстаўнікоў валеры варанецкі прэс сакратар лукашэнкі натальля эйсмант з нагоды зносу крыжоў адзначыла падчас вялікай размовы кіраўніком дзяржавы было абяцана што ў курапатах будзе наведзены парадак даручэньне заняцца гэтым было дадзенае адпаведным ведамствам у лютым году журналісты радыё свабода выявілі што ля курапатаў скарацілі ахоўную зону каб на яе месцы пабудаваць бізнэс цэнтар зьмяненьне межаў было зацьверджанае пастановай міністэрства культуры ад сьнежня году будаўніцтва бізнэс цэнтру на былой ахоўнай зоне курапатаў пачала кампанія белрэканструкцыя а замоўнік будаўніцтва кампанія кіпрэканструкцыя паводле інфармацыі парталу галоўны ініцыятар згаданага будаўніцтва ля курапатаў адзін з самых багатых людзей беларусі ігар анішчанка мясцовыя жыхары і актывісты маладога фронту распачалі акцыю па спыненьні будоўлі актывісты паставілі намёт па стане на лютага году супрацьстаяньне актывістаў і будаўнікоў працягвалася да акцыі далучыўся алесь лагвінец лютага каля міліцыяй быў затрыманы актывіст маладога фронту павал старавойтаў паводле інфармацыі лідэра актывістаў зьмітра дашкевіча супрацоўнікі міліцыі склалі некалькі адміністрацыйных пратаколаў у дачыненьні да актывістаў за блякаваньне будаўнічай тэхнікі каля й гадзіны ночы на лютага на актывістаў якія трымалі вахту пратэсту на будоўлі ля мэмарыяльнага комплексу курапаты напалі паўтара дзясятка невядомых у масках і з завостранымі драўлянымі палкамі нападнікі выкрыквалі слава расеі і белая раса больш за ўсіх пацярпеў ад нападу алесь кіркевіч яго ўдарылі драўлянай бітай па скроні з галавы ішла кроў у іншых няма сур ёзных пашкоджаньняў актывіст юрась лукашэвіч паехаў у міліцыю пісаць заяву міліцыянт які быў на пляцоўцы ўночы некуды адышоў за гадзіну дзьве да нападу пасьля бойкі міліцыя прыехала апытала актывістаў і зьехала па інфармацыі аднаго з абаронцаў лягера паўла вінаградава раніцай лягер ля будоўлі быў адноўлены таксама раніцай на месца пратэсту прыехалі старшыня партыі бнф аляксей янукевіч і лідэр маладога фронту зьміцер дашкевіч на лютага быў анансаваны вялікі сход мясцовых жыхароў супраць будоўлі павел вінаградаў запэўніў што праз напад скасоўваць сход ня будуць на той момант на актывістаў склалі сумарна адміністрацыйных пратаколаў на вечар лютага жыхары сабралі подпісаў пад зваротам супраць будоўлі паперу накіравалі ў пракуратуру і палату прадстаўнікоў лягер пратэстоўцаў павялічыўся стаяць ужо два наметы на зборы прысутнічала прыкладна паўсотні чалавек разам з журналістамі сярод прысутных павал севярынец зьміцер дашкевіч алесь кіркевіч алесь лагвінец аляксей янукевіч антон матолька актывісты паведамілі што заява ў міліцыю наконт начнога нападу прынятая на сабралася ўжо блізу сотні жыхароў паводле зьмітра дашкевіча абарона курапатаў ад будаўніцтва будзе працягвацца у гэты ж дзень у рэдакцыі афіцыйнай газэты адміністрацыі прэзыдэнта беларусі сб беларусь сегодня прайшоў круглы стол прысьвечаны курапатам удзельнікі круглага стала адзначылі што курапаты павінныя стаць месцам нацыянальнага яднаньня беларусаў на лютага каля будаўнічай пляцоўкі стаялі шэсьць намётаў адзін зь іх ператвораны ў прадуктовы склад жыхары сталіцы з сымпатыяй паставіліся да пратэстоўцаў нясуць актывістам ежу і пітво раніцай лютага будаўнікі сыйшлі з будаўнічай пляцоўкі актывісты віталі іх воплескамі лютага камісія па разглядзе вынікаў грамадзкіх слуханьняў у адміністрацыі першамайскага раёну ў складзе чалавек сышла з залі сарваўшы пасяджэньне на якім павінныя былі быць перагледжаныя вынікі грамадзкіх слуханьняў у справе будоўлі каля курапатаў апроч прадстаўнікоў камісіі у залю прыйшлі каля мясцовых жыхароў і прадстаўнікоў грамадзкасьці сярод якіх аляксей янукевіч юры беленькі павал севярынец намесьнік адміністрацыі раёну васіль касавец адмовіўся пачынаць паседжаньне пакуль там шмат людзей пазьней камісія па разглядзе вынікаў грамадзкіх слуханьняў зацьвердзіла зьмены паводле якіх канфліктная пляцоўка дзе нядаўна пачалося будаўніцтва бізнэс цэнтру не ўваходзіць у ахоўную зону прадстаўнік мінскграда прадставіў плян спыніўшыся на некаторых аб ектах якія знаходзяцца ў першамайскім раёне установе аховы здароўя і паркоўках пра будаўніцтва бізнэс цэнтру нічога не было сказана чалавек прагаласавалі за супраць устрымаўся такім чынам дэталёвы плян быў зацьверджаны у адказ на слуханьні ў адміністрацыі першамайскага раёну ўвечары лютага актывісты зладзілі мітынг на сайце пачаўся збор сродкаў на падтрымку лягера раніцай сакавіка праціўнікаў будоўлі каля курапатаў у складзе марат гаравы ад экспэртаў юры сьцепанішчаў ад мясцовых жыхароў аляксей янукевіч партыя бнф павал севярынец бхд прыняў старшыня менгарвыканкаму андрэй шорац падчас гутаркі старшыня менгарвыканкаму паабяцаў што як мінімум тыдзень будаўніцтва ня будзе весьціся а пытаньне будзе далей вывучацца ў профільных ведамствах у выніку будаўніцтва бізнэс цэнтру было спыненае у ліпені году актывіст зьміцер дашкевіч з паплечнікамі сутыкнуўся зь перашкодамі міліцыі і бараўлянскага лясгасу падчас замены старых спарахнелых крыжоў на новыя пасьля таго як дашкевіч дамогся ўсталяваньня крыжоў газэта советская белоруссия апублікавала на яго ананімны пасквіль пад назвай з асаблівым цынізмам раніцай красавіка году ва ўрочышчы курапаты паводле рашэньня ўладаў дэмантавалі драўляныя крыжы якія раней актывісты ўсталявалі на знак памяці ахвяраў сталінскіх расстрэлаў былі зьнесеныя крыжоў актывістаў затрыманыя міліцыяй дырэктар бараўлянскага спэцлясгасу аляксандар мірановіч пракамэнтаваў падзеі ў курапатах дзяржаўнаму агенцтву белта назваўшы крыжы незаконнымі збудаваньнямі якія дэмантуюць у межах другога этапу добраўпарадкавання тэрыторыі ўрочышча пасьля зносу крыжоў прыкладна на іх месцы пачалося ўсталяваньне агароджы паміж урочышчам і рэстарацыяй якая мяжуе з урочышчам і была адкрытая ў чэрвені году нягледзячы на пратэсты грамадзкасьці разгубленасьць боль і трывогу з нагоды зносу крыжоў у курапатах выказаў дэпутат палаты прадстаўнікоў валеры варанецкі прэс сакратар лукашэнкі натальля эйсмант з нагоды зносу крыжоў адзначыла падчас вялікай размовы кіраўніком дзяржавы было абяцана што ў курапатах будзе наведзены парадак даручэньне заняцца гэтым было дадзенае адпаведным ведамствам на нарадзе траўня кіраўнік беларусі аляксандар лукашэнка даў даручэньне пабудаваць нацыянальны выставачны цэнтар да году пляцоўкай будаўніцтва вызначанае поле ля ўсходняга ўскрайку ўрочышча курапаты прэс служба лукашэнкі назвала будаўніцтва выставачнага цэнтру нацыянальным праектам адзначаецца што для будаўніцтва разглядалася пляцоўка ў малінаўцы на скрыжаваньні мкад і берасьцейскай шашы яе адхілілі бо гэта магло закрануць інтарэсы людзей якія там жывуць у годзе грамадзкія аб яднаньні дыярыуш і беларуская асацыяцыя ахвяраў палітычных рэпрэсіяў міжнароднае грамадзкае аб яднаньне беларуская пэрспэктыва і міжнароднае гісторыка асьветніцкае дабрачыннае і праваабарончае аб яднаньне мэмарыял абвясьцілі адкрыты грамадзкі конкурс па стварэньні тэксту для мэмарыяльнага знаку ахвярам палітычных рэпрэсіяў стагодзьдзя ў беларусі у палажэньні аб конкурсе арганізатары адзначалі што дзяржава дэманструе поўную абыякавасьць да сытуацыі ў курапатах у канцы году археоляг мікола крывальцэвіч зазначаў курапаты па за ўвагай афіцыйных органаў ужо ніхто ніколі з афіцыйных асобаў туды не ўскладае кветкі нават у памінальныя дні як гэта было раней у годзе на менскай кальцавой аўтамабільнай дарозе каля зьезду ў бок курапатаў быў усталяваны прыдарожны ўказальнік месца гібелі ахвяраў палітычных рэпрэсіяў ва ўрочышчы курапаты гадоў у годзе мэмарыяльная сэкцыя беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры накіравала зварот у савет міністраў беларусі з нагаданьнем пра неабходнасьць выкананьня пастановы савету міністраў бсср у адказе на зварот дырэктар інстытуту гісторыі нацыянальнай акадэміі навук беларусі доктар гістарычных навук прафэсар аляксандар каваленя адказаў што ўвекавечаньне памяці ахвяраў сталінізму трагедыя беларускага народу і ўсенародная справа якая патрабуе шырокага абмеркаваньня і прыняцьця рашэньня на заканадаўчым узроўні у годзе намесьнік старшыні менскага гарадзкога выканаўчага камітэту міхаіл ціцянкоў паведаміў што гарадзкія ўлады лічаць магчымым разгледзець пытаньне аб стварэньні помніка ахвярам палітычных рэпрэсіяў і добраўпарадкаваньні ўрочышча курапаты аднак толькі пасьля таго як будзе скончанае стварэньне мэмарыяла трасьцянец і добраўпарадкаваньне былых менскіх братэрскіх вайсковых могілак першай сусьветнай вайны увосень году ў газэце адміністрацыі прэзыдэнта беларусі советская белоруссия быў надрукаваны артыкул курапаты мір пад соснамі дзе ўрочышча было названае могілкамі агульнанацыянальнага маштабу а за паўгады да гэтага арганізаваны круглы стол з дыскусіяй на тэму курапатаў гісторык ігар кузьняцоў зазначыў што гэта важны крок для грамадзкасьці якога даўно чакалі а на думку археоляга міколы крывальцэвіча праблема прызнаньня непрызнаньня курапатаў дзяржавай была палітычная але сам факт прызнаньня варты ўвагі разам з тым тэма курапатаў у падручніках выдадзеных у беларусі ў х гадох ня згадвалася ўвогуле як стала вядома ў канцы ліпеня году у курапатах павалілася памятная шыльда драўляныя слупы на якіх яна стаяла згнілі наданьне курапатам статусу гісторыка культурнай каштоўнасьці першай катэгорыі ў годзе зьяўлялася сярод іншага вымушанай мерай абароны магілаў ад рабаўнікоў ужо ў лістападзе году міністар унутраных справаў юры захаранка пасьля атрыманьня чарговых паведамленьняў пра рабаваньне пахаваньняў аддаў загад на зьдзяйсьненьне неабходных мерапрыемстваў па ўрочышчы курапаты ў адпаведнасьці з патрабаваньнямі беларускага заканадаўства нягледзячы на гэта увесну году рабаўнікі раскапалі больш за магілаў а чалавечыя парэшткі былі раскіданыя наўкол увосень году з закапанай магілы былі выцягнутыя косткі перапахаваныя пасьля эксгумацыі магілаў прадстаўнікамі сьледчай камісіі у красавіку году рабаўнікамі былі раскапаныя магілаў у кастрычніку году яшчэ чатыры некаторыя з магілаў выкопваліся рабаўнікамі да глыбіні ў м на плошчы да м побач з магіламі ў пяску ляжалі парэшткі і фрагмэнты асабістых рэчаў расстраляных як зазначыў археоляг мікола крывальцэвіч характар распрацоўваньня магілаў сьведчыў пра добра арганізаваную і падрыхтаваную акцыю пашкоджаньні памятных знакаў і крыжоў у курапатах невядомымі ў курапатах зьдзяйсьняліся дзясяткі разоў прычым у значнай ступені з другой паловы х гадоў дагэтуль выпадкі вандалізму былі адзінкавымі па фактах зьнішчэньня памятных крыжоў крымінальныя справы заводзіліся тройчы але па іх ніхто так і ня быў пакараны у канцы х гадоў была зламаная мэталічная шыльда з надпісам пакутнікам беларусі на крыжы пакуты у траўні году ў курапатах былі зламаныя крыжоў у годзе з закладнога каменя была зьнятая памятная дошка з рашэньнем савету міністраў бсср пра неабходнасьць стварэньня помніку ў курапатах дошка была адноўленая ўвосень году але праз тыдзень зьнікла ізноў у чарговы раз памятная шыльда з тэкстам пастановы была адноўленая ў годзе намаганьнямі грамадзкасьці у сьнежні году невядомыя двойчы апаганілі свастыкай і сатанінскімі надпісамі курапацкія крыжы помнік загінулым ва ўрочышчы габрэям і выяву маці божай курапацкай у годзе быў павалены крыж пакутнікам беларусі у красавіку году былі зламаныя крыжоў і некалькі пашкоджаныя у кастрычніку году крыж пакуты усталяваны ў годзе быў зьнішчаны да дзядоў году крыж пакутаў быў адноўлены наноў у сакавіку году невядомыя зламалі крыжоў вясной году ў курапатах былі раскапаныя дзьве магілы зь ямы на паверхню былі выкінутыя чалавечыя косткі і старыя рэчы у красавіку году былі зламаныя яшчэ крыжоў у сьнежні году невядомыя зламалі некалькі крыжоў у тым ліку крыж капліцу з копіяй абраза маці божай курапацкай па стане на год мэмарыяльная лава клінтана памятны знак ад народу зша народу беларусі дзеля памяці усталяваная ў годзе дванаццаць разоў цярпела ад выпадкаў вандалізму з гэтай нагоды амбасада зша ў беларусі выступіла з адмысловай заявай на пачатку году лава клінтана была разбураная вандаламі ізноў амбасада зша заклікала беларускія ўлады правесьці расьсьледаваньне і прыцягнуць вінаватых да адказнасьці у лістападзе году ў курапатах былі зламаныя крыжоў па гэтым факце была распачатая крымінальная справа па артыкуле хуліганства крымінальнага кодэксу рэспублікі беларусь нягледзячы на частыя акты вандалізму ва ўрочышчы курапаты да актыўнага пошуку праваахоўнымі органамі злачынцаў справа звычайна не даходзіць толькі аднойчы ў лістападзе году актывістам кхп бнф удалося злавіць непаўналетніх вандалаў і перадаць міліцыі была заведзеная крымінальная справа але рэальна іх не пакаралі артыкул крымінальнага кодэксу апаганьваньне гістарычна культурных каштоўнасьцяў быў перакваліфікаваны ў злоснае хуліганства у выніку чаго абвінавачаныя трапілі пад амністыю гэта быў першы выпадак калі сьледзтва прад явіла абвінавачваньне канкрэтным асобам па факце зьдзяйсьненьня актаў вандалізму ў курапатах для аднаўленьня мэмарыяльнага комплексу ва ўрочышчы традыцыйна ладзяцца талокі людзі прыбіраюць і ўпарадкоўваюць тэрыторыю рамантуюць крыжы урочышча курапаты знаходзіцца непасрэдна за менскай кальцавой дарогай на поўнач ад цэнтру гораду і км мкад адміністрацыйна курапаты належаць да тэрыторыі бараўлянскага сельсаветуменскага раёну зь менску ў курапаты можна трапіць ад дс зялёны луг прыпынак аўтобусаў д а тралейбусаў перайшоўшы празь пераход пад мкад разьмешчаны за м на паўночны захад ад дыспэтчарскай станцыі ад выстаўнога цэнтру экспабел які знаходзіцца за м на паўднёвы ўсход ад урочышча альбо на аўтобусах а в прыпынак курапаты з дс карбышава курапаты знаходзяцца прыблізна за км на паўночны ўсход ад цнянскага вадасховішча трапіць ва ўрочышча можна праз адзін зь некалькіх падземных пераходаў пад менскай кальцавой дарогай у годзе кампазытар кім цесакоў стварыў сымфонію курапаты ліпеня году выканкам менску пастановай перайменаваў вуліцу бэзавую цна у курапацкую філязофія антычнасьці калыска заходняе філязофіі грэцкія калёніі на ўзьбярэжжы міжземнага мора у іяніі малая азія і ў паўднёвай італіі жвавы гандаль з усім вядомым на той час сьветам ня толькі забясьпечвае грэцкім полісам заможнае жыцьцё але і знаёміць іх зь ведамі здабытымі іншымі народамі матэматыкай астраноміяй геаграфіяй храналёгіяй календаром манетнай справай карыстаньнем паперай папірусам гэта заахвочвае цікаўнасьць і пашырае кругагляд грэкаў характэрнай адзнакай таго часу зьяўляецца пачатак пераходу ад панаваньня родавай арыстакратыі да іншых палітыкапалітычных формаў жыцьця тыраніі дэмакратыі і зьвязаныя з гэтым нутрыпалітычныя крызісныя зьявы у той час духоўнай пераарыентацыі адбываецца паварот ад міту да лёгасу замест тлумачэньня рэчаіснасьці з дапамогай антрапаморфных багоў цяпер адбываецца пошук натуральных рацыянальных прынцыпаў якія маглі б патлумачыць будову сьвету і месца чалавека ў ім але гэты пераход ня быў раптоўным таму міталягічнае мысьленьне праглядаецца яшчэ на працягу даволі доўгага пэрыяду асабліва ў дасакратыкаў і нават у плятона асноўныя прынцыпы антычнай філязофіі лічыцца што філязофія антычнасьці ўзьнікла ў ст да нашай эры але некаторыя крыніцы кажуць што ў год да нашай эры было вядома пра сем мудрацоў філёзафаў заканчэньнем пэрыяду антычнай філязофіі лічаць год нашай эры калі выйшаў загад рымскага імпэратара юстыніяна аб закрыцьці ўсіх філязофскіх школаў як ератычных гісторыя стоі падзяляецца на тры пэрыяды заснавальнік другой школы эліністычнай філязофіі эпікур ідэі якога пераказваюць у сваіх творах рымскія паэты лукрэцый і гарацый іншыя кірункі эліністычнае думкі скептыцызм які ставіць пад сумнеў усю філязофію як сыстэму пірон з эліды і эклектызм які яднае розныя вучэньні напрыклад цыцэрон найбольшы ўплыў маюць школы акадэмікаў заснаваная плятонам і першапатэтыкаў заснаваная арыстотэлем у неаплятанізьме антычная філязофія зноў перажывае росквіт хрысьціянская філязофія што пачала фармавацца ўжо ў позьнюю антычную эпоху аўгустын і патрыстыка разглядаецца звычайна як сярэднявечная мілецкія натурфілёзафы першыя філязофскія тэорыі абумоўленыя думкаю што ва ўсяго існага ёсьць адзіны супольны першапачатак архэ які ў якасьці адзінай першаматэрыі ляжыць у аснове рэчаў і як першапрычына абумоўлівае досьведна пазнаваныя працэсы першым філёзафам лічыцца фалес зь мілету каля гг да н э які лічыў гэтай першаматэрыяй ваду то бок усё складаецца з вады і паколькі архэ лічыцца жывым і рухомым зьяўляецца жывым акрамя таго фалес пакінуў свой сьлед у матэматыцы тэарэма фалеса і астраноміі яго вучань анаксімандр каля гг да н э вызначае першапрынцып больш абстрактна як апэйрон то бок няскончанае бязьмежнае і нявызначанае зь яго палярнымі парамі выходзяць усе рэчы сьвету і зноў у яго вяртаюцца у анаксімена каля гг да н э першапачатак таксама вызначаецца як матэрыяльны ён лічыць ім паветра калі паветра становіцца больш шчыльным узьнікае халоднае да прыкладу вада зямля каменьне калі яно становіцца больш рэдкім цёплае да прыкладу агонь такім чынам якасныя вызначэньні ён тлумачыць колькаснымі зьменамі людзі таксама падлягаюць таму прынцыпу паколькі і душа складаецца з паветра пітагарэйцы вучэньне заснаванай пітагорам каля гадоў да н э школы сябры якой у кратоні паўднёвая італія утваралі абшчыну манастырскага тыпу засярэджвае ўвагу на значэньні лікаў выходзячы імаверна з тэзы што інтэрвалы музычнае гамы можна патлумачыць рацыянальна з дапамогай лічбавай узаемазалежнасьці паміж вібруючымі струнамі пітагарэйцы разьвілі ідэю што ў аснове ўсяго існага ляжаць лікі яны ствараюць парадак у космасе вызначаючы і абмяжоўваючы нявызначанае апэйрон рэчы лічацца адлюстраваньнямі лікаў іхная сутнасная прырода адбіваецца ў іхнай матэматычнай структуры сярод лічбаў існуюць заканамернасьці так адзінка стаіць над лічбамі і лічыцца іхным першапачаткам няпарны лік разглядаецца як абмежаваны і дасканалы парны як неабмежаваны і недасканалы пітагарэйцы надалі тэорыі лічбаў завершаную форму ў розных сфэрах у матэматыцы яны дасягнулі сыстэматызацыі і распрацоўвалі аксыёмы тэарэма пітагора вядзе да адкрыцьця іррацыянальных лічбавых заканамернасьцяў па іхных уяўленьнях пра прыроду космасу нябесныя сьвяцілы рухаюцца па арбітах у форме кола падзеленых на пэўныя інтэрвалы вакол нерухомага цэнтру нягледзячы на навуковыя дасьледаваньні ў матэматыцы й тэорыі музыкі усё ж такі ў пітагарэйскай школе пераважалі рэлігійная і містычная аснова гэта асабліва праяўляецца ў іхным вучэньні пра перасяленьне душаў душа зьяўляецца сапраўднаю сутнасьцю чалавека якая мусіць быць пазбаўленая ад усяго цялеснага шляхам ачышчэньня эмпэдокл каля гг да н э лічыць асновай усяго існага чатыры элемэнты што прыводзяцца ў рух сіламі любові й нянавісьці вада зямля агонь і паветра у абсалютнай любові яны ўтвараюць гамагенную еднасьць а з за нянавісьці разьядноўваюцца калі змагаюцца гэтыя супрацьлеглыя сілы то шляхам зьмешваньня элемэнтаў узьнікаюць канкрэтныя рэчы для анаксагора каля гг да н э існуе бязьмежная колькасьць якасна розных сыходных элемэнтаў адметнасьць кожнай рэчы вызначаецца характэрнымі суадносінамі тых элемэнтаў якія ёсьць у кожнай зь яе нават якіх заўгодна малых частак элемэнты прыводзяцца ў рух і плянамерна ўпарадкуюцца розумам ляўкіп ст да н э лічыцца заснавальнікам атамістыкі якую пераказаў і разьвіў далей ягоны вучань дэмакрыт усё складаецца зь непадзельных а томас часткаў якія поўнасьцю падобныя да рэчыва зь якога складаюцца і адрозьніваюцца толькі формай ды разьмяшчэньнем у прасторы атамы пастаянна рухаюцца мэханічна ціснучы ды штурхаючы адзін аднаго паміж імі ёсьць толькі пустая прастора адрозныя рэчы ўзьнікаюць толькі дзякуючы групаваньню атамаў у ляўкіпа можна знайсьці фармулёўку закону прычыннасьці ніводная рэч не ўтвараецца бяз мэты а толькі адпаведна сэнсу і ў сувязі зь неабходнасьцю дэмакрыт каля гг да н э разьвівае атамістычнае вучэньне ляўкіпа ў матэрыяльную сыстэму рэчы складаюцца з комплексаў атамаў і маюць першасныя аб ектыўныя ўласьцівасьці запаўненьне пэўнае прасторы інэртнасьць шчыльнасьць і жорсткасьць тады як колер пах смак іг д зьяўляюцца другаснымі суб ектыўнымі ўласьцівасьцямі якія вынікаюць толькі з успрыняцьця пачуцьцёвае ўспрыняцьце тлумачыцца як успрыняцьце вобразаў якія выпраменьваюцца рэчамі душа таксама складаецца з тонкіх вогненых атамаў якія прыводзяцца ў рух выпраменьваньнямі тых вобразаў і адсюль вынікае пачуцьцёвае ўражаньне адпаведна таму дэмакрыт тлумачыць усю разумовую дзейнасьць чалавека як матэрыяльны атамарны працэс этыка дэмакрыта лічыць мэтай чалавека правільную будову душы якая палягае ва ўраўнаважанасьці ды спакоі і дасягаецца дзякуючы розуму памяркоўнасьці стрыманасьці ў пачуцьцёвых асалодах і прагненьні духоўных каштоўнасьцяў дух мусіць навучыцца чарпаць свае радасьці ў сабе самім ксэнафан першы прадстаўнік заснаванай у элеі паўднёвая італія школы элеатаў галоўная яго мэта барацьба з антропамарфізацыяй багоў як іх выяўлялі гамэр і гэсіёд а таксама разьвіцьцё ідэі пра адзінага бога адзін бог найвялікшы сярод багоў і людзей ні целам ні думкамі непадобны да сьмяротных старыя мэлёдыі на даўно забытых інструмэнтах старыя словы даўно змоўклых моваў пераносяць у гарады і замкі сярэднявечнай беларусі дзе чутны гоман ратушнай плошчы тлум прыдворнага балю задуменныя баляды і ўзьнёслыя паэмы у дыску запісаныя ўрыўкі са старажытных шэдэўраў беларускай пісьмовасьці слова пра паход ігаравы на стараславянскай мове пад гусьлі песьня пра зубра на лацінскай пад лютню статут вялікага княства літоўскага на старабеларускай пад дуды а таксама пан тадэвуш на польскай пад колавую ліру вашай увазе таксама беларуская музыка стагодзьдзя творы войцеха длугарая і ягелонскі рукапіс частка альбома складаецца з канцэртных аранжыровак сярэднявечных танцаў пры рэдкім спалучэньні старых інструмэнтаў лютня і дуда варган і мандаліна дуда і гусьлі гусьлі і лютня і шмат іншага вымаўляецца уліс беларускі рок гурт заснаваны ў годзе утвораны ў годзе сяргеем краўчанкам славам коранем валерам цініцкім фэліксам аксёнцавым кірылам шэвандо і андрэем патрэем у годзе адбыўся раскол гурту падчас якога з сышлі ўсе музыкі апроч славы кораня які ўзяў на сябе функцыі вакаліста і аўтара тэкстаў што даволі неадназначна ўспрыняла навакольле набраў новы склад які неаднаразова мяняўся у годзе па выніках выступу на басовішчы гурт атрымоўвае прэмію ад галаўнога офіса беларускага радыё рацыя адзіны зь беларускіх гуртоў які выступаў з сэрыяй канцэртаў у лёндане музыкі выступалі таксама ў нямеччыне польшчы эстоніі расеі украіне гурт ладзіў супольныя канцэрты з і іншымі арганізацыя аб яднаных нацыяў па пытаньнях адукацыі навукі і культуры аананк міжурадавая арганізацыя заснаваная ў лістападзе году ў парыжы францыя сярод пытаньняў якія ахоплівае дзейнасьць арганізацыі праблемы дыскрымінацыі ў галіне адукацыі і непісьменнасьці вывучэньне нацыянальных культураў і падрыхтоўка нацыянальных кадраў праблемы сацыяльных навук геалёгіі акіянаграфіі і біясфэры у цэнтры ўвагі юнэско знаходзяцца афрыка і гендэрная роўнасьць паводле га артыкула статуту аананк мэтай арганізацыі ёсьць спрыяньне міру і бясьпецы шляхам падтрымкі міжнароднай супрацы праз асьвету навуку і культуру каб садзейнічаць усеагульнай павазе да правасудзьдзя вяршэнства права правоў і асноўных свабодаў чалавека якія зацьверджаныя для ўсіх народаў сьвету без адрозьненьня расы плоці мовы або веры хартыяй аан каб ажыцьцявіць гэтую мэту аананк мела задачы асноўныя напрамкі дзейнасьці прадстаўлены ў пяці праграмных сэктарах адукацыя натуральныя навукі сацыяльныя і гуманітарныя навукі культура камунікацыя і інфармацыя існуе таксама шэраг скразных тэмаў якія зьяўляюцца складовай часткай усіх кірункаў з году скразнымі тэмамі абвешчаныя афрыка і гендэрная роўнасьць юнэско лічыць адукацыю сваім прыярытэтным напрамкам дзейнасьці з моманту заснаваньня арганізацыі пасьля вайны арганізацыя займалася аднаўленьнем разбураных школаў і наладжваньнем перапыненых кантактаў у сфэры адукацыі ў заходняй эўропе у х гадох арганізацыя стала таксама займацца абаронай правоў чалавека ў галіне адукацыі у годзе была прынята канвэнцыя аб барацьбе з дыскрымінацыяй у галіне адукацыі да гэтага моманту дзейнасьць у дачыненьні да краінаў якія разьвіваюцца была бессыстэмнай і ў асноўным накіравана на паведамленьне элемэнтарных зьвестак з розных абласьцёў пасьля таго як у пачатку х гадоў у арганізацыю ўступілі новыя афрыканскія дзяржавы асноўная ўвага юнэско стала надаваць краінам якія разьвіваюцца у годзе праграма разьвіцьця аан юнэско юнфпа юнісэф і сусьветны банк правялі ў джамт ене тайлянд сусьветную канфэрэнцыю па адукацыі для ўсіх на якой прынялі рашэньне унівэрсалізаваць сыстэму пачатковай адукацыі і скараціць непісьменнасьць да году праект атрымаў назву адукацыя для ўсіх ягоную аснову складаюць аднайменныя нацыянальныя праекты юнэско зьяўляецца каардынатарам займаецца пошукам крыніцаў фінансаваньня і рыхтуе штогадовыя справаздачы аб працы праграмы у годзе ў дакары сэнэгал праходзіў сусьветны форум па адукацыі таксама арганізаваны па ініцыятыве шэрагу арганізацыяў у сыстэме аан на форуме была праведзена ацэнка праграмы якая базуецца на нацыянальных справаздачах якая канстатавала што нягледзячы на некаторы прагрэс ні адна з мэтаў дасягнутая не была у далейшым на форуме былі сфармуляваны асноўная стратэгія і мэты праграмы адукацыя для ўсіх да году мэты ўключаюць наяўнасьць абавязковай бескаштоўнай пачатковай адукацыі роўнасьць прадстаўнікоў розных плоцяў у пачатковай і сярэдняй школе павышэньне якасьці адукацыі комплексныя меры па выхаваньні дзяцей малодшага ўзросту задавальненьне адукацыйных патрэбаў моладзі і дарослых а таксама павышэньне пісьменнасьці дарослых першыя дзьве мэты ўваходзяць таксама ў сьпіс мэтаў разьвіцьця аан у справаздачы прадстаўленай юнэско лістапада году арганізацыя асудзіла абыякавасьць палітычных сыстэмаў да праблемаў адукацыі і выказалася аб магчымым правале праграмы першая вызначаная мэта забесьпячэньне гендэрнай роўнасьці да году гэтак і не была дасягнутая улічваючы бягучае становішча справаў існуе сумнеў у дасягненьні другой мэты ўсеагульнай пачатковай адукацыі да году высновы аб немагчымасьці дасягненьня мэтаў праграмы адукацыя для ўсіх пацьверджаны і ў справаздачы ад сакавіка году дадатковай праблемай пазначанай у дакумэнце зьяўляецца ўцягнутасьць школьнікаў ва ўзброеныя канфлікты у прыватнасьці былая прэзыдэнт ірляндыі і камісар аан па правах чалавека мэры робінсан адзначыла што са зьменай прыроды ўзброеных канфліктаў дзеці сталі аб ектам наўмысных і сыстэматычных нападаў юнэско зьяўляецца адзіным падразьдзяленьнем аан у якога навукі вынесены ў назву у адпаведнасьці з гэтым арганізацыя разглядае натуральныя навукі ў кантэксьце міждысцыплінарнага ўзаемадзеяньня з адукацыяй і культурай юнэско стаяла ля вытокаў такіх міжнародных праектаў як эўрапейскі цэнтар ядзерных дасьледаваньняў і міжнародны зьвяз аховы прыроды у цяперашні час у сваёй дзейнасьці ў навуковым кірунку юнэско абапіраецца на высновы сусьветнай сустрэчы па ўстойліваму разьвіцьцю якая прайшла ў годзе ў яганэсбурзе і сусьветнай канфэрэнцыі па навуцы якая прайшла ў годзе ў будапэшце пытаньнямі навукі займаюцца рэгіянальныя бюро ў найробі джакарце вэнэцыі каіры і монтэвідэо а таксама офісы арганізацыі напрамак падтрымліваецца інстытутам юнэско па воднай адукацыі ў дэльфце і міжнародным цэнтрам тэарэтычнай фізыкі імя абдуса салама ў трыесце сярод праграмаў юнэско ў вядзеньні адукацыйнага напрамку знаходзяцца міжнародная гідралягічная праграма міжурадавая акіянаграфічная камісія праграма чалавек і біясфэра сусьветная сетка біясфэрных рэзэрватаў міжнародная геанавуковая праграма сусьветная сетка нацыянальных геапаркаў і міжнародная праграма фундамэнтальных навук місіяй юнэско ў галіне сацыяльных і гуманітарных навук зьяўляецца прасоўваньне ведаў стандартаў і інтэлектуальнай каапэрацыі накіраваных на сацыяльныя пераўтварэньні правы і свабоды чалавека акрамя асноўнай мэты ажыцьцяўленьня ў жыцьцё палажэньняў усеагульнай дэклярацыі правоў чалавека арганізацыя працуе з такімі аспэктамі як роўнасьць сярод прадстаўнікоў розных плоцяў і наяўнасьць права на адукацыю юнэско займаецца вызначэньнем бягучай сытуацыі ў грамадзтве пэрспэктыўнымі дасьледаваньнямі і філязофіяй а таксама задае вэктар разьвіцьця праца арганізацыі ў гэтай галіне падзелена на чатыры сэкцыі этыка біяэтыка навука і тэхналёгіі адукацыя ў галіне этыкі правы чалавека гендэрная роўнасьць выкараненьне беднасьці дэмакратыя філязофія барацьба з дыскрымінацыяй сацыяльныя пераўтварэньні міграцыя урбаністычныя дасьледаваньні моладзь і спорт фізычная адукацыя і праблемы допінгу сярод праграмаў юнэско ў вядзеньні сацыяльнага і гуманітарнага кірунку знаходзяцца праграма мост кіраваньне сацыяльнымі пераўтварэньнямі і праграма па біяэтыцы асновай працы юнэско ў галіне культуры зьяўляецца садзейнічаньне культурнай разнастайнасьці заснаванае на чалавечых узаемаадносінахаў гэты падыход быў пацьверджаны ў годзе з прыняцьцем усеагульнай дэклярацыі аб культурнай разнастайнасьці ад аховы сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны якая прадстаўляе каштоўнасьць для ўсяго чалавецтва арганізацыя перайшла да абароны розных формаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны шэдэўраў вуснай творчасьці яшчэ адным момантам у працы юнэско ў галіне культуры зьяўляецца захаваньне культурных аб ектаў у зоне ўзброеных канфліктаў аснову гэтага напрамку дзейнасьці складае гаагская канвэнцыя году пытаньнямі культуры займаюцца рэгіянальныя бюро ў вэнэцыі і гаване сярод праграмаў юнэско ў вядзеньні культурнага напрамку знаходзяцца такія праграмы як то сусьветная спадчына нематэрыяльная культурная спадчына падводная культурная спадчына юнэско выпрацоўвае падыходы і мэтады вырашэньня праблемаў вызначае шляхі далейшага разьвіцьця і не займаецца аказаньнем фінансавай дапамогі у сувязі з гэтым бюджэт арганізацыі выглядае даволі сьціпла бюджэт юнэско засьцьвярджаецца кожныя два гады на генэральнай канфэрэнцыі ён адлюстроўвае сярэднетэрміновую стратэгію арганізацыі вырабленую на шэсьць гадоў і разьмеркаваньне сродкаў па асноўных напрамках дзейнасьці на працягу наступных двух гадоў рэгулярны бюджэт арганізацыі складаецца з узносаў дзяржаваў чальцоў памеры ўзносаў ўсталёўваюцца на генэральнай канфэрэнцыі па адпаведнай шкале шкала заснавана на аналягічнай шкале для дзяржаваў чальцоў аан у той жа пэрыяд з улікам адрозьненьняў у складзе чальцоў у прыватнасьці ўстанаўліваюцца аналягічныя максымальныя і мінімальныя стаўкі а таксама велічыня акругленьня у справаздачы прадстаўленым кангрэсу зша ў годзе паказвалася што шкала ў асноўным грунтуецца на сукупным унутраным прадукце пры гэтым адзначалася што дадзеная шкала не адлюстроўвае бягучае становішча краінаў у прыватнасьці значны рост суп кітая у справаздачы выказвалася прапанова аб выкарыстаньні іншых эканамічных паказчыкаў для вызначэньня шкалы у прыватнасьці парытэт пакупніцкай здольнасьці у юнэско дзейнічае камбінаваная сыстэма выплаты ўзносаў уведзеная на й сэсіі генэральнай канфэрэнцыі яна зьвязаная з ваганьнямі курсаў валют і ў цяперашні час дазваляе плаціць узносы ў далярах зша эўра і іншых валютах магчымасьць выплаты ўзносаў у розных валютах залежыць ад патрэбаў арганізацыі ў гэтых валютах для правядзеньня розных праграмаў разьліковы курс эўра ў адносінах да даляра зша для такіх мэтаў усталёўваецца юнэско да ліку задачаў сакратарыята юнэско ставіцца прыцягненьне пазабюджэтных сродкаў сродкі прыцягваюцца ў выглядзе добраахвотных ахвяраваньняў дзяржаваў донараў і міжнародных арганізацыяў і дундацыя у тым ліку праграмы разьвіцьця аан фонду аан для дзейнасьці ў галіне народанасельніцтва юнфпа праграмы аан па навакольным асяродзьдзі юнэп сусьветнага банка каітыра мацуура ў інтэрвію часопісу міжнароднае жыцьцё зьяляючыся генэральным дырэктарам юнэско назваў чатыры крыніцы пазабюджэтных сродкаў міжнародныя агенцтвы двухбаковыя донары грамадзянская супольнасьць і прыватныя інвэстары акрамя штаб кватэры арганізацыі ў парыжы існуе цэлы шэраг рэгіянальных клястарных і нацыянальных офісаў арганізацыі створаных у рамках стратэгіі дэцэнтралізацыі і дзеля забясьпечаньня ейнай эфэктыўнай прысутнасьці ва ўсіх рэгіёнах і абласьцях а таксама дзеля сувязі з агенцтвамі аан і іншымі арганізацыямі партнэрамі адміністрацыйную падтрымку сеткі забясьпечвае каардынацыйнае бюро юнэско сувязь з аан падтрымліваецца ў офісах арганізацыі ў жэнэве і нью ёрку усе дзеючыя і асацыяваныя чальцы юнэско арганізаваны ў пяць рэгіянальных групаў афрыка ліга арабскіх дзяржаваў азія і ціхі акіян эўропа і паўночная амэрыка лацінская амэрыка і краіны карыбскага басэйну аснову дзяленьня складаюць геаграфічныя фактары аднак ня толькі яны многія праграмы і тэматычныя напрамкі працы арганізацыі фармуюць рэгіянальныя сеткі накіраваныя на вырашэньне праблемаў спэцыфічных для рэгіёну дзейнасьць рэгіянальных сетак узгадняецца з нацыянальнымі прадстаўніцтвамі юнэско рэгіянальнымі бюро і штаб кватэрай арганізацыі рэгіянальныя бюро юнэско аказваюць спэцыялізаваную падтрымку клястарным і нацыянальным офісам арганізацыі аснову структуры юнэско складае клястарная сыстэма на год аананк мела сядзібы за мяжой у тым ліку па у афрыцы у азіі у паўночнай амэрыцы у паўднёвай амэрыцы эўропе і у акіяніі сярод іх сувязныя сядзібы працавалі у этыёпіі адыс абэба пры афрыканскім зьвязе у зша нью ёрк пры аан у бэльгіі брусэль пры эўразьвязе і ў швайцарыі жэнэва таксама было рэгіянальных сядзібаў зь якіх месьціліся ў афрыцы налічвалася асобных клястарных сядзібаў міжкраёвага прызначэньня у азіі індыя новы дэлі іран тэгеран казахстан алматы катар доха і кітай пэкін у паўночнай амэрыцы коста рыка сан хасэ і ямайка кінгстан па у акіяніі на самоа апія у афрыцы у марока рабат і ў паўднёвай амэрыцы у эквадоры кіта таксама працавала краёвых сядзібаў з верасьня году падрыхтоўчая камісія па стварэньні юнэско а затым і сама арганізацыя знаходзіліся ў гатэлі мажэстык у парыжы будынак на авэню клебэр быў сьпешна адноўлены сакратары арганізацыі працавалі ў спальнях а супрацоўнікі сярэдняга зьвяна у ванных пакоях выкарыстоўваючы для захоўваньня дакумэнтаў ванную сучасная штаб кватэра юнэско была адчынена лістапада году будынак па форме нагадвае лацінскую літару і пабудаваны на бэтонных калёнах у ім разьмешчана бібліятэка арганізацыі комплекс на плошчы фонтэнуа дапаўняе будынак названае акардэонам у авальнай зале якога праходзяць плянарныя пасяджэньні генэральнай канфэрэнцыі будынак у форме куба і будынак з шасьцю зялёнымі ўнутранымі панадворкамі на якія выходзяць вокны службовых кабінэтаў архітэктарамі будынкаў сталі прадстаўнікі розных краінаў марсэль брэер зша п ер люіджы нэрві італія і бэрнар зэрфюс францыя усе будынкі адкрыты для наведваньня у іх знаходзяцца творы паблё пікаса жана базэна жаана міро антоні тапіеса і многіх іншых мастакоў якія сымбалізуюць мір у цяперашні час афіцыйнымі мовамі арганізацыі зьяўляюцца ангельская арабская гішпанская кітайская расейская і француская мовы з моманту заснаваньня ў годзе афіцыйнымі мовамі сакратарыята генэральнай канфэрэнцыі і выканаўчай рады юнэско былі ангельская і француская у годзе да моваў генэральнай канфэрэнцыі дадалася гішпанская а ў годзе расейская у тым жа годзе абедзьве мовы сталі афіцыйнымі для выканаўчай рады асноўныя органы кіраваньня арганізацыяй уключылі арабскую мову ў сьпіс афіцыйных ў годзе кітайская была далучана да гэтага сьпісу ў годзе для выканаўчай рады і ў годзе для генэральнай канфэрэнцыі са жніўня году нацыянальную камісію беларусі ў справах аананк узначальваў міністар замежных справаў беларусі ўладзімер макей на гады ў выканаўчую раду аананк абралі прадстаўніка ад ураду беларусі якім стаў ігар фісенка у годзе ўрад зша ўнёс млн якія склалі бюджэту аананк у годзе ў арганізацыі налічвалася дзяржаваў чальцоў і чальцоў супрацоўнікаў то бо тэрыторыяў якія не нясуць адказнасьць за зьнешнюю палітыку дзяржавы чальцы разьмяшчалі сталыя прадстаўніцтвы пры арганізацыі ў парыжы дзе таксама знаходзяцца чатыры сталыя назіральнікі і дзевяць наглядальных місіяў міжурадавых арганізацыяў у склад арганізацыі ўваходзіла больш за бюро і падразьдзяленьняў разьмешчаных у розных частках сьвету налічвалася рэгіянальных бюро арганізацыі якія працуюць у галінах адукацыі навукі і культуры клястарных офісаў арганізацыі працавалі са краінамі чальцамі і ўзаемадзейнічалі краінамі ў клястары са структурамі аан па ажыцьцяўленьні сумесных праектаў а таксама зь іншымі офісамі арганізацыі нацыянальных офісаў закліканых абслугоўвалі самых густанаселеных краінаў сьвету а таксама пост канфліктныя зоны рэлігія ад быць злучаным з чымсьці сыстэма вераваньняў заснаваная на тым што чалавек адчувае нейкую сувязь з чымсьці альбо з кімсьці вышэйшым штосьці можа ня мець дакладнага азначэньня сілаю духі прыроды вышэйшы розум хтосьці гэта нейкая нематэрыяльная асоба бог элагім яхвэ саваоф ягова алаг буда крышна кандзі згодна з рэлігійным сьветапоглядам рэчаіснасьцю кіруюць нейкія звышнатуральныя сілы у паганстве гэтыя сілы часта падобныя на людзей зьнешне а таксама альбо паводзінамі гэты падыход называецца антропамарфізмам у монатэістычных рэлігіях пачынаючы зь юдаізму бог не антрапаморфны хаць некаторыя канфэсіі монатэістычных рэлігіяў і выкарыстоўаюць антропаморфныя вобразы па тых ці іншых прычынах ранейшыя формы рэлігійнага сьветапогляду характэрызаваліся політэізмам сін шматбожжа паганства ідалапаклонства кожны бог дух ідал іг д у такой сістэме адказвае за штось сваё яны адрозьніваюцца адзін ад аднаго цэлым шэрагам характарыстык і іх адносіны між сабою нярэдка нагадваюць узаемаадносіны ў чалавечым грамадстве напрыклад паганскія богі часта б юцца паміж сабою інтрыгуюць іг д рэлігіі якія лічаць што бог існуе толькі адзін завуцца монатэістычнымі сьветапоглядная сістэма якая лічыць што бога багоў увогуле няма й ўсё ільга растлумачыць матэрыяльнымі прычынамі называецца атэізм на працягу гісторыі чалавецтва рэлігіёзныя погляды паступова трансфармаваліся пераходзячы ад прымітыўнага абажэньня прыродных зьяваў і аб ектаў да абстрактных канцэпцыяў вярхоўнага бажаства якое нельга ані цалкам зразумець ані дасягнуць чалавек на шляху разуменьня навакольнага сьвету адчувае неадалімую прагу растлумачыць усё незразумелае ў якіхсьці больш менш прызвычайных тэрмінах у выніку чаго такія зьявы як маланка вецер вулканіныя вытокі й г д у старажытныя і нават адносна нядаўнія часы тлумачыліся дзейнасьцю нейкіх уяўных істотаў зьнешне падобных да жывёл або людзей але вялікшых памераў і неверагоднае моцы напрыклад яшчэ ў стагодзьдзі шматлікія хрысьціяне верылі нібыта маланка адбываецца таму што прарок ілля едзе па небе ў сваёй калясніцы і гоніць перад сабою бесаў з дапамогаю маланак гэтыя ўяўленьні канешне ні ў якой ступені не выцякаюць з вучэньняў хрысьціянства хутчэй тут можна заўважыць спадчыну паганства калісь славяне верылі ў бога маланак перуна а ўжо потым яго замянілі на прарока ільлю калі ж мы возьмем адну з астатніх па часе фармаваньня сусьветных рэлігіяў напрыклад іслам дык убачым што тут бог дэкларуецца як абсалютна недасягальная неабсяжная існасьць стваральнік сусьвету які існуе па за межамі часу і прасторы вышэй за людзкую прагу зразумець яго богу належаць усход і заход куды б вы ні зьвярнуліся дык там аблічча божае бог усёаб емлючы усёведаючы каран іі антрапаморфная існасьць ідалаў натуральным чынам лічыць што дасягнуць іх дабразычлівасьці можна матэрыяльнымі сродкамі падарункамі у тым ліку чалавечымі й іншымі ахвярамі угаворамі то бок зьвярнуцца да іх з малітваю якая у тым ліку можа мець характар самаўхваленьня ці нават падману альбо асобымі ўчынкамі якія б спадабаліся ідалу адной з самых складаных і дасканала распрацаваных сістэм політэістычнага сьветапогляду была рэлігія старажытнай грэцыі якую з цягам часу перанялі рымляне у старажытных грэкаў існаваў шматлікі але строга акрэслены пантэон чалавекападобных багоў зэўс апалён афрадыта арэс аід іг д і паўбагоў герояў і знутры гэтага пантэона дзейнічала жорсткая герархія старажытнагрэцкія багі й паўбагі паводзяць сябе таксама як і людзі і у залежнасьці ад іх паступкаў адбываюцца тыя ці іншыя здарэньні упершыню канцэпцыя адзінабожжа была сфармулявана ў юдаізме першым прарокам якога можна лічыць адама галоўны прарок у юдаізме майсей атрымаў ад бога запаветаў на гары сынай гэтыя дзесяць маральных прынцыпаў праектаваўшыся потым на хрысьціянства сталі моцным фундамэнтам цывілізацыі якую прынята цяпер называць эўрапейскаю наколькі гэта было даўно дае ўяўленьне габрэйскі каляндар увогуле любая монатэістычная рэлігія распачынае ўласны каляндар які звычайна пачынаецца зь пераломнага для дадзенай рэлігіі моманту згода з асноўнымі сусьветнымі рэлігіямі хрысьціянскаму году ад раства нараджэньня хрыстова адпавядаюць юдаізм год ад стварэньня сьвету іслам год хіджры будызм год эры нірвана юдаізм узьнік не сам па сабе зь нічога а ўвабраў у сябе ўяўленьні папярэдніх рэлігійных канцэпцыяў у яго ўваходзілі ўсе бакі жыцьця чалавечага іудзей гэта адначасова і рэлігійная і нацыянальная прыналежнасьць габрэй і абавязковасьць следаваць зводу санітарна гігіенічных правілаў які апісвае ўсё штодзёньнае жыцьцё чалавека кашрут юдаізм звычайна адносяць да сусветных рэлігіяў збольшага таму што зь ім маюць крэўную сувязь хрысьціянства й іслам хоць у ім і няма некаторых неабходных дзеля акрэсленьня сусьветнае рэлігіі рысаў адносная нешматлікасьць вернікаў у юдаізм цяжка перайсьці дамінуючая большасьць вернікаў належыць да яго ад нараджэньня тое ж самае можна сказаць і адносна некаторых іншых рэлігіяў якія часам залічваюць да сусьветных напрыклад зораастрызм аднак жа пры надаваньні статусу таго ці іншага вучэньня трэба ўлічваць усю сукупнасьць яго характарыстык у тым ліку і пройдзены ім гістарычны шлях той жа зораастрызм калісьці быў адкрыты дзеля людзей любой нацыянальнасьці тым не менш першай сапраўды сусьветнаю рэлігіяю стала безумоўна хрысьціянства хрысьціянства якое першапачаткова лічылася сектаю знутры юдаізму аддзяліла ўласна рэлігію ад супутных культурных фактараў і такім чынам зьяўляецца наступным этапам развіцця рэлігійнага мысленьня для хрысьціянства няма ні эліна ні жыда у тым сэнсе што хрысьціянства у адрозненьне ад юдаізму не цікавіць нацыянальная прыналежнасьць чалавека няма ў ім і амаль ніякіх санітарна гігіенічных прадпісаў кшталту кашруту узяўшы з юдаізму толькі саму сьветапоглядную канцэпцыю адзінабожжа хрысьціянства адкінула ўсе архаізмы што не тычацца непасрэдна рэлігіі а гэтым у сваю чаргу зняўшы з верніка шмат абмежаваньняў што і дазволіла еўрапейскай цывілізацыі паступова прагрэсаваць адной з найважнейшых навацыяў хрысьціянства трэба лічыць зьмену канцэпцыі служэньня богу з досыць фармальнай ідэі прынясеньня матэрыяльных дароў і ахвяр дарэчы у юдаізме яшчэ захаваўся звычай прыносіць у ахвяру жывёлаў альбо іншыя матэрыяльныя каштоўнасьці на ідэю асабістай ахвяравасьці хрыстос атаясамляў сябе з ахвярным ягняткам агнцам які традыцыйна прыносяць на алтар прававернымі іудзеямі з мэтаю заваяваць большую схільнасьць усявышняга гэтым ён прадэманстраваў што ня трэба адкупляцца ад бога але неабходна прысвяціць служэньню богу ўсяго сябе без рэшты гэтая ідэя з яўляецца фундаментальнаю ў хрысьціянстве іслам узнік на арабійскай паўвыспе дзе ў той час валадарыла паганства некаторыя заходнія рэлігіяведы схільныя сьцвярджаць што мухамад мухамед шмат што пазычыў з юдаізму і хрысьціянства аднак гэты пункт гледжаньня ўяўляецца на дадзены момант даволі хісткім хоць да стагодзьдзя нашае эры хрысьціянства ўжо распаўсюдзілася на велізарную тэрыторыю у тым ліку і паўднёвае ўзбярэжжа міжземнага мора на тэрыторыі аравійскага паўвострава яго паслядоўнікі былі ня вельмі шматлікія адзінае хрысьціянскае царства йемен якім на момант нараджэньня мухамада валадарылі эфіопы монафізіты пры чым падчас станаўленьня ісламу перайшло пад уладу персаў маздэанцаў з іншага боку кланы і плямёны аравіі жылі побач з габрэямі і хрысьціянамі на працягу некалькіх стагодзьдзяў і былі добра знаёмыя з ідэяй монатэізму прыкладам варака стрыечны брат хадыджы жонкі мухамада быў хрысьціянінам монатэісты ці людзі з монатэістычнымі схільнасьцямі ў сьветапоглядзе былі ў той час вядомыя як ханіфы лічылася што яны ёсьць вернікамі аўраама што б гэта не значыла аднак ніякія ханіфы што жылі ў мецы або ў яе асяроддзях не ўплывалі істотна на вобраз мысляў жыхароў гэтага гораду іслам прызнае ў якасьці прарокаў заснавальнікаў усіх папярэдніх монатэістычных рэлігіяў упершыню ўводзячы канцэпцыю прарэсуючага адкравеньня уласна слова алаг гэта арабская форма вымаўленьня габрэйскага слова элохім што ў перакладзе значыць бог а не імя бога як гэта няправільна пазнчана ў шматлікіх крыніцах з лінгвістычнага гледжаньня слова элохім значыць богі хоць і мае рэальна значэньне бог у адзіночным ліку ім гэта прыстаўка якая азначае множны лік мужчынскага роду таму ў ісламе яна й адкінута і у выніку атрымаўся элох у арабскім вымаўленьні алаг з юдаізму ў іслам перайшлі некаторыя нормы кашруту напрыклад абразаньне і забарона на ўжываньне сьвініны што магчыма зьвязана са сходнасьцю кліматычных умоў ізраіля і аравіі кашрут увайшоў у іслам толькі часткова таму прававерны мусульманін можа есьці кашэрную ежу габрэяў а вось юдэй мусульманскую ежу не але ёсьць адна ўласьцівасьць прысутная ісламу але непрысутная юдаізму гэта строгая забарона на ўжываньне спіртных напояў акрамя таго у ісламе ўведзены вельмі жорсткія нормы якія накіраваныя супраць няшлюбных палавых сувязяў усходнія гістарычныя іслам што значыць пакорнасьць боскай волі манатэістычная рэлігія другая ў сьвеце па колькасьці прыхільнікаў апошнія каторыя называюцца мусульманамі мусяць верыць у абсалютную еднасьць бога і тое што бог даслаў людзям настаўленьні праз прарокаў мухамада ісуса майсея давіда аўрама ноя адама і іншых паводле мусульманскай веры тыя настаўленьні бога што былі дасланыя прароку мухамаду праз анёла гаўрылу сабраныя ў сьвятую кнігу каран іслам зьяўляецца самай хуткарослай асноўнай рэлігіяй у сьвеце налічваецца больш за млрд вернікаў што складае каля ад агульнай колькасьці насельніцтва мусульмане складаюць большасьць насельніцтва ў краінах мусульмане лічаць што іслам зьяўляецца поўнай і ўнівэрсальнай вэрсіяй першапачатковай веры якая была паказана шмат разоў праз адама абрагама майсея і ісуса што тычыцца карану мусульмане лічаць яго нязьмененным і канчатковым адкрыцьцём бога як і ў іншых абрамічных рэлігіях іслам мае канцэпцыю ўзнагароджаньня раем і пакараньне пеклам іслам уключае ў сябе пяць слупоў якія зьяўляюцца абавязковымі актамі для любога верніка і спалучаюцца зь ісламскім правам якое закранае практычна ўсе аспэкты жыцьця грамадзтва ад банкаўскай справы і дабрабыту да жанчынаў і навакольнага асяродзьдзя мэка мэдына і ерусалім лічацца месцам трох сьвятых месцаў ісламу як мяркуецца іслам паўстаў на пачатку стагодзьдзя ў мэцы а ўжо ў і стагодзьдзі дзякуючы халіфату амэядаў рэлігія значна пашырылася ад ібэрыі на захадзе да ракі інд на ўсходзе ісламскі залаты век ставіцца да пэрыяду які традыцыйна датуецца з па стагодзьдзі за часам існаваньня халіфату абасыдаў калі большая частка мусульманскага сьвету перажывала навуковы эканамічны і культурны росквіт пашырэньню рэлігіі спрыялі розныя халіфаты і імпэрыі гандаль і місіянэрская дзейнасьць большасьць мусульманаў адносяцца да адной з двух плыняў як то сунітаў ад агульнай колькасьці або шыітаў каля мусульманаў жывуць у інданэзіі найбуйнейшай мусульманскай краіне ад агульнай колькасці насельніцтва мусульманаў у сьвеце жывуць у паўднёвай азіі на блізкім усходзе і паўночнай афрыкі дзе іслам зьяўляецца дамінуючай рэлігіяй і у краінах афрыкі на поўдзень ад сахары значныя мусульманскія суполкі таксама маюцца ў паўночнай і паўднёвай амэрыцы на каўказе у сярэдняй азіі кітаі эўропе паўднёва ўсходняй азіі на філіпінах і ў расеі каран вучыць мусульман верыць практыка іслама аснаваная на пяці стаўпох скажы ён бог адзіны бог вечны абсалютны не нарадзіў і ня быў нараджоны і ніхто ня быў зь ім параўнімы каран мусульмане веруюць што дазнацца аб якасьцях бога можна па яго імёнах імя бога якое мусульмане ўжываюць часьцей за ўсё алаг гэтае слова ў перакладзе з арабскай мовы азначае бог арабскія хрысьціяне разам з мусульманамі ўсяго сьвету называюць бога гэтым імем усяго мусульмане налічваюць боскіх імёнаў яны ўключаюць у сабе т зв імёны прыгажосьці такія як найміласэрнейшы найдабрэйшы мір самы даруючы найласкавейшы і імёны вялікасьці такія як наймацнейшы кароль вымушаючы паводле ісламскай веры бог творца усеведаючы усечуючы усебачачы бясконца ўзвышаны над усім тварэньнем але ён адначасова вельмі блізкі да чалавека я сапраўды блізкі я слухаю ўзываньне кожнага ўзываючага калі ён да мяне ўзывае каран ашмянскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе гарадзенскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места ашмяны ашмянскі раён знаходзіцца на паўночным усходзе гарадзенскае вобласьці мяжуе з астравецкім іўеўскім і смаргонскім раёнамі гарадзенскае вобласьці з валожынскім раёнам менскае вобласьці а таксама зь летувой раён разьмяшчаецца ў межах ашмянскага ўзвышша пераважаюць вышыні м максымальная м каля в цюпішкі карысныя выкапні торф гліны пяскова жвіровы матэрыял клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня с ліпеня с сярэдняя колькасьць ападкаў складае мм працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду дзён лясы пераважаюць іглічныя сустракаюцца драбналістыя бяроза асіна алешына лясы займаюць тэрыторыі раёну глебы пераважаюць дзярнова падзолістыя дзярнова падзолістыя забалочаныя агульная плошча балотаў тыс га асноўныя рэкі ашмянка гальшанка клява агульная плошча сельскагаспадарчых земляў складае тыс га зь іх асушаных тыс га асноўныя галіны сельскай гаспадаркі мяса малочная жывёлагадоўля сьвінагадоўля вырошчваньне льну пасевы збожжавых кармавых культураў бульбы рапсу гародніны прадпрыемствы харчовая сыраробная крухмальная мясная малочная вытворчасьць сухога абястлушчанага малака прамысловасьць мэталаапрацоўка дакладнае ліцьцё інструмэнтальная вытворчасьць прыладабудаўніцтва радыётэхніка лёгкая ільновалакно абутковая камбікармавая і дражджавая вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў торфапрадпрыемствы па тэрыторыі раёну праходзіць чыгуначная галіна менск вільня і аўтамабільныя дарогі менск вільня і астравец горадня створаны студзеня году першапачаткова ўваходзіў у склад вялейскай вобласьці лістапада году ўключаны ў склад гарадзенскай вобласьці найбольш цікавым пунктам раёну з турыстычнага пункту гледжаньня зьяўляецца гальшанскі замак акрамя таго увагу могуць прыцягнуць касьцёлы з кляштаровымі карпусамі ў вёсках баруны і гальшаны а таксама магіла францішка багушэвіча ў жупранах акрамя гэтага захаваліся сьвята георгіеўская царква ў в гальшаны царква ў в гароднікі касьцёл сьвятых апосталаў пятра і паўла ў в граўжышкі касьцёл сьвятых апосталаў пятра і паўла ў в жупраны сядзіба ў в міхайлоўшчына касьцёл найсьвяцейшай панны марыі і будынак друкарні ў в мураваная ашмянка у вёсцы цюпішкі знаходзіцца пункт дугі струвэ якая ўваходзіць у сьпіс сусьветнай спадчыны юнэска як частка аб екту гарады ашмяны буйныя вёскі баруны гальшаны граўжышкі гродзі жупраны мураваная ашмянка цудзенішкі слонімскі раён адміністрацыйна тэрытарыяльная адзінка на поўдні гарадзенскай вобласьці беларусі плошча раёну складае тыс км насельніцтва на год чалавек адміністрацыйны цэнтар места слонім разьмешчаны на поўдні вобласьці й мяжуе на захадзе з зэльвенскім на поўначы зь зьдзецельскім раёнамі гарадзенскай вобласьці на ўсходзе і поўдні з баранавіцкім івацэвіцкім і пружанскім раёнамі берасьцейскай вобласьці заходняя частка раёну разьмешчаная ў межах слонімскага ўзвышша паўночна ўсходняя на ўскраіне наваградзкага ўзвышша паўночная у нёманскай нізіне усходняя і паўднёвая часткі на баранавіцкай раўніне значная частка раёну знаходзіцца на вышыні мэтраў над узроўнем мора у паўночна ўсходняй частцы знаходзіцца найвышэйшы пункт мэтры на тэрыторыі раёну разьмешчаны паклады торфу крэйды пяскова жвіровага матэрыялу глінаў прызначаных для глыбокай керамікі будаўнічых пяскоў і бузаў клімат умерана кантынэнтальны сярэдняя тэмпэратура студзеня с ліпеня с сярэднярочная колькасьць ападкаў складае мм працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду дзён працякае рака шчара з прытокамі грыўда бяроза іса на мяжы з зэльвенскім раёнам зальвянка каля тэрыторыі раёну займаюць лясы іглічныя бярозавыя яловыя дубовыя на тэрыторыі слонімскага раёну знаходзіцца дзяржаўны батанічны заказьнік дзікарослых лекавых расьлінаў дзяржаўнага значэння ляндшафтавыя геамарфалягічныя заказьнікі прыроды мясцовага значэньня маецца помнікаў прыроды у сыстэме адукацыі ў раёне дашкольных установаў агульнага развіцьця з тэматычнай скіраванасьцю адмысловая ўстанова для дзяцей з асаблівасьцямі псыхафізычнага развіцьця цэнтар разьвіцьця дзіцяці установа агульнай сярэдняй адукацыі пазашкольных установаў адмысловыя ўстановы вучэбна вытворчыя камбінаты на сёньняшні дзень насельніцтва раёну абслугоўвае установаў культуры бібліятэк раённы дом культуры працуе творчыя калектывы маюць званьне народны узорны у раёне калектываў са званьнем народны і ўзорны раённы дом рамёстваў клюбаў і дамоў культуры клюбы фальклёру дамы сацыяльна культурных паслугаў раённы краязнаўчы музэй імя і і стаброўскага дзіцячыя музычныя школы і школы мастацтваў з року ў месьце адчыненая дзяржаўная ўстанова культуры слонімскі драматычны тэатар жыхароў места абслугоўвае кінатэатар мір відэасалён у раёне месьцяцца стадыёны басэйны спартовых заляў спартовых дзіцяча юнацкіх школаў маюць статус школаў алімпійскага рэзэрву дзе культывуецца відаў спорту бокс мастацкая гімнастыка гандбол футбол веславаньне на байдарках і каноэ лёгкая атлетыка каратэ більярд картынг шашкі пад сельскагаспадарчыя ўгодзьдзі занятыя тэрыторыі асноўнымі галінамі сельскай гаспадаркі зьяўляюцца мяса малочная галіна птушкагадоўля вырошчваньне збожжавых і кармавых культураў бульбы ільну у раёне раённыя ўнітарныя сельскагаспадарчыя прадпрыемствы сельскагаспадарчых вытворчых каапэратываў фэрмэрская гаспадарка птушкафабрыка сучасны слонім места з даволі разьвітай прамысловасьцю тут працуе прамысловае прадпрыемства асноўныя прадпрыемствы аат слонімскі мясакамбінат аат слонімскі кардонна папяровы завод альбярцін аат слонімская камвольна прадзільная фабрыка аат слонімскі льнозавод удп слонімскі вінаробны завод філія слонімскі хлебазавод аат слонімскі завод сухога абястлушчанага малака і іншыя галоўныя прадпрыемствы экспартэры аат слонімскі завод сухога абястлушчанага малака аат слоніммэбля экспартна імпартныя апэрацыі ажыцьцяўляюцца з краінамі сьвету асноўнымі гандлёвымі партнэрамі зьяўляюцца расея украіна кыргыстан зша польшча нямеччына чэхія і іншыя на тэрыторыі раёну праходзіць чыгуначная лінія баранавічы ваўкавыск аўтадарогамі слонім зьвязаны з баранавічамі івацэвічамі ружанамі ваўкавыскам лідай дзейнічае слонімскі раённы вузел электрасувязі які зьяўляецца структурным падпадзелам гарадзенскай філіі дзяржаўнага ўнітарнага прадпрыемства электрасувязі белтэлекам старшынём праўленьня зат дынама менск зьяўляецца адзін з самых заможных людзей беларусі й кіраўнік фірмы трайпл юры чыж апошнія ня зусім добрыя вынікі выступаў клюбу многія спэцыялісты зьвязваюць са сталай зьменай галоўных трэнэраў якія за апошнія дзесяць гадоў ня здолелі правесьці на гэтай пасадзе больш за год днём нараджэньня менскага дынама прынята лічыць дату першага дакумэнтальна пацьверджанага матча каманды ён адбыўся чэрвеня году ў смаленску дзе менчукі сустрэліся зь мясцовымі аднаклюбнікамі й атрымалі першую ў сваёй гісторыі перамогу зь лікам у тым жа годзе дынама паклала ў сваю скарбонку й першы трафэй атрымаўшы перамогу ў чэмпіянаце бсср цікава што першапачаткова ўдзел у гэтым спаборніцтве прымалі каманды гарадоў сярод іх была й зборная менску якая заваявала пуцёўку ў фінальны турнір дзе сталічным футбалістам супрацьстаялі зборныя гомлю й віцебску аднак у фінале гуляла ўжо ня зборная менску а футбольная каманда дынама справа ў тым што калектыў практычна цалкам складаўся з дынамаўцаў якія й настаялі на тым каб выступаць пад такой назвай нежаданьне выступаць пад сьцягам гораду выклікала абуранасьць з боку грамадзкасьці футбалістаў вінавацілі ў паводзінах нявартым савецкіх грамадзян у схільнасьці ўплыву буржуазных спартовых грамадзтваў дынама ў бліскучым стылі расправілася з супраціўнікамі й заваявала званьне чэмпіёна бсср спачатку з рахункам былі пераможаныя гаспадары фінальнага турніру зборная гомелю затым быў цяжкі матч зь віцебскам перапынены пры рахунку з за цемры пераігроўка выдалася ня мянш зацятай матч скончыўся зь лікам у асноўны час і толькі на й хвіліне трэцяга дадатковага тайма менчук ціхаміраў прынёс перамогу сваёй камандзе на наступны год дынамаўцы ня здолелі паўтарыць свой посьпех паколькі ва ўсебеларускай спартакіядзе зноўку выступала зборная менску сфармаваная з футбалістаў трох найлепшых камандаў рэспублікі а ня толькі з гульцоў дынама сталічныя футбалісты скончылі свой выступ на стадыі паўфіналу саступіўшы камандзе полацку галоўнай падзеяй футбольнага жыцьця ссср у годзе стала правядзеньне ўсесаюзнай спартакіяды ў маскве удзел у якой прыняла й зборная бсср якая заняла пятае месца найлепшым бамбардзірам беларускай каманды стаў дынамавец ціхаміраў які забіў мячы яшчэ гэты год быў знамянальны тым што спартовае таварыства дынама прыступіла да будаўніцтва новага спартовага стадыёну на месцы былога іпадрому у пачатку х гадоў у менскага дынама зьявіўся свой стадыён разьмяшчаўся ён там дзе сёньня знаходзіцца паркавая частка сучаснага стадыёну быў драўляным і зьмяшчаў тысячаў гледачоў характэрна што кожны з дынамаўцаў зрабіў свой унёсак у будаўніцтва спартовай арэны бескарысьліва адпрацаваўшы па гадзінаў дагэтуль футбол стаў ужо самым папулярным відам спорту ў ссср не была выключэньнем і беларусь футбалісты менскага дынама хадзілі ў кумірах у сталічнай публікі шмат у чым паспрыяў гэтаму выхад на экраны ў годзе мастацкага фільму брамнік каб трапіць на яго у менскіх кінатэатраў выбудоўваліся велізарныя чэргі у годзе прайшоў першы чэмпіянат ссср аднак менскае дынама ўдзел у розыгрышы ня брала менчукі якія яшчэ ня мелі статусу каманды майстроў гулялі на першынстве рэспублікі у якім у чарговы раз перамаглі ў годзе толькі праз два гады сталічная каманда стала камандай майстроў у годзе яна была ўлучана ў склад пятнаццаці камандаў якія на наступны год атрымалі магчымасьць выступаць у найвышэйшай лізе саюзнага чэмпіянату вайна засьпела футбалістаў дынама ў менску праз два дні яны былі адпраўленыя ў маскву дзе фармавалася асобная мотастралковая брыгада адмысловага прызначэньня амсбап у склад брыгады былі залічаны і менскія футбалісты амсбап несла патрульную службу удзельнічала ў стварэньні абарончых рубяжоў мінаваньню важных аб ектаў ажыцьцяўляла выведвальныя і дывэрсійныя дзеяньні на акупаванай ворагам тэрыторыі касьцяк каманды пры гэтым захаваўся і пасьля перамогі пад сталінградам з гульцоў зноўку сфармавалі футбольную каманду якая некаторы час выступала ў першынстве масквы пад назвай вайсковая частка маёра іванова затым каманду перайменавалі ў дынама у годзе дынамаўская каманда ўжо брала ўдзел ў кубку ссср прычым дайшла да паўфіналу чэмпіянаты краіны гадоў прайшлі для менчукоў няўдала у іх каманда вырашала задачу захаваньня прапіскі ў найвышэйшай лізе у сэзоне году клюб вярнуўся на зноўку адбудаваны стадыён дынама у годзе дынама і зусім апусьцілася ў клясу б але ўжо ў годзе бела блакітныя вярнулі сабе месца сярод наймацнейшых камандаў клясы а аднак з за няздольнасьці супрацьстаяць найлепшым камандам саюзу сталічная дружына паводле вынікаў сэзону зноўку адправілася ў клясу б такая сытуацыя не задавальняла кіраўніцтва рэспублікі таму было прынята рашэньне ствараць калектыў здольны ня толькі вярнуць прапіску ў найвышэйшай лізе але і трывала там замацавацца з гэтай мэтай у каманду быў запрошаны знакаміты галкіпэр аляксей хоміч актыўна ўводзілася ў склад таленавітая моладзь іван мозэр уладзімер нуждын вячаслаў арцёмаў юры прохараў у годзе абноўленае дынама вярнулася ў групу наймацнейшых у годзе загадам упраўленьня па фізычнай культуры і спорце міністэрства адукацыі бсср каманда была перайменаваная ў спартак у пачатку сэзону клюб паказваў яскравую гульню былі абыграны лідэры савецкага першынства маскоўскія спартак цска і дынама менскі спартак лідыраваў у чэмпіянаце далей мінчане страцілі лідэрства аднак здолелі сабрацца былі здабытыя важныя перамогі ў матчах з крыламі саветаў зэнітам тарпэда і кіеўскім дынама у тым годзе каманда ўпершыню ў гісторыі заваявала бронзавыя мэдалі чэмпіянату ссср у наступным сэзоне каманда страціла сваю гульню і заняўшы апошняе месца апусьцілася ў клясу б праз год зноўку вярнулася ў найвышэйшы дывізіён аднак і на гэты раз таксама страціла месца ў эліце у годзе ў гонар рэспублікі ў чэмпіянаце ссср прадстаўніцтва беларусі даверылі камандзе пад назвай беларусь яе склалі гульцы менскага спартака і ўраджаю былі запрошаны гульцы зь іншых камандаў найвышэйшай лігі старт беларусі ў чэмпіянаце выдаўся фэерычным пяць перамогаў запар сярод клюбаў якія трывалі паразу ад беларускага клюбу былі маскоўскі спартак і кіеўскае дынама за ўсё першае кола менчукі пацярпелі ўсяго дзьве паразы ад алматынскага кайрату і цска і займалі першае месца ў сваёй групе аднак потым каманда збавіла абароты і скончыла сэзон на адзінаццатым радку чэмпіянаты і гадоў беларусь скончыла на месцы у годзе клюб вярнуўся да назвы дынама у гэтым жа сэзоне была заваявана другая бронза чэмпіянату у сэзонах з па гады менчукі ўзысьці на п едэстал ня здолелі больш за тое у сэзоне году заняўшы месца апусьціліся ў першую лігу у гэты час завяршыў гульнявую кар еру найлепшы бамбардзір у гісторыі каманды эдуард малафееў цырымонія провадаў гульца зь вялікага футболу адбылася кастрычніка году на менскім стадыёне дынама два гады сталічны клюб правёў у першай лізе вярнуўся ў эліту ў годзе гэты год для савецкага футболу выдаўся незвычайным у сувязі з удзелам зборнай ссср у чэмпіянаце эўропы і алімпійскіх гульнях было праведзена два чэмпіянаты краіны вясновы і восеньскі у вясновай частцы чэмпіянату менчукі выглядалі цалкам годна заняўшы е выніковае месца а вось на восень сілаў у іх ужо не хапіла атрымаўшы ўсяго дзьве перамогі дынама разьмясьцілася на апошнім м месцы і пакінула найвышэйшую лігу няўдалы выступ пацягнуў за сабой чарговую зьмену кіраўніцтва на чале каманды ўстаў алег базілевіч які працаваў раней з кіеўскім дынама аднак працаваў новы штаб паўтара году каманда ня здолела паказаць яскравай гульні і ў сярэдзіне сэзону году галоўным трэнэрам стаў эдуард малафееў каманда здолела аднавіцца і заняўшы месца вярнулася ў найвышэйшую лігу больш дынама ў першы дывізіён не вылятаў новы трэнэр стаў будаваць новую каманду малафееў патрабаваў ад гульцоў яскравай гульні шчырых эмоцыяў футболу які падабаўся б гледачам дынама камплектавалася выхаванцамі беларускага футболу ужо ў чэмпіянаце году гульня менчукоў забліскала новымі фарбамі каманда дзейнічала сьмела са сталым акцэнтам на напад аднак адчувалася што тактычныя схемы яшчэ да канца не адпрацаваны як сьледзтва толькі е выніковае месца у наступным сэзоне высокіх вынікаў дамагчыся не атрымалася клюб заняў толькі ю пазыцыю пры гэтым дынама ў кожнай сустрэчы дзейнічала тэмпэрамэнтна неардынарна чым прыцягвала сымпатыі заўзятараў чэмпіянат году менчукі пачалі актыўна гулялі ў атакуючы футбол і ў хатніх сустрэчах і ў гасьцёх дзейнічалі сьмела і вынікова такім чынам аднаасобнае лідэрства менскага дынама пасьля дзесяці тураў нікім не ўспрымалася як выпадковасьць тым часам беларуская дружына ўсё далей сыходзіла наперад і ў пачатку другога кола нашмат апярэджвала фаварытаў тыя накіраваліся ў пагоню першымі ня вытрымалі тэмпу гонкі тбіліскія дынамаўцы за два туры да фінішу канчаткова страцілі шанец на золата спартакаўцы толькі кіеўскі клюб да апошняга спрабаваў нагнаць менскіх аднаклюбнікаў якім таксама не ўдалося пазьбегнуць гульнявых зрываў але менчукі праявілі характар майстэрства камандны дух і здолелі захаваць за сабой першы радок у турнірнай табліцы у заключным туры перамогшы маскоўскі спартак на выезьдзе менскае дынама ўпершыню ў сваёй гісторыі заваявала званьне чэмпіёна савецкага саюзу посьпех менчукоў быў адзначаны яшчэ трыма ганаровымі трафэямі паводле вынікаў сэзону менскаму дынама былі ўручаны прыз імя рыгора фядотава кубак прагрэсу прысвоена званьне агрэсіўнага госьця у залаты склад каманды ўвайшлі юры курненін аляксандар пракапенка віктар янушэўскі міхаіл вяргеенка сяргей бароўскі пётар васілеўскі юры пудышаў людас румбуціс андрэй зыгмантовіч георгі кандрацьеў віктар шышкін віктар сокал сяргей алейнікаў ігар гурыновіч ігар бялоў юры курбыка юры трухан сяргей гоцманаў у наступным сэзоне дынама дэбютавала ў кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў лёсаваньне вызначыла ў супраціўнікі менчукоў швайцарскі грасгопэрс зь цяжкасьцю але дынамаўцы пераадолелі бар ер дома у гасьцёх затым у фіналу была пройдзеная вугорская раба это менчукі дэманстравалі добрую гульню аднак ў ня здолелі адолець па суме двух матчаў бухарэсцкае дынама у гэтым жа сэзоне былі заваяваны бронзавыя мэдалі трэція па ліку у чэмпіянаце ссср гэты посьпех дазволіў дынамаўцам ў годзе выступіць ў другім па значнасьці эўратурніры кубку уэфа у фіналу дынама разграміла фінскі хік у фіналу прызь лёсаваньне беларусы атрымалі ў супраціўнікі партугальскі спортынг лісабонцы трывалі паразу толькі ў сэрыі пэнальці ў хатнім матчы пасьля у гасьцёх дома у фінале менчукі прайшлі польскі відзэў у прайгралі югаслаўскаму жалезьнічару у гасьцёх дома у годзе менскае дынама як фіналіст кубка ссср дэбютавала ў кубку уладальнікаў кубкаў на стадыі фіналу быў пераможаны турэцкі генчлербірлігі у фіналу пройдзены гішпанскі рэал сасьедад у фінале аднак клюб зь беларускай сталіцы ня здолеў перагуляць бэльгійскі мэхэлен гэтыя чвэрцьфіналы трох самых прэстыжных турніраў старога сьвету па сёньняшні дзень застаюцца найбуйнейшым дасягненьнем клюбу на эўрапейскай арэне у годзе стартаваў першы чэмпіянат сувэрэннай беларусі сярод удзельнікаў якога было і менскае дынама кіраваў якім вядомы ў мінулым галкіпэр бела блакітных міхаіл вяргеенка у камандзе выстапалі наймацнейшыя на той момант футбалісты рэспублікі таму клюб фактычна не сустракаў аніякай канкурэнцыі і за відавочнай перавагай атрымліваў перамогу ў чэмпіянаце раз поразу у пэрыяд з па гады менчукі пяць разоў запар станавіліся чэмпіёнамі краіны да канца х дынама страціла чэмпіёнскі ход паступова завяршалі гульнявую кар еру вэтэраны шматлікія вядучыя футбалісты адпраўляліся ў замежныя чэмпіянаты супернікі з кожным годам станавіліся мацней у сьнежні году зьмяніўся ўласьнік клюбу старшынём праўленьня зат дынама менск стаў кіраўнік фірмы трайпл юры чыж пад ягоным кіраўніцтвам дынама толькі аднойчы заняло першае месца ў чэмпіянаце у апошні на дадзены момант раз чэмпіёнам беларусі сталічны клюб станавіўся ў годзе да залатых мэдалёў каманду прывёў юры шуканаў многія сэзоны дынама спрабавала вярнуцца ў асноўную сетку эўрапейскіх турніраў аднак непераадольнымі бар ерамі станавіліся і і і кваліфікацыйныя раўнды у сэзоне гадоў лігі эўропы менчукі спыніліся за крок ад групавога этапу былі абыграны эстонскі калеў і ізраільскі макабі аднак у плэй оф дынама не знайшло ключ да бэльгійскага бруге у той момант камандай кіраваў уладзімер гольмак сэзон году чэмпіянату беларусі сталічная каманда скончыла на месцы ад свайго пачатку яшчэ ў часы ссср клюб прымаў супраціўніка на стадыёне дынама які месьціцца ў самым цэнтры менску урачыстае адкрыцьцё стадыёну адбылося ў годзе аднак яму было наканавана двойчы перажыць сваё нараджэньне у гады гітлераўскай акупацыі стадыён быў цалкам разбураны але пасьля вызваленьня менску жыхары ізноў аднавілі яго і ўжо ў годзе стадыён прыняў першых удзельнікаў чэмпіянату ссср па футболе і першых гледачоў стадыён дынама быў адным зь месцаў правядзеньня спаборніцтваў падчас алімпійскіх гульняў году перад якімі была зроблена рэканструкцыяў у выніку якой зьявіўся невялікі брыль сэктар прэсы а зьмяшчальнасьць стадыёну была павялічаная да тысячаў крыху пазьней з за дрэннага тэхнічнага стану другі ярус быў зачынены а зьмяшчальнасьць зьнізілася да тысячаў пасьля атрыманьня незалежнасьці стадыён застаўся ў камунальнай уласнасьці але дынама карысталася стадыёнам на правах арэнды акрамя таго спартовы аб ект зьяўляўся хатняй арэнай нацыянальнай зборнай беларусі па футболе у годзе стадыён дынама быў зачынены на рэканструкцыю аднак яшчэ з сэзону году свае хатнія матчы клюб праводзіў на стадыёне дынама юні ў мікрараёне кунцаўшчына на захадзе сталіцы які напачатку кастрычніка году быў выкуплены ў футбольнага клюбу дарыды новы клюбны стадыён меў зьмяшчальнасьць у чалавек у студзені году аднак і гэты стадыён быў зачынены на рэканструкцыю свае хатнія матчы футбольны клюб дынама на сёньня праводзіць на сталічным стадыёне трактар гэты стадыён каманда ўжо выкарыстоўвала ў я гады калі выступала пад назовам беларусь і ў канцы х калі стадыён дынама быў зачынены на рэкантрукцыю ў сувязі з падрыхтоўкаў да алімпійскіх гульняў году варта заўважыць што стадыён трактар не дае права на правядзеньне матчаў эўракубкаў са стадыі кваліфікацыйнага раўнду таму менчукі свае хатнія матчы на гэтай стадыі праводзілі спачатку на стадыёне ў берасьці а з сэзону гадоў на барысаў арэне чэмпіянат беларусі кубак беларусі турнір дублёраў чэмпіянату беларусі чэмпіянат ссср найвышэйшая ліга чемпионат ссср першая ліга кубак ссср кубак футбольнага саюзу ссср чэмпіёнат бсср кубак бсср чэмпіянат беларусі з кубак беларусі з эўракубкі чэмпіянат ссср кубак ссср няміга рака ў менску правы прыток ракі сьвіслачы дала назву вуліцы і гістарычнай мясцовасьці вакол яе упершыню рака няміга ўпамінаецца ў слове пра паход ігараў у апавяданьні пра бітву паміж сынамі кіеўскага князя яраслава мудрага і полацкім князем усяславам чарадзеем які разшибе славу ярославу скочи влъкомъ до немиги съ дудутокъ на немиз снопы стелютъ головами молотятъ чепи харалужными немиз кровави брез не бологомъ бяхуть посяни посяни костьми рускихъ сыновъ у зьвязку зь бітвай рака таксама ўпамінаецца ў аповесьці мінулых часоў пад годам тоеснасьць падзеяў апісаных у слове і аповесьці бясспрэчная аднак месца знаходжаньня летапіснай нямігі пэўны час выклікала сумневы першыя выдаўцы слова ўслед за расейскім гісторыкам васіліем тацішчавым атаясамлівалі нямігу зь нёманам такой жа думкі прытрымліваўся мікалай карамзін існавалі і іншыя здагадкі уладзімер ператц напрыклад дапускаў што няміга адна з рэк каля пінску нарэшце у годзе зарыян даленга хадакоўскі атоесьніў нямігу з пратокай у менску неўзабаве да такой жа думкі прыйшлі іншыя дасьледнікі да ст няміга моцна зьмялела рэчышча высахла і назва стала ўжывацца да вуліцы але яшчэ ў першай палове ст пад няміскай вуліцай у накрытай драўляным насьцілам канаве працякаў ручай рэштка высмаглай ракі гэты ручай па ліўневых дажджах а таксама ўвесну і ўвосень разьліваўся затапляў вуліцу і найбліжэйшы пляц дзеля прадухіленьня паводак мескія ўлады пастанавілі заключыць нямігу ў бэтонныя трубы у годзе раку ў яе ніжняй плыні ўзялі ў калектар на няміскай вуліцы паклалі брукаванку ходнікі заасфальтавалі у годзе ў калектар заключылі дзялянку верхняй плыні ракі якая праходзіла ў раёне грушаўскай вуліцы у час пракладкі другой лініі мэтро нямігу перанакіравалі ў ліўневы калектар цэнтар які ўпадае ў сьвіслач у раёне стадыёну дынама старое вусьце якое часта памылкова завуць вусьцем калектара няміга у наш час выкарыстоўваецца дзеля адводу вады з дрэнажнай сыстэмы станцыі мэтро няміга у падземным пераходзе аднайменнай станцыі мэтро траўня году адбылася масавая таўкатня у якой загінула чалавекі і чалавек атрымалі цяжкія траўмы да нашага часу не захавалася дакладных зьвестак пра першапачатковае разьмяшчэньне рэчышча нямігі на ўсім яго працягу таксама невядомыя дакладныя месцы вытоку і вусьця нямігі існуюць некалькі меркаваных месцаў вытоку нямігі магчыма гэта тлумачыцца тым што выток з часам высыхаў і перасоўваўся ніжэй па плыні паводле адной з вэрсіяў першапачатковы выток нямігі месьціўся ўва ўрочышча добрых мысьляў ў паўночнай частцы вірскай вуліцы на карысьць гэтай вэрсіі кажа сама назва вуліцы вірскай якая магчыма ўтварылася ад слова вір паводле іншай вэрсіі выток знаходзіўся далей на паўднёвы ўсход у месцы дзе цяпер знаходзяцца палац чыгуначнікаў яшчэ ў пачатку ст у гэтым месцы было шырокае францішканскае балота дакладна вядома што няміга цякла ўздоўж разінскага завулка дзе дагэтуль захаваліся сьляды рэчышча і забалочанае месца якое таксама зьяўляецца адным зь меркаваных вытокаў нямігі рака перасякала вуліцу грушаўскую потым рабіла крук у градусаў і пэрпэндыкулярна перасякала рамізьніцкі завулак поруч з будынкам гарадзкога даі далей рэчышча пралягала праз тэрыторыю менскай друкарні перасякала чыгуначныя шляхі рака цякла паміж сучасных вуліцаў мясьнікова і нямігі потым уздоўж вуліцы няміскай за петрапаўлаўскай царквой няміга расьцякалася на два рукавы абцякаючы замкавую гару правы рукаў упадаў у сьвіслач у раёне моста на вуліцы багдановіча левы рукаў агінаў замчышча з поўначы і ўпадаў у сьвіслач недалёка ад гарбатага моста цяпер гэта мост на востраве сьлёз у наш час словам няміга жыхары менску завуць раён які пачынаецца ад гістарычнага нізкага рынку ўздоўж аднайменнай вуліцы часта гэта назва выкарыстоўваецца як агульная назва мясцовасьці якая ўлучае ў сябе абодва берагі сьвіслачы насупраць траецкага прадмесьця пляцы на праспэкце пераможцаў аж да палаца спорту калектар у якім у наш час цячэ няміга зьяўляецца папулярным месцам для менскіх дыгераў у час залеваў вуліцу нямігу і прылеглую тэрыторыю часта падтапляе дзеля прадухіленьня гэтых затапленьняў ўлады менску плянуюць у найбліжэйшай будучыні збудаваць новы калектар няміга аднак пакуль не паведамляецца будзе гэта збудаваньне дадаткам да існага або заменіць існы калектар збудаваны яшчэ ў годзе гіём апалінэр сапраўднае імя вільгельм апалінары кастравіцкі жніўня рым італія лістапада парыж францыя францускі паэт пісьменьнік і крытык стрыечны пляменьнік беларускага празаіка каруся каганца сапраўднае імя гіём альбэрт уладзімер аляксандар апалінары кастравіцкі радавы маёнтак кастравіцкіх дарожкавічы пад наваградкам быў канфіскаваны за іхны ўдзел у паўстаньні гадоў дзед апалінэра міхаіл апалінары кастравіцкі эміграваў у італію дзе і прайшло дзяцінства паэта адным з сыноў дзедавага брата карла самуілавіча кастравіцкага быў беларускі празаік казімер кастравіцкі больш вядомы пад творчым псэўданімам карусь каганец ён прыходзіўся гіёму стрыечным дзядзькам у годзе апалінэр пераехаў у парыж удзельнічаў у першай сусьветнай вайне памёр у годзе пахаваны ў парыжы на могілках пэр ляшэз літаратурную дзейнасьць пачаў у годзе вышэйшая ліга чэмпіянату беларусі па футболе спаборніцтва паміж найлепшымі прафэсійнымі футбольнымі клюбамі беларусі якое праводзіцца ў межах чэмпіянату беларусі па футболе пераможца вышэйшай лігі аб яўляецца чэмпіёнам беларусі па футболе першы чэмпіянат беларусі быў разыграны ў годзе у ім удзельнічалі прадстаўнік бсср у вышэйшай лізе чэмпіянату ссср менскае дынама яшчэ пяць камандаў якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату і дзесяць камандаў з чэмпіянату бсср паколькі было прынята рашэньне аб тым каб перайсьці ад прынятага ў ссср футбольнага календара калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну а сканчаўся восеньню на эўрапейскую сыстэму восень вясна то першы чэмпіянат быў разыграны ў адно кола розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сэзону гадоў пасьля чаго зноў перайшлі на вясну восень колькасьць камандаў якія гулялі ў лізе вагалася паміж і у сэзоне гадоў іх было пакуль у годзе ліга не была скарочана да клюбаў у сэзонах гадоў кожны клюб гуляў з кожным іншым тры разы на полі якога суперніка будзе праходіць адзін матч з трох а на якім два вырашаецца падчас лёсаваньня у сэзоне году фармат спаборніцтваў быў зьменены на двухэтапны у першых дзьвюх колах камандаў гулялі два разы кожная з кожнай пасьля чаго падзяляліся на дзьве шасьцёркі найлепшых і найгоршых у якіх яшчэ ў два колы разыгрывалі месцы з па у першай шасьцёрцы і з па у другой за кожную перамогу клюбу налічваюцца тры пункты за нічыю адзін за паразу нуль у канцы сэзону клюб з найменшай колькасьцю пунктаў пераходзіў у першую лігу а яе пераможца пераходзіў у вышэйшую лігу з году некалькі клюбаў з вышэйшай і першай ліг гулялі ў турніры за права выступаць у наступным годзе ў вышэйшай лізе пасьля сэзону году вышэйшая ліга ізноў была пашыраная да камандаў якія згулялі паміж сабой у два колы а з сэзону году ліга была пашыраная да камандаў з году для атрыманьня права на ўдзел у вышэйшай лізе клюбы павінныя прайсьці працэс ліцэнзаваньня ад бфф пераможца лігі атрымлівае залатыя мэдалі чэмпіянату беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сэзоне беларусь у лізе чэмпіёнаў прызэры гуляюць у лізе эўропы клюб які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў не абавязкова запар мае права зьмясьціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме зьвесткі па заканчэньні чэмпіянату году тоўстым шрыфтам вылучаныя каманды якія гралі ў вышэйшай лізе ў сэзоне году амаль адразу са стварэньнем працоўнага паселішча новастаробінск на рэгулярнай аснове праходзілі футбольныя спаборніцтвы сярод працоўных калектываў увосень году была створана зборная паселішча якая ў першым жа матчы разграміла каманду раённага цэнтру гораду старобін зь лікам пасьля чаго была прынята рашэньне аб стрварэньні клюбу шахцёр які адразу быў заяўлены ў чэмпіянат менскай вобласьці у годзе дзякуючы перамозе на абласным узроўні клюб атрымаў запрашэньне на ўдзел у чэмпіянаце бсср у годзе сьпіс удзельнікаў другой лігі папоўніла яшчэ адна каманда з салігорску гарняк якая аднак адразу стала адным з аўтсайдэраў турніру у той час як шахцёр заняў першы радок ня толькі ў сваёй зоне але й у наступным пераходным турніры прабіўшыся такім чынам у вышэйшую лігу чэмпіянату бсср наступны сэзон у галоўнай лізе рэспублікі стаўся няўдалым то бок клюб заняў перадапошняе месца й вылецеў у другі дывізіён у годзе ў чэмпіянаце другой лігі бсср удзел узялі ўжо клюбы таму ўсе каманды былі разьмеркаваны на дзьве зоны шахцёр і гарняк узялі ўдзел у розных зонах але абодва калектывы занялі месца ў сярэдзіне турнірнай табліцы сваіх зонаў на наступны год дзеля падвышэньня вынікаў футболу ў горадзе былі аб яднаныя абодва салігорскія клюбы ў адзін пад назовам шахцёр у выніку клюб заняў і радок у сваёй зоне сэзон году клюб скончыў на м месцы у годзе клюб зноўку заняў трэцяе месца пры гэтым доўгі час шахцёр трымаўся ў групе лідэраў аднак ня здолеў утрымацца прапусьціўшы наперад маладэчанскую сэлену і менскую арбіту у годзе быў скасаваны падзел чэмпіянату бсср на дзьве лігі то бок усе клюбаў з былых двух лігаў былі падзелены на зоны па клюбаў у кожнай шахцёр правёў вельмі няўдалы сэзон не атрымаўшы ніводнай перамогі ў сэзоне і заняў апошняе месца ў сваёй зоне і ў чэмпіянаце агулам праз дрэнныя вынікі клюб быў адлучаны ад удзелу ў чэмпіянаце на два гады правёўшы гэты час у чэмпіянаце менскай вобласьці у годзе салігорцы на год вярнуўся ў чэмпіянат бсср аднак зноўку вылецелі заняўшы апошняе ы радок у сваёй зоне аднак ужо на сэзон год клюб зноўку вярнуўся ў чэмпіянат бсср дзе ў першым сэзоне пасьля вяртаньня калектыў заняў е месца ў сваёй зоне а праз год е атрымоўваючы значныя посьпехі ў нацыянальных спаборніцвах што як вынік ёсьць атрыманьне срэбраных узнагародаў айчыннага чэмпіянату трэці год запар камандзе стала не шанцуе ў міжнародных турнірах дзе каманда ня можа пераадолець першы раўнд паводле словаў дырэктара клюбу юрыя вяргейчыка бюджэт каманды ў годзе складаў млн даляраў чэмпіянат беларусі з кубак беларусі з эўракубкі генрых глябовіч ліпеня лістапада беларускі ксёндз прафэсар тэалёгіі ўнівэрсытэту стэфана баторыя ў вільні нарадзіўся ў горадні з году пробашч парафіі ў троках кожная праца і кожнае асяродзьдзе былі для яго магчымасьцю прыцягваць душы да божай справы ксёндз генрых быў незвычайна ахвярным душпастырам харызматычным кіраўніком у веры апосталам еднасьці хрысьціянаў сябрам для ўсіх хто шукаў праўду сваім служэньнем аказаў вялікі ўплыў на студэнцкае асяродзьдзе вільні і архідыяцэзіі траўня году склаў акт адданьня богу свайго жыцьця як ахвяру за ратаваньне веры ў моладзі за душпастырскае служэньне на беларусі быў расстраляны гестапа ў барысаве у г папа ян павал іі бэатыфікаваў генрыха глябовіча разам зь іншымі мучанікамі другой сусьветнай вайны ясір арафат жніўня лістапада шматгадовы кіраўнік палестынскай аўтаноміі й сымбаль палестынскага супраціву поўнае імя магамэт абдэль рауф арафат аскудва аль гусэйні таксама вядомы як абу амар зь дзяцінства арафат быў вядомы са сваёй мянушкі ясір што азначае лёгкі па арабску ясір арафат пакінуў па сабе складаную спадчыну на блізкім усходзе ён стварыў арганізацыю вызваленьня палестыны якую ізраіль быў вымушаны прызнаць але ня здолеў цягам свайго жыцьця стварыць незалежную палестынскую дзяржаву што лічыў сваёй асноўнай мэтай вось што сам арафат казаў на гэты конт я палестынскі салдат я буду ўжываць маю зброю каб абараніць не сябе аднаго але кожнае палестынскае дзіця мужчыну і жанчыну каб абараніць існаваньне палестыны ясір арафат нарадзіўся ў годзе адныя біёграфы цьвердзяць што ён нарадзіўся ў эгіпце жніўня іншыя што ў ерусаліме альбо ў сэктары газа жніўня у каіры у веку гадоў ён пачаў таемна правозіць зброю каб ужыць яе супраць брытанцаў і габрэяў ён працягваў правоз зброі нават у свае студэнцкія гады у х гадах у ён стаў адным з заснавальнікаў аль фатах арганізацыі якая складалася зь сеткі сакрэтных ячэек калі ізраіль перамог арабскія дзяржавы ў шасьцідзённай вайне году фатах арафата выявіўся самай моцнай палестынскай арганізацыяй і пазьней арафат ачоліў выканаўчы камітэт авп першая палова х была пэрыядам збліжэньня паміж ізраілем і палестынай быў мірны працэс у осла і нобэлеўская прэмія міру якую ясір арафат падзяліў з ізраільскім прэм ер міністрам іцхакам рабінам і міністрам замежных справаў ізраілю шымонам пэрэсам у годзе арыэль шарон падняўся на сьвятую для палестынцаў і арабаў храмавую гару ў ерусаліме і гэта паслужыла падставаю для другой палестынскай інтыфады і інтыфада паўстаньне палестынцаў доўжыцца да сёньня зь цягам часу ізраіль і зша абышлі арафата як нешта лішняе у чэрвені году прэзыдэнт зша джордж буш адкрыта заклікаў палестынцаў абраць сабе новага лідэра у апошнія гады арафат быў зьмешчаны ізраільскімі вайскоўцамі фактычна пад хатні арышт у сваёй рэзыдэнцыі на заходнім беразе акружаны ізраільскімі жаўнерамі і танкамі арафат сказаў што адсюль ён нікуды не кранецца бо баяўся што ізраіль ня пусьціць яго назад у сваю рэзыдэнцыю у кастрычніку году калі стан яго здароўя рэзка пагоршыўся яго перавезьлі ў францускі вайсковы шпіталь ясір арафат памёр лістапада году ва ўзросьце гадоў у вайсковым шпіталі недалёка ад парыжу францыя куды быў дастаўлены самалётам кастрычніка са сваёй рэзыдэнцыі рамала на заходнім беразе ярдану пераўтварэньне тэўтонскага ордэна ў герцагства прусія у зша запатэнтавалі пажарную драбіну кацярына выдала маніфэст аб далучэньні крыму да расеі грэцкі селянін з выспы мілёс адкапаў славутую статую вэнэры на выяве абвяшчэньне роўнасьці моваў у аўстра вугоршчыне імпэратар франц ёзэф выдаў талеранцыйны патэнт які ўраўноўваў пратэстанцкія цэрквы ў аўстрыі з каталіцтвам вялікабрытанія і францыя падпісалі пагадненьне аб эгіпце марока і іншых каляніяльных уладаньнях якое атрымала неафіцыйную назву сардэчная згода антанта утварэньне беларускае вайсковае акругі пачатак крымскай апэрацыі у ходзе якой крым быў вызвалены ад нямецка румынскай акупацыі у жэнэве прайшло апошняе паседжаньне лігі нацыяў адкрыцьцё беларускага дзяржаўнага тэатра юнага гледача кіраўнік ссср міхаіл гарбачоў у часе свайго візыту ў тальяці ўпершыню ўжыў слова перабудова зша і расея падпісалі ў празе дамову аб скарачэньні наземных ядзерных узбраеньняў новаабраны кароль рэчы паспалітай уладзіслаў з пад варшавы павёў войска на дапамогу абложанаму смаленску румынія атрымала незалежнасьць у мэльбурне адбылося першае паседжаньне парлямэнту аўстраліі сусьветная вайна нямецкія войскі адбілі спробу брытанцаў заблякаваць порт у астэндзе парад польскага войска на крашчаціку ў кіеве парлямэнт аўстраліі пераехаў у новую сталіцу канбэру пачатак працы камісіі цк вкп б па вывучэньні практыкі правядзеньня новай нацыянальнай палітыкі ў бсср італія анэксавала этыёпію пасьля захопу траўня адыс абэбы бітва за атлянтыку брытанцы захапілі нямецкую падводную лодку разам з шыфравальнай машынкай энігма утварылася эўрапейская супольнасьць вугалю і сталі прадвесьнік эўрапейскага зьвязу заснаваная гішпанская аўтамабільная кампанія у менску выйшаў першы нумар часопісу маладосьць запуск зонду скончыўся аварыяй ракетаносьбіту адкрыцьцё праскага мэтрапалітэну ўотэргейцкі скандал распачатыя слуханьні і працэс імпічмэнту амэрыканскага прэзыдэнта рычарда ніксана катастрофа іл у лесе пад варшавай загінулі чалавекі нэльсан мандэла стаў пешым чарнаскурым прэзыдэнтам паўднёвай афрыкі адкрыцьцё амсьціслаўскага гістарычна археалягічнага музэю апублікаваны канчатковы варыянт рамкавай канвэнцыі аан па зьмене клімату запуск японскага касьмічнага зонду хаябуса чалавек загінулі ў авіякатастрофе летаку на яве інданэзія утварылася ў годзе намаганьнямі івана кірчука зьмітра лук янчыка і віталя шкілёнка іван кірчук у той час выкладаў у менскім мастацкім вучылішчы на аддзяленьні фальклярыстыкі да гэтага моманту ён ужо ўдзельнічаў у этнаграфічных экспэдыцыях запісваў некалькі праграмаў на радыё а таксама ў годзе заснаваў фальклёрны ансамбль дзіва зьміцера лук янчыка раней не цікавіў фольк у я гады ён граў у рок гуртах аднак зацікавіўся ім навучаючыся ў тым жа вучылішчы дзе працаваў іван віталя шкілёнка з іванам кірчуком пазнаёміў зьміцер лук янчык з году пачаліся першыя рэпэтыцыі будучай троіцы у годзе віталь і зьміцер разам з ансамблям івана кірчука дзіва прадставілі сумесную праграму першы выступ гурта адбыўся на конкурсе альтэрнатыўных выканаўцаў уступі дарогу які праводзіўся фондам сораса назва гурта ўзьнікла як імкненьне музыкаў прытрымлівацца даўніх беларускіх традыцый траістых музыкаў з аднаго боку гэта выяўляла адданасьць творцаў старажытным народным звычаям а зь іншага паказвала колькасьць саміх выканаўцаў на конкурсе трыё чакаў посьпех што стала поўнай нечаканасьцю паколькі па правілах пераможца атрымліваў магчымасьць бясплатнага запісу ў студыі то ўжо ў годзе зьявіўся дэма запіс і некалькі сьпеваў на касэтах выдадзеных накладам у асобнікаў адна з касэтаў трапіла да лідэра расейскага гурту ддт юрыя шаўчука у той час ён займаўся зборам музычнага матэрыялу для свайго пецярбурскага фэсту песьні канца стагодзьдзя троіцы удалося трапіць у лік яго ўдзельнікаў хаця гурт выступаў пасьля такіх камандаў як аліса і ддт публіка добра ўспрыняла выканаўцаў у годзе яны змаглі паўдзельнічаць і на канцэрце этнічнай музыкі прысьвечанай годзьдзю масквы у гэтым годзе музыкам удалося трапіць у нідэрлянды дзе іх зноў чакаў посьпех замест заплянаваных трох канцэртаў гурт змог адыграць усе дзевяць галяндцаў вельмі зацікавіла манера сьпеву тэксты а таксама інструмэнты калектыву большасьць зь якіх была рарытэтамі з уласнай калекцыі івана кірчука з гэтага году пачынаюцца актыўныя канцэрты практычна па ўсёй эўропе гурт наведаў аўстрыю нямеччыну вугоршчыну партугалію польшчу харватыю славенію аднак на радзіме выступаў няшмат што было зьвязана зь невялікай цікаўнасьцю да фальклёру ў тыя гады у годзе ў нідэрляндах выходзіць першы паўнавартасны студыйны альбом троіца у тым жа годзе пачынаецца разладзьдзе ў калектыве на глебе творчага рознагалосься гурт пакідае спачатку віталь шкіленак а потым і зьміцер лук янчык іван кірчук застаўся адзін падтрымліваць творчасьць былога гурту у годзе ён адзін выступіў у вугоршчыне а потым і ў босьніі падчас канцэртаў іван паказвае таксама пастаноўкі батлейкі лялечнага беларускага тэатру па вяртаньні на радзіму іван спрабуе працягнуць творчасьць троіцы у гурт паступова ўваходзяць гітарыст юры дзьмітрыеў і барабаншчык юры паўлоўскі з калектыву князь мышкін перапрацаваўшы старую праграму музыкі ствараюць таксама некалькі новых кампазыцый да сярэдзіны году ўжо новы гурт зьмяніўшы назву шляхам даданьня да троіцы двух словаў этна трыа адправіўся ў эўропу у гэты пэрыяд было запісана жывое выступленьне калектыву на галяндзкім фэсьце оео урэл альбом па меркаваньні гурту нельга назваць паўнавартасным ён быў толькі пробай сіл этна трыё пачынае працу над новымі песьнямі для будучага альбому у годзе ў галяндыі выходзіць сольная праца івана кірчука пад назвай спадчына загінулых вёсак гэты альбом змог убачыць сьвет дзякуючы аднаму галяндзкаму прадусару які выпадкова пачуў сольны выступ івана ён адразу прапанаваў яму запіс у студыі на працягу некалькіх дзён іван запісвае каля сарака песень для свайго альбому падчас працы з за нізкіх тэхнічных магчымасьцяў ён вымушаны выкарыстоўваць мінімум інструмэнтаў а часам толькі голас увесь год гурт выступае ў эўропе даючы канцэрты ў галяндыі нямеччыне і краінах балканскага рэгіёна таксама ў годзе этна трыё троіца пасьпяхова выступіла ў жывым этэры праграмы антрапалёгія нтв масква у студзені году пачалася праца па запісу другога студыйнага альбому журавы усё праходзіла ў галяндзкай студыі на гэты раз умовы для запісу былі добрыя што адбілася на якасьці гука альбому новыя ўдзельнікі зразумела прыўнесьлі новыя ўплывы ў творчасьць калектыву у годзе альбом журавы быў перавыдадзены спэцыяльна для беларусі так як галяндзкі дыск распаўсюджваўся толькі ў эўропе у тым жа годзе троіца запісала адну кампазыцыю для шырока рэклямаванага альбома прысьвячэньня гурту і таксама выступіла на вялікім этнічным фэсьце ў малайзіі у годзе гурт выступае ў беларусі а таксама ў польшчы вугоршчыне летуве латвіі босьніі і эстоніі ў студзені лютым году гурт запісаў наступны альбом зімачка дыск запісаны і зьведены на польскай студыі варшава гукарэжысёрам зьяўляўся томаш рагула этна трыё было прызнана гуртом году ў беларусі па вэрсіі нацыянальнай прэміі ліра якую праводзіць міністэрства культуры беларусі і тэлеканал стб ў пэрыяд з па год падоўжыліся канцэрты гурта на буйнейшых фэстах эўропы гішпанія нямеччына летува швайцарыя польшча украіна чылі бэльгія вялікабрытанія партугалія і беларусь ў годзе этна трыё прымала ўдзел ў буйнейшым ў сьвеце фэсьце ў чылі і ў вялікабрытаніі у лістападзе году выйшаў сёмы альбом цар агонь праца над якім вялася гадоў вялікабрытанія бэльгія чылі беларусь расея украіна нямеччына гішпанія нідэрлянды славенія польшча босьнія і герцагавіна вугоршчына малайзыя малдова эстонія летува латвія вінцэнт гадлеўскі псэўданім в скаліманоўскі лістапада сьнежня каталіцкі сьвятар грамадзкі дзяяч публіцыст нарадзіўся ў вёсцы шурычы ваўкавыскага павету скончыў віленскую каталіцкую духоўную сэмінарыю і пецярбурскую каталіцкую духоўную акадэмію адзін зь першых пачаў служыць у касьцёле па беларуску у сакавіку году абраны ў беларускі нацыянальны камітэт удзельнік усебеларускага зьезду у траўні удзельнічаў у зьезьдзе беларускага каталіцкага духавенства ў менску дзе выступіў з прамовамі палітычна народная акцыя каталіцкага духавенства на беларусі і стварэньне каталіцкай партыі пасьля абвяшчэньня бнр сакавік уваходзіў у склад яе рады у выдаў беларускамоўныя казаньні стагодзьдзя адзін з заснавальнікаў і лідэраў беларускай хрысьціянскай дэмакратыі рэдагаваў газэту крыніца выкладаў у нясьвіскай беларускай сэмінарыі з пробашч касьцёла ў мястэчку жодзішкі сьвянцянскага павету у і арыштаваны польскімі ўладамі у асуджаны на гады турмы з жыў у вільні у часткова пераклаў на беларускую мову новы запавет эвангельлі і апостальскія дзеі выдадзены адной кніжкай у вільні ў быў аўтарам падручніка гісторыя сьвятая або біблейная новага закону выступіў зь ініцыятывай стварэньня беларускага нацыянальнага фронту выдаваў газэту беларускі фронт з пачаткам іі сусьветнай вайны пераехаў у коўна з чэрвеня у варшаве заснаваў напрыканцы беларускую незалежніцкую партыю у чэрвені увайшоў у створаны ў бэрліне беларускі нацыянальны цэнтар зь верасьня у менску у час нямецкай акупацыі быў прызначаны галоўным школьным інспэктарам пры генэральным камісарыяце беларусі кастрычнік кіраваў працай па падрыхтоўцы праграм навучаньня для беларускіх пачатковых школаў адначасова быў сябрам цэнтралі беларускай народнай самапомачы правіў службу ў чырвоным касьцёле ў менску ад пачатку быў вялікім прыхільнікам немцаў лічыў што па сканчэньні вайны немцы аддадуць беларусам усё кіраўніцтва на беларусі спрабаваў выкарыстаць супрацоўніцтва зь немцамі для мабілізацыі беларускіх патрыятычных сілаў гадлеўскі разам зь янам станкевічам спрабаваў наладзіць у беларусі культурна асьветную працу але іх пляны былі перапыненыя нямецкім кіраўніцтвам генэральны камісарыят нават забараніў ксяндзу зносіцца непасрэдна са школьнымі аддзеламі акругі быў адным з падпісантаў вядомае адозвы да беларускага народу якая заклікала беларусаў змагацца супраць бальшавіцкай расеі неўзабаве гадлеўскі пачаў крытыкаваць нямецкую палітыку ў дачыненьні да беларускага народу быў арыштаваны нямецкай паліцыяй у менску ў ноч на сьнежня году акупанты прапанавалі яму працу ў рызе але той адмовіўся неўзабаве закатаваны ў трасьцянцы пад менскам ідэалёгія гадлеўскага гэта беларускі кансэрватызм угрунтаваны на гістарычнай памяці мове культуры традыцыях у ролі нацыянальнай эліты здольнай скансалідаваць і павесьці за сабой нацыю гадлеўскі бачыў інтэлігенцыю кансэрватыўны падыход гарманічна злучаўся ў яго з хрысьціянскім пэрсаналізмам увагай да асобы плошча матэматычная і фізычная велічыня якая вымярае памер аб екта на роўніцы плошча фігуры можа быць вымераная шляхам параўнаньня квадратаў фігураў фіксаванага памеру у міжнароднай сыстэме адзінак сі стандартная адзінка вымярэньня плошчы ёсьць квадратны мэтар запісваецца ў выглядзе м м зьяўляецца плошчай квадрату бакі якога роўныя аднаму мэтру фігура з плошчай у м будзе мець тую ж плошчу што тры такіх квадратаў плошчай у м ёсьць некалькі вядомых формул для вызначэньня плошчы простых фігураў як то трыкутнікаў прастакутнікаў і акружынаў выкарыстоўваючы гэтыя формулы плошчу любога шматкутніка можна знайсьці шляхам дзяленьня шматкутніка на трыкутнікі для фігураў з выгнутымі межамі падлік звычайна патрабуе вылічыць плошчу сапраўды праблема вызначэньня плошчы такіх фігураў было асноўнай матывацыяй для гістарычнага разьвіцьця вылічэньня плошча паверхні вымярае сумарную плошчу ўсіх вонкавых бакоў паверхі аб екта формулы для вылічэньня плошчы паверхні простых фігураў былі вылічаныя яшчэ старажытнымі грэкамі але вылічэньне плошчу паверхні больш складаных фігураў як правіла патрабуе шматпарамэтрычнага падліку плошча гуляе важную ролю ў сучаснай матэматыцы у дадатак да відавочнай важнасьці ў геамэтрыі і матэматычным аналізе плошча зьвязана з вызначэньнем дэтэрмінанту лінейнай альгебры і зьяўляецца асноўнай уласьцівасьцю паверхняў у дыфэрэнцыяльнай геамэтрыі у аналізе плошча падмноства плоскасьці вызначаецца з выкарыстаньнем меры лебэга хоць і не ўсякае падмноства можа быць вымерна у цэлым плошча ў вышэйшай матэматыцы разглядаецца як прыватны выпадак аб ёму для двухмерных вобласьцей плошча можа быць вызначана шляхам выкарыстаньня аксіёмаў вызначаючы яе як функцыю набору пэўных плоскіх фігураў на мностве рэчаісных лікаў можна даказаць што такая функцыя існуе вось некаторыя меры плошчы немэтрычныя меры плошчы каляндар лацінская першыя дні месяцу сыстэма лічэньня часу якая заснаваная на пэрыядычных зьявах прыроды зьмене дня і ночы зьмене пораў году сонечны каляндар зьмене фазаў месяцу месяцовы каляндар выдзяляюць таксама юліянскі каляндар стары стыль і грыгарыянскі каляндар новы стыль у хрысьціянскай традыцыі каляндар таксама уяўляе сабой выраз ўнутраных асаблівасьцяў якімі адна культура адрозьніваецца ад іншай натуральна што стаўленьне да часу ўнутры асобна ўзятай культуры адбіваецца перш за ўсё праз каляндар аднак каляндар зьяўляецца не толькі рытмам часу але й рытмічнай памяцьцю чалавецтва старажытныя календары як то сонечны каляндар старажытнага эгіпта або сонечна месяцовы каляндар бабілёна зь іхнай пэрыядычна паўтаральнымі цыклямі рэлігійных сьвятаў заўсёды перасьледвалі мэту быць надзейнымі захавальнікамі памяці аб тым што ляжала ў глыбокім фундамэнце кожнай з культур з прыняцьцем хрысьціянства ў многіх краінах рабіліся спробы суаднесьці біблейскую храналёгію зь існуючымі каляндарнымі сыстэмамі і вызначыць дакладную дату нараджэньня ісуса хрыста у годзе рымскі манах дыянісыюс малы вызначыў што хрыстос нарадзіўся ў годзе ад заснаваньня рыму або ў годзе эры дыяклетыяна зь цягам часу гэтая сыстэма летазлічэньня нашая эра зацьвердзілася ў краінах заходняй і цэнтральнай эўропы у бізантыйскай імпэрыі было распрацаванае летазлічэньне ад стварэньня сьвету пачатак годзе да н э год пачынаўся верасьня хрышчэньнем русі ў канцы стагодзьдзя ва ўсходніх славянаў распаўсюдзіўся бізантыйскі каляндар аднак за пачатак году браўся дзень сакавіка розьніца ў паўгады паміж старажытнарускім і бізантыйскім каляндарамі выклікала існаваньне на русі дзьвюх асноўных сыстэмаў летазлічэньня сакавіцкай рускі год адстае ад бізантыйскага на паўгады і ультрасакавіцкай рускі год абганяе бізантыйскі на паўгады верасьнёўская сыстэма спачатку на русі ўжывалася слаба зьберагліся сьляды знаёмства ўсходніх славянаў зь іншымі сыстэмамі летазлічэньня як то антыяхійская эра пункт адліку верасьня год да н э александрыйская эра сакавіка год да н э баўгарская эра год да н э і іншыя маскоўскі царкоўны сабор году пастанавіў лічыць пачаткам году верасьня сучасны сонечны каляндар то бок грыгарыянскі каляндар быў створаны ў годзе і прыняты рымскім папам грыгорыюсам і ў розных краінах уводзіўся ў розны час даўжыня году ў ім складае содняў пры гэтым дні з кастрычніка году былі выкінутыя з календару розьніца паміж грыгарыянскім і юліянскім календарамі ў стагодзьдзях складала содняў аднак зь цягам часу адставаньне юліянскага календару ад грыгарыянскага парастала у беларусі грыгарыянскі каляндар дзейнічаў да году калі тэрыторыя беларусі была захоплена расейскай імпэрыяй і ўведзены юліянскі каляндар але ў годзе грыгарыянскі каляндар быў вернуты юліянскі каляндар стары стыль каляндар уведзены пры юліі цэзары год да н э з дапамогай александрыйскага астранома сазігена складаецца з трох гадоў па содняў звычайных і чацьвертага нумар якога дзеліцца на чатыры вісакоснага у содняў адставаньне юліянскага календару ад сонечнага складае гадзіны за гадоў гэтая недакладнасьць была выяўленая ў годзе але новая сыстэма зьлічэньня была ўведзеная толькі ў стагодзьдзі ёю стаў грэгарыянскі каляндар пасьля падзелаў рэчы паспалітай у другой палове стагодзьдзя ў беларусі аднавілі юліянскі каляндар праз захоп расейскай імпэрыяй выкарыстоўваўся да замены бальшавікамі на грыгарыянскі ў лютым г грыгарыянскі каляндар новы стыль каляндар уведзены ў годзе папам грыгорыюсам які перасунуў зьлічэньне на содняў наперад наступным днём пасьля кастрычніка году стала кастрычніка году каб улічыць пагрэшнасьць якая назьбіралася ў юліянскім календары у грыгарыянскім календары гады якія заканчваюцца на сталі лічыць высакоснымі толькі ў тым выпадку калі лік што складаецца зь першых дзьвюх лічбаў дзеліцца на чатыры высакосны звычайны гэтым ён розьніцца ад старога стылю адставаньне грыгарыянскага календару ад сонечнага складае гадзіны за гадоў табліца датаў пераходу на грыгарыянскі каляндар у розных краінах у адрозьненьне ад юліянскага календару у грыгарыянскім высакосныя гады разьмяркоўваюцца іншым чынам у выніку сярэдняя працягласьць году складае дня зь цягам часу ў юліянскім календары накопліваецца значна большая памылка адны суткі за гадоў адсюль разыходжаньне ў каляндарных датах насельніцтва супольнасьць людзей якія пражываюць у пэўным месцы у межах асобнай тэрыторыі кантынэнту краіны дасьледаваньнем дынамікі зьменаў насельніцтва займаецца навука дэмаграфія напрыканцы палеаліту прыблізна тысячаў гадоў да н э колькасьць насельніцтва зямлі сягала мільёнаў чалавек напрыканцы нэаліту тысячы гадоў да н э мільёнаў чалавек у нулявым годзе каля мільёнаў чалавек у годзе мільёнаў чалавек у мільярду чалавек у годзе мільярду чалавек у годзе каля мільярду на год кітай займаў першае месца на плянэце па колькасьці насельніцтва мільярду чалавек на другім месцы індыя мільярду чалавек на трэцім злучаныя штаты амэрыкі з мільёнамі джон рональд руэл толкін студзеня блюмфантэйн аранжавая свабодная дзяржава верасьня борнмут вялікабрытанія брытанскі пісьменьнік і мовазнаўца найбольш вядомы сваімі клясычнымі эпічнымі фэнтэзійнымі творамі хобіт уладар пярсьцёнкаў і сыльмарыліён кавалер ордэну брытанскай імпэрыі у року найменаваны шостым у сьпісе найвялікшых брытанскіх пісьменьнікаў з року пэўны час толкін быў блізім сябрам з клайвам льюісам яны былі сябрамі нефармальнай літаратурнай суполкі вядомай пад назвай інклінгі джон рональд руэл толкін нарадзіўся ў блюмфантэйне ў аранжавай свабоднай дзяржаве якая на сёньня зьяўляецца часткай паўднёва афрыканскай рэспублікі у сям і банкаўскага службоўца артура толкіна ды мэйбл толкін дзявочае прозьвішча сафілд артур толкін паходзіў з саксонскіх немцаў што пераехалі ў ангельшчыну ў стагодзьдзі сям я пераехала ў афрыку калі ён атрымаў прызначэньне кіраўніком блюмфантэйнаўскае філіі брытанскага банку у годзе нарадзіўся малодшы брат толкіна гілары артур руэл у хуткім часе мэйбл разам зь дзецьмі перабралася да сваякоў у ангельшчыну артур зьбіраўся паехаць сьледам за імі крыху пазьней але нечакана памёр ад рэўматычнае ліхаманкі гэта пакінула сям ю амаль бяз сродкаў да існаваньня і рональд жыў з бабуляй і дзядуляй пакуль маці не перавезла дзяцей у року ў вёску пад бірвінгэм мэйбл уласнаручна займалася адукацыяй дзяцей прывіўшы рональду любоў да расьлінаў малады толкін любіў маляваць краявіды і дрэвы аднак ягонымі ўлюбёнымі заняткамі сталі ўрокі моваў ён навучыўся чытаць у хгадовым узросьце а маці навучыла яго лаціне у годзе мэйбл прыняла каталіцтва моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі пратэстантамі якія перасталі падтрымліваць іх фінансамі яна памерла ад дыябэту ў годзе ў гадовым узросьце бо інсулін быў адкрыты толькі праз два дзесяцігодзьдзі перад сьмерцю мэйбл прызначыла апекуном над дзецьмі свайго духоўніка айца фрэнсыса ксаўера моргана які меў выхаваць іх добрымі каталікамі у школьныя гады толкін сустрэў эдыт брэт і закахаўся ў яе айцец морган непакоячыся каб гэта не паўплывала на пасьпяховасьць хлопчыка ў навучаньні а таксама на пратэстанцкае вызнаньне дзяўчынкі забараніў ім сустракацца размаўляць і нават ліставацца да гадовага ўзросту у толкін паступіў у эксэтэрскі коледж оксфардзкага ўнівэрсытэту і сур ёзна заняўся мовамі за сваё жыцьцё толкін вывучыў вялікую колькасьць моваў у тым ліку валійскую старажытнаангельскую гоцкую у свой ы дзень нараджэньня толкін напісаў эдыт брэт ліст з прызнаньнем у каханьні і прапановай сваёй рукі эдыт якая была ўжо заручаная вярнула свайму жаніху пярсьцёнак і абвясьціла што зьбіраецца выйсьці замуж за школьнага сябра і навярнуцца ў каталіцтва сакавіка году толкін нарэшце ажаніўся з эдыт брэт у у іх нарадзіўся сын джон у майкл у крыстафэр у дачка прысцыла у скончыўшы з адзнакаю коледж джон толкін запісаўся ў поўк ланкашырскіх стралкоў пасьля бітвы пры соме кастрычніка толкін цяжка захварэў на акопную ліхаманку і быў адпраўлены назад у ангельшчыну у годзе толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўнівэрсытэце лідса ў годзе вярнуўся ў оксфард у якасьці прафэсара старажытнаангельскае мовы з году да выхаду на пэнсію ў быў прафэсарам ангельскае мовы ды літаратуры ў мэртан коледжы оксфард сярод ягоных студэнтаў быў ўістан г ю одэн падчас выкладчыцкае працы толкін ўваходзіў у клюб інклінгаў пасябраваў з клайвам льюісам памёр у горадзе борнмут верасьня году пахаваны на могілках ў оксфардзе побач з жонкаю толкін пісьменьнік вядомы перш за ўсё як аўтар кнігаў пра сьвет сярэдзінных земляў складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве ды займаўся гэтым усё жыцьцё несупынна зьмяняючы і рэдагуючы зробленае раней першыя легенды што складалі так званую кнігу страчаных паданьняў толкін напісаў падчас першае сусьветнае вайны але выданыя яны ў той час не былі і знаёмства чытачоў зь сярэдзіннымі землямі пачалося нашмат пазьней ў калі пабачыў сьвет іншы і зусім непадобны твор гэтага цыклю казка хобіт казка адразу набыла вялікую папулярнасьць і выдавец зьвярнуўся да толкіна з просьбаю напісаць працяг той пагадзіўся але справа зацягнулася на доўгія гады вынікам стаў трохтомны ўладар пярсьцёнкаў які быў надрукаваны ў і прынес аўтару сусьветную славу тым ня менш вартыя ўвагі й іншыя творы толкіна паміж якімі казкі вершы ды паэмы значная частка твораў толкіна выйшла ўжо пасьля ягонае сьмерці пад рэдакцыяй ягонага сына крыстафэра на творчасьць толкіна моцна паўплывала яго прафэсійнае захапленьне сярэдневечнай эўрапейскай літаратурай у прыватнасьці стараангельскай паэзіяй так у хобіце і ва ўладары пярсьцёнкаў можна знайсьці адсылкі да бэавульфа некаторыя сюжэты сыльмарыліяна натхнёныя калевалай шматлікія паэтычныя творы толкіна напісаныя стараангельскім алітэраваным вершам толкін удзельнічаў ва ўкладаньні оксфардзкага слоўніка ангельскае мовы і ў падрыхтоўцы выданьняў шэрагу сярэднявечных паэмаў дасьледваў стараангельскую і сярэднеангельскую літаратуру ягоныя працы па паэме бэавульф асабліва знакамітая лекцыя шырока цытуюцца да цяперашняга часу пішучы кнігі пра сярэдзінныя землі толкін стварыў некалькі штучных моваў для прыдуманых ім народаў найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моваў квэнья і сындарын стварэньню моваў як роду мастацкае творчасьці прысьвечанае ягонае эсэ тайная загана сярэднеангельскія і стараангельскія словыі выразы ў назвах артыкулаў дадзеныя безь перакладу аксамітная рэвалюцыя падзеі якія адбываліся ў чэхаславаччыне ў лістападзе сьнежні году і прывялі да параўнальна мірнага падзеньня камуністычнага рэжыму ды ўсталяваньня дэмакратыі пачаткам сталася дэманстрацыя студэнтаў у браціславе славаччына лістапада году а потым на наступны дзень дэманстрацыя пратэсту студэнтаў у празе чэхія дэманстрацыя ў браціславе прайшла мірна а ў празе паліцыя жорстка разагнала студэнтаў якія са сьвечкамі і вянкамі выйшлі ўспомніць пра сваіх папярэднікаў і ў прыватнасьці студэнта яна оплэтала які быў у годзе пакараны нацыстамі на наступны дзень праскія тэатры абвясьцілі што здымаюць усе спэктаклі й аддаюць свае сцэны для публічных дыскусіяў прадстаўнікі чэскай апазыцыі царквы студэнцтва сабраўшыся ў адным з тэатраў абвясьцілі пра стварэньне грамадзянскага форуму і запатрабавалі зьменаў ва ўладзе свабоды слова і сходаў вызваленьня палітычных вязьняў камуністычная партыя чэхаславаччыны тэрмінова зьмяніла сваіх кіраўнікоў мілаша якеша на карла ўрбанка улады пайшлі на дыялёг з прадстаўнікамі форуму а прэзыдэнт густаў гусак даў загад вызваліць вядомых палітвязьняў дзьве дэманстрацыі студэнтаў атрымалі нечакана вялікі рэзананс студэнты спантанна вынесьлі на вуліцы тыя патрабаваньні дэмакратычных свабодаў якія даўно высьпелі ў грамадзтве на якія дзесяцігодзьдзямі перад тым працавалі шматлікія грамадзянскія ініцыятывы такія як хартыя і яе пазьнейшая спадкаемца ініцыятыва некалькі сказаў крызіс самой камуністычнай партыі быў настолькі глыбокі што ўлада фактычна выпала зь яе рук дысыдэнты якія першапачаткова разьлічвалі на дыялёг з уладай і зьмякчэньне палітычнага рэжыму фактычна атрымалі саму ўладу падзеі напрыканцы году ў грузіі калі ў выніку пратэстаў быў вымушаны пайсьці ў адстаўку эдуард шэварднадзэ таксама многімі былі названы аксамітнай рэвалюцыяй рэвалюцыя ружаў студзеня году новым прэзыдэнтам грузіі стаў празаходні лідэр апазыцыі міхаіл саакашвілі у выніку выбараў ў лістападзе сьнежні году ва ўкраіне да ўлады прыйшоў віктар юшчанка гэтыя выбары і падзеі вакол іх таксама лічацца аксамітнай рэвалюцыяй аранжавая рэвалюцыя гільбэрт кійт чэстэртан траўня чэрвеня брытанскі пісьменьнік журналіст літаратуразнаўца ды апалягет хрысьціянства у грамадзка палітычным жыцьці прыхільнік і абаронца дыстрыбутызму нарадзіўся траўня году ў лёндане у годзе ажаніўся з фрэнсіс блог сябраваў з хілэрам бэлакам а таксама з айцом вінсэнтам макнэбам у канцы зямнога жыцьця чэстэртана менавіта макнэб прымаў ягоную апошнюю споведзь у годзе перайшоў з англіканства ў каталіцтва памёр чэрвеня году ў бікансьфілдзе аўтар раманаў напалеон нотынгхільскі чалавек які быў чацьверам шар ды крыж ды іншых сусьветна вядомы ягоны цыкл дэтэктыўных апавяданьняў пра патэра браўна вялікае месца ў творчасьці чэстэртана займае хрысьціянская апалягетыка найбольш значны твор па гэтай тэматыцы кніга адвечны чалавек акрамя таго чэстэртан аўтар літаратуразнаўчых працаў роберт браўнінг чарлз дыкенз джордж бернард шоў роберт луіс стывенсан ды чосэр клайв стэйплз льюіс ці больш ужывальная форма таксама вядомы сярод сяброў як лістапада лістапада ірляндзкі пісьменьнік літаратурны крытык хрысьціянскі апалягет акадэмік навуковец радыё дыктар і эсэіст ён асабліва вядомы сваімі хрысьціянска апалягетычнымі творамі лісты круцяля і проста хрысьціянства фантастычнай сэрыяй касьмічная трылёгія а таксама казкамі фэнтэзі хронікі нарніі льюіс быў блізкім сябрам джона толкіна аўтара ўладара пярсьцёнкаў абодва аўтары зьяўляліся вядучымі постацямі на ангельскім факультэце оксфардзкага ўнівэрсытэту і ў нефармальным оксфардзкім літаратурным гуртку вядомым як інклінгі згодна зь яго духоўнымі мэмуарамі зьдзіўлены радасьцю льюіс быў хрышчоны па нараджэньні ў царкве ірляндыі але ў падлеткавым узросьце адышоў ад веры пад уплывам толкіна й іншых сяброў ва ўзросьце каля гадоў ізноў навярнуўся да хрысьціянства пры гэтым быў па ягоным уласным сьцьверджаньні зусім звычайным шараговым чальцом англіканскай царквы не занадта высокай не занадта нізкай і ўвогуле не занадта якой яго навяртаньне мела значны ўплыў на яго дзейнасьць а радыёперадачы на тэму хрысьціянства якія ён вёў падчас другой сусьветнай вайны зрабілі яго шырока вядомым ужо напрыканцы свайго жыцьця пісьменьнік пазнаёміўся і ажаніўся з амэрыканскай пісьменьніцай джой грэшам якая праз гады ва ўзросьце гадоў памерла ад раку касьцей працы льюіса былі перакладзеныя на болей чым моваў сьвету і выдаваліся мільённымі накладамі цягам доўгага часу кнігі якія ствараюць хронікі нарніі прадаваліся найбольш па іх ставіліся спэктаклі рабіліся экранізацыі ў кіно і на тэлебачаньні сярод гэтага тэлевізійная сэрыя на году экранізацыя кнігі леў вядзьмарка і адзежная шафа году і экранізацыя кнігі прынц касьпіян году клайв стэйплз льюіс нарадзіўся ў бэлфасьце ірляндыя кастрычніка году яго бацькам быў альбэрт джэймз льюіс салісітар бацька якога рычард пераехаў у ірляндыю з уэльсу ў сярэдзіне ст яго маці была флорэнс флора аўгуста льюіс уроджаная гамільтан дачка сьвятара царквы ірляндыі супольнасьць англіканскіх цэркваў у яго быў старэйшы брат ўорэн гамільтан льюіс ўорні ва ўзросьце гадоў у кароткім часе пасьля гібелі яго сабакі джэксі льюіс абвясьціў што яго імя цяпер джэксі першы час пасьля гэта не адзываўся ні на якое іншае імя але неўзабаве згадзіўся на імя джэк пад якім ён быў вядомы сярод знаёмых і родных усё астатняе жыцьцё калі льюісу было гадоў яго сям я пераехала ў маленькі лі дом які яго бацька пабудаваў для маці ўва ўсходнім бэлфасьце кнігай леў вядзьмарка і адзежная шафа к с льюіс разам са сваім сябрам дж р р толкінам заклаў падваліны жанру фэнтэзі паводле сюжэту у час другой сусьветнай вайны чацьвярых дзяцей эвакуююць углыб ангельшчыны яны пасяляюцца ў доме старога прафэсара малодшая зь дзяцей люсі падчас гульні ў хованкі знаходзіць у шафе гардэробе праход у чароўную краіну нарнію там ужо год зіма якую начаравала белая вядзьмарка казка нязьменна ўваходзіць у рэйтынгі самых чытаных і самых улюбёных дзіцячых кніг экранізацыя гісторыі створаная кампаніямі і стала адным з самых папулярных фільмаў году у х пераклад першай кнігі пляменьнік чарадзея на беларускую мову зрабіў алесь квіткевіч пераклад так і ня быў апублікаваны джэфры чосэр каля лёндан ангельшчына кастрычніка ангельшчына вядомы ангельскі паэт сярэднявечча лічыцца бацькам ангельскай літаратуры й першым паэтам які быў пахаваны ў куту паэтаў у ўэстмінстэрскім абацтве у часы свайго жыцьця праславіўся як літаратар філёзаф альхімік і астраном які склаў навуковы трактат па астралябіі для свайго дзесяцігадовага сына льюіса чосэр таксама падтрымліваў актыўную кар еру на дзяржаўнай службе ў якасьці чыноўніка прыдворнага й дыплямата сярод ягоных шматлікіх працаў якія ўключаюць такія творы як то кніга герцагіні дом славы легенда аб добрых жанчынах і траіл і крэсыда на сёньня ён зьяўляецца шырока вядомым перш за ўсё дзякуючы кэнтэрбэрыйскім апавяданьням чосэр зьяўляўся галоўнай фігурай у разьвіцьці легітымнасьці мясцовай ангельскай гаворкі сярэднявечнай ангельскай мовы у той час калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў ангельшчыне былі француская й латынь лічыцца што чосэр нарадзіўся паміж і гадамі ў лёндане джон чосэр бацька джэфры быў пасьпяховым гандляром віна а таксама займаў пасаду памочніка каралеўскага краўца ў саўтгэмптане першы запіс які тычыцца джэфры быў знойдзены ў расходнай кнізе элізабэт графіні ольстэрскай жонкі прынца лаянэла аднаго з сыноў эдуард гэты запіс датуецца годам аб джэфры тамака згадваецца як пра пажа якому была куплена новая сукенка верагодна да прызначэньня ў пажы хлопчык вучыўся ў лёнданскай школе яму трэба было ўмець чытаць і вырабляць простыя вылічэньні роўна як і мець некаторыя веданьні з латыні й нават магчыма у францускай мовы на службе ў прынца лаянэла сыстэматычная адукацыя хлопчыка была працягнутая на шляхецкі кшталт бо яму трэба было надаваць асаблівую ўвагу мастацтвам больш грунтоўней вывучаць францускую й латынь а таксама ўдасканальвацца ў высакародных занятках у гады чосэр служыў у ангельскім войску ў францыі то бок стогадовая вайна зь перапынкамі працягвалася на працягу ўсяго ягонага жыцьця ён трапіў у палон непадалёк ад сучаснага рэймса у пачатку году за яго быў заплачаны значны выкуп то бок фунтаў стэрлінгаў і ён змог вярнуцца ў ангельшчыну у тым жа годзе чосэр зноў адправіўся ў францыю зьяўляючыся па ранейшаму на службе ў прынца лаянэла але зараз ужо як кур ер гэта была першая зь ягоных многіх дыпляматычных місіяў затым ягонае імя прыкладна на сем гадоў зьнікла з кронікаў мабыць за гэты час чосэр ажаніўся зь філіпай роўт якая ўваходзіла ў сьвіту графіні ольстэрскай а на момант вясельля у сьвіту каралевы ейная сястра кэтрын сўінфард была вядомай палюбоўніцай а затым трэцяй жонкай джона гонта чацьвёртага сына эдўарда чосэра наведваў мабыць лёнданскую вышэйшую юрыдычную школу якая давала й добрую агульную адукацыю там ён навучыўся працаваць над тым што неўзабаве стала галоўнай справай ягонага жыцьця над пытаньнямі літаратуры незважаючы на тое што гэта немагчыма праверыць сучасныя біёграфы пішуць што ён вывучаў клясыкаў то бок вэргіліюса статыюса лукіяна дантэ аліг еры кляўдыяна выкраданьне празэрпіны гарацыюса й ювэнала але асабліва захапляўся авідыюсам кінігі якога як то мэтамарфозы й гераіды сталі ягонымі каханымі кнігамі вывучаў ён вядома таксама патрыстычную й сярэднявечную лацінскую літаратуру й творы карыфэяў схалястычнай навукі якія вельмі яму спатрэбіліся калі яму трэба было забясьпечваць навуковымі ведамі сваіх герояў пераклад баэтыюса папулярнага ў схалястаў як і больш позьні трактат пра астралябію адлюстроўваў гэтыя інтарэсы але больш чым клясыкамі і больш чым бацькамі царквы й схалястаў чосэр захапляўся сучаснымі францускімі паэтамі тут было ўсяго патроху эпасу лірыкі бачаньня алегорыі ўсіх відаў ён аддаў значную даніну ўплыву гэтай літаратуры ў той раньні пэрыяд сваёй дзейнасьці калі перакладаў раман пра розу пісаў невялікія паэмы й лірычныя вершы у годзе імя чосэра зноўку зьяўляецца ў дакумэнтах гэтым разам ён згадваецца як каралеўскі камэрдынэр згадваецца таксама што ён атрымліваў ад кароны пэнсію пасьля гэтага імя чосэра пачынае сустракацца больш часта каралеўскія падарункі яму й ягонай жонцы чарговая дапамога новыя прызначэньні дыпляматычныя паездкі зафіксавана й надзвычай важнае для гісторыі літаратуры даручэньне чосэру ў годзе весьці перамовы з герцагам генуі гэтым прызначэньнем датуецца першая паездка паэта ў італію дакладней першая якая была зафіксавана што мела разам з другой у годзе якая зрабіла вялікі ўплыў на творчасьць чосэра у годзе чосэра атрымаў у бязвыплатнае карыстаньне будынак у олдгэйце й быў прызначаны інспэктарам мытні лёнданскага порту пазьней у годзе чосэр быў прызначаны таксама інспэктарам малой мытні у годзе яму быў падараваны нагляд над графствам кент зь пералікам на ягоную карысьць розных штрафаў якія былі прызначаныя мытняй з па гады чосэру дазвалялася пакідаць намесьніка на час адсутнасьці ў лёндане што паказвае на важнасьць ягонага службовага становішча філіпа па ранейшаму карысталася каралеўскім упадабаньнем і мабыць джэфры дзяліў зь ёй гэты посьпех аж да ейнай сьмерці каля году аднак існуюць відавочныя сьведчаньні таго што яшчэ да сьмерці філіпы чосэр нечакана апынуўся ў бядзе у годзе ён застаўся бяз дома ў олдгэйце й абодвух інспэктарскіх пасадаў акрамя таго у гадох адсутнічаюць запісы аб субсыдыях выплачаных паэту затое неаднаразова зафіксаваныя судовыя загады аб выплаце ім запазычанасьці у годзе чосэр быў прызначаны дазорцам каралеўскіх працаў і заставаўся на гэтай пасадзе на працягу двух гадоў хутчэй за ўсё чосэр сам пажадаў выйсьці ў адстаўку паколькі служба патрабавала сталых разьездаў а паэт быў ужо немалады няма чыньнікаў меркаваць што ён быў звольнены не справіўшыся з працай паэт адразу ж атрымаў сваё апошняе прызначэньне пасаду памочніка лясьнічага каралеўскага лесу ў норт пітэртане пра наступныя гады жыцьця чосэр вядома некалькі менш запісы аб выплаце жалаваньня нерэгулярныя то бок верагодна паэту неабходна было браць пазыкі ў дзяржаўнай казьне аднак у годзе ён здолеў арандаваць на гады дом каля ўэстмінстэрскага абацтва у гэтым доме джэфры чосэр і памёр кастрычніка году джэфры чосэр быў пахаваны ў ўэстмінстэрскім абацтве у годзе ягоную могілку перанесьлі ў новае месца на тых жа могілках на месца вядомае цяпер як кут паэтаў джэфры чосэр зьяўляецца аўтарам паэмаў кэнтэрбэрыйскія апавяданьні траіл і крэсыда акрамя таго ён пераклаў на ангельскую мову суцяшэньне філязофіяй баэтыюса творчасьць чосэра лічыцца своеасабліваю мяжою паміж сярэднявечнай ды новай брытанскай літаратурай умбэрта эка студзеня лютага італьянскі вучоны мэдыевіст сэміётык філёзаф ды пісьменьнік аўтар шэрагу раманаў навуковых твораў па сэміётыцы па культуры сярэднявечча і вялікае колькасьці эсэ на грамадзка палітычныя тэмы атрымаў эўрапейскую літаратурную прэмію ў годзе нарадзіўся студзеня году ў горадзе алесандрыя італія у годзе быў надрукаваны ягоны першы мастацкі твор раман імя ружы які адразу набыў сусьветную вядомасьць з таго часу эка напісаў ды выдаў яшчэ пяць раманаў умбэрта эка займаў пасаду прафэсара сэміётыкі ва ўнівэрсытэце гораду балёньні ён актыўна ўдзельнічаў ў грамадзкім і палітычным жыцьці італіі зьвяртаў шмат увагі на праблему развіцьця сусьветнага сеціва у якім бачыў сродак каб зрабіць інфармацыю агульнадаступнай з гэтае нагоды ўмбэрта эка зьяўляўся каардынатарам праекту мультымэдыйная аркада унікальнага інтэрнэт цэнтру ў балёньні інклінгі літаратурны клюб першапачаткова заснаваны ў оксфардзе ў годзе студэнтам тэнджы лінам сам лін скончыўшы каледж пакінуў клюб празь некаторы час назва інклінгі замацавалася за невялікаю суполкаю пісьменьнікаў многія зь якіх выкладалі ў оксфардзе вядомасьць інклінгі набылі дзякуючы таму што доўгі час сябрамі клюбу былі пісьменьнікі джон толкін ды клайв льюіс у годзе да іх далучыўся яшчэ адзін вядомы пісьменьнік чарлз ўільямз акрамя таго у клюб уваходзілі оўэн барфілд г юга дайсан ды іншыя трэба адзначыць што ў клюбе ніколі не было фармальнага сьпісу ўдзельнікаў і фактычна ён заставаўся проста колам сяброў якія сыстэматычна зьбіраліся разам інклінгі сустракаліся па аўторках у пабе арол ды дзіця а па чацьвяргах ладзіліся літаратурныя чытаньні ў льюіса дзе сябры клюбу знаёмілі адзін другога з тым над чым яны працавалі у прыватнасьці у клюбе чыталіся уладар пярсьцёнкаў толкіна ды хронікі нарніі льюіса фактычным лідэрам клюбу быў льюіс і пасьля ягонага пераезду ў годзе ў кембрыдж клюб пачаў зьбірацца радзей а пасьля сьмерці льюіса цалкам спыніў сваё існаваньне гісторыі клюбу і жыцьцю яго сяброў прысьвечаная кніга гамфры карпэнтэра інклінгі антон саванюк сапраўднае імя андрэй саванюк сакавіка лістапада былы беларускі паліцыянт які праз гадоў быў асуджаны за ваенныя злачынствы ў вялікабрытаніі і такім чынам набыў вядомасьць нарадзіўся ў мястэчку дамачава берасьцейскай вобласьці беларусі у годзе калі прыйшлі немцы уступіў у паліцыю у чэрвені году ў складзе ўкраінскіх сс адправіўся служыць у італію у сьнежні таго ж году перайшоў да палякаў што змагаліся супраць немцаў у сярэдзіне пераехаў у вялікабрытанію дзе атрымаў прытулак працаваў у будаўнічым аддзеле шпіталя а з кантралёрам на брытанскай чыгунцы саванюк спакойна жыў на паўднёвым усходзе лёндану аднак прывярнуў увагу брытанскіх ўладаў калі ў годзе кдб ссср перадаў ім свае матэрыялы па антысавецкай дзейнасьці ў час другой сусьветнай вайны стаў адным з падазроных пад актам аб ваенных злачынствах году у годзе абвінавачаны ў забойстве жыдоў падчас службы ў паліцыі у годзе суд прызнаў яго вінаватым у забойстве беларускіх габрэяў і саванюк атрымаў два пажыцьцёвыя тэрміны брытанская паліцыя паведаміла што антон саванюк памёр у турме ў норыджу лістапада году кірыліца кірылічны альфабэт кірылічная абэцэда або кірылічная азбука альфабэт якім паслугуюцца шэсьць славянскіх моваў баўгарская беларуская македонская расейская сэрбская і ўкраінская а таксама некалькі дзясяткаў іншых моваў былога ссср і краінаў азіі кірыліца разьвілася з глаголіцы якую ў стагодзьдзі распрацавалі два браты кірыла і мятод у адрозьненьне ад глаголіцы кірыліца мае значна больш падабенства да грэцкага альфабэту што да гісторыі стварэньня кірыліцы навукоўцы пакуль не прыйшлі да канчатковага кансэнсусу найбольш верагодным стваральнікам кірыліцы лічыцца клімэнт з охрыду вучань братоў кірылы і мятода у стагодзьдзі баўгарскі цар сімэон вялікі працягваючы культурна палітычны курс свайго бацькі барыса замовіў новы баўгарскі альфабэт раньні кірылічны альфабэт які быў падрыхтаваны ў прэслаўскай кніжнай школе новы альфабэт замяніў глаголіцу падрыхтаваную раней сьвятымі кірылам і мятодам і тымі ж вучнямі якія стварылі новую славянскую сыстэму запісу ў баўгарыі ужываньне кірыліцы ў баўгарыі стала афіцыйным у годзе новы альфабэт стаў базісам для альфабэтаў якія выкарыстоўваюцца ў розных мовах асабліва праваслаўна славянскіх і неславянскіх мовах на якія ў значнай ступені маўплывала расейская мова па стане на год каля мільёнаў жыхароў эўразіі выкарыстоўваюць кірыліцы як афіцыйны альфабэт для сваіх нацыянальных моваў прычым прыблізна палова зь іх складае расея з далучэньнем баўгарыі да эўразьвязу студзеня году кірыліца стала трэцім афіцыйным альфабэтам гэтае арганізацыі пасьля лацінкі і грэцкага альфабэту як беларускі апрача як беларускі апрача як беларускі апрача як беларускі апрача як беларускі апрача акрамя вышэй названых шасьці славянскіх моваў нейкай формай кірылічнага альфабэту карыстаюцца або карысталіся наступныя мовы беларускі калегіюм навучальныя ўстанова заснаваная ў лістападзе году з ініцыятывы шэрагу няўрадавых беларускіх арганізацыяў і прыватных асобаў і як адукацыйны праект рэалізуецца з кастрычніка году праводзіць навучаньне на трох аддзяленьнях найноўшая гісторыя філязофія літаратура журналістыка працягласьць навучаньня гады існуюць асноўныя формы навучаньня студэнт і вольны слухач у межах бк рэалізавана некалькі праектаў заняткі праводзяцца ў бібліятэцы імя янкі купалы па адрасе менск вул веры харужай д навучаньне ажыцьцяўляецца ў супрацы з польскім інстытутам у менску выкладнікамі варшаўскага і львоўскага ўнівэрсытэтаў кірункі навучаньня па спэцыялізацыях ажыцьцяўляюць цэнтар эўрапейскага супрацоўніцтва эўрафорум філязофія літаратура беларускі гуманітарны фонд наша ніва і інстытут цэнтральна ўсходняй эўропы найноўшая гісторыя беларуская асацыяцыя журналістаў журналістыка жаргон або жарон слова паходзіць з і першапачаткова абазначала ў францускай мове сапсаваную мову цяпер пад жаронам разумеюць любое маўленьне якое адрозьніваецца ад літаратурнага і характарызуе пэўныя сацыяльныя слаі напрыклад людзей аб яднаных прафэсіяй родам заняткаў захапленьнямі існуюць напрыклад жароны ваенных і маракоў актораў і фізыкаў паляўнічых і карцёжнікаў моладзі і рок музыкантаў на адным полюсе знаходзяцца жароны якія набліжаюцца да прастамоўя гэта аб яднаньні словаў што выкарыстоўваюцца найчасьцей у неафіцыйных сытуацыях сярод сяброў словы якія маюць значную долю жарту эмоцыяў і экспрэсіі такія жароны выкарыстоўваюцца найперш для ажыўленьня маўленьня стварэньня асобага моўнага калярыту яркім прыкладам такіх жаронаў служыць жарон моладзі маладзёвы слэн яго носьбітаў аб ядноўвае толькі ўзрост і часта жаронныя слоўцы ў мове моладзі як бы гавораць я свой крыху іншы характар маюць прафэсійныя жароны г зн жароны людзей адной прафэсіі яны адрозьніваюцца ад маладзёвага жарону найперш складам лексыкі большая частка іх словы якія абазначаюць розныя прадметы і зьявы пэўнай прафэсійнай дзейнасьці там дзе звычайны чалавек скажа хвост паляўнічы назаве больш за дзесяць словаў якія абазначаюць розныя віды хвастоў жывёлаў у сталяра кожны інструмэнт мае сваю назву якая адрозьніваецца ад літаратурнай палірафісты даюць сваё найменьне розным відам памылак браку друкаванай прадукцыі найбольш старажытныя паводле паходжаньня жароны трэцяга тыпу мовы вандроўных рамесьнікаў гандляроў жабракоў расеі украіны беларусі стагодзьдзяў а таксама жарон злачынцаў да гэтых жаронаў у большай ступені падыходзіць назва ўмоўныя або тайныя мовы гандляры і рамесьнікі ідучы на заробкі далёка ад родных мясьцінаў дамаўляліся пры неабходнасьці гаварыць так каб сярод чужых ніхто ня мог іх зразумець ствараліся ня проста асобныя словы а цэлыя лексыка сэмантычныя сыстэмы мовы на якіх складалі песьні частушкі прымаўкі вершы лексыка ўмоўных моваў багатая і разнастайная тут ёсьць усе паўназначныя часьціны мовы назоўнікі прыметнікі лічэбнікі дзеясловы прыслоўі службовыя ж часьціны мовы браліся звычайна з агульнанароднай мовы да ліку беларускіх умоўных моваў адносяцца катрушніцкі лемезень мова шапавалаў с дрыбіна магілёўскай губэрні парушніцкі лемез мова шклоўскіх краўцоў і шапавалаў адверніцкая гаворка мова рамесьнікаў крычава магілёўскай губэрні мова шапавалаў навазыбкава і краўцоў жыздры цяпер у бранскай і калускай абласьцях расейскай фэдэрацыі але іх трэба аднесьці да беларускіх любецкі лемент мова жабракоў амсьціслаўскага чавускага клімавіцкага чэрыкаўскага паветаў магілёўскай губэрні а таксама чарнігаўскага імглінскага і бранскага паветаў мова семежаўскіх жабракоў з в семежава слуцкага павету менскай губэрні выцірняцкі гаўрыднік мова лабараў прафэсійных зьбіральнікаў ахвяраваньняў на патрэбы царквы а першапачаткова і касьцёлаў м іванава кобрыньскага павету гарадзенскай губэрні храналяічна першым зьяўляецца ўпамінаньне аб адверніцкай гаворцы крычаўскіх мяшчанаў краўцоў і шаўцоў у апісаньні крычаўскага графства ці былога староства году а меера апублікаваная е р раманавым у годзе меер прыводзіць выразаў назоўнікаў і дзеясловаў гэтай гаворкі у годзе с мікуцкі апублікаваў кароткі слоўнічак любецкай мовы мовы сьляпых жабракоў старцаў слоўнік уключаў словаў сярод якіх былі такія як хира рука троить есьці сапи маўчы карыга дзеўка галость соль умоўная мова лабараў зь мястэчка янава іванава была апісаная ф стаўровічам у годзе калісьці янаўцы належалі польскім каралям і карысталіся пэўнымі прывілеямі пасьля мястэчка пераходзіла ад аднаго пана да другога але прывілеі напрыклад вызваленьне ад паншчыны заставаліся менавіта гэта а таксама недастатковая колькасьць зямлі і прывялі сялянаў янава да лабарства амаль увесь год лабары вандравалі па краіне з царкоўнымі кнігамі у якія яны запісвалі ахвяраваныя сумы аднак акрамя гэтага яны займаліся яшчэ жабрацтвам і проста махлярствам лабары мелі і сваю асобую мову якой карысталіся ў прысутнасьці чужых людзей стаўровіч прыводзіць колькі словаў зь іх мовы хлюса царква охвес бог корх сьвятар ставер крыж хирганица чалавек ребсанька кніга для запісу ахвяраваньняў либерская гавридня лабарская размова хру рубель хлюсный ставер царкоўны крыж некаторыя з гэтых словаў запазычаныя з грэцкай мовы напрыклад тэос бог стаўрос крыж эклезіа царква аднак на пытаньне дасьледчыка адкуль вы навучыліся гэтай мове адзін са старых лабараў адказаў што яны навучыліся яе ад рускіх г зн напэўна ад афеняў любецкі лемент быў апісаны е р раманавым з розных тыпаў жабракоў ці як яны сябе называлі старцоў калек сьляпых раманаў лепш за ўсё вывучыў найбольш распаўсюджаны тып жабракоў песьняроў гэта ў асноўным сьляпыя жабракі якія хадзілі з павадырамі хлопчыкамі гадоў просячы міласьціну жабракі сьпявалі псальмы якія яны вывучвалі за невялікую плату звычайна ў майстра таксама сьляпога жабрака з даўніх часоў у старцаў існавала асобае самакіраваньне якое вырашала многія пытаньні у тым ліку і пытаньні абароны старцаў ад зьнешняга сьвету гэтымі ж прычынамі схаваць свае намеры ад чужых тлумачыцца і наяўнасьць у іх любецкага лемента е р раманаў запісаў каля словаў любецкага лемента ў амсьціслаўскім клімавіцкім чэрыкаўскім і чавускім паветах магілёўскай губэрні сярод іх напрыклад такія як дылька вада сиянка сонца кудень дзень лох мужык мужчына шусцянин мешчанін тройман твар лыкша каша настыжник спадніца клюжать ляжаць явлыда карова лапуха капуста учинятца маліцца клёвый добры іг д нарэшце у апублікаванай у годзе ў беларускім зборніку выпуск спробе слоўніка ўмоўных моваў беларусі е р раманаў зьмясьціў звод усіх вывучаных да таго часу беларускіх умоўных моваў раманаў спрабаваў высьветліць паходжаньне гэтых моваў разам з гісторыяй узьнікненьня саміх моваў так ён лічыў што пасьля падзеньня бізантыі на русь хлынулі натоўпы грэцкіх і афонскіх манахаў якія зьбіралі ахвяраваньні на храмы і манастыры пасьля гэтага і зьявіліся на нашай зямлі кубракі і лабары з такімі ж мэтамі мова якіх была часткова падобнай на афонскую афінскую усе гэтыя лемезьні лементы гаўрыднікі мелі на думку раманава агульнае паходжаньне ён прыводзіць цэлыя выразы на ўмоўных мовах напрыклад гурь маньку хавбов дай мне грошай дрыбін похлим керо керить пайшлі піва піць тамсама клёво хвесить добра сьпявае шклоў навукоўца адзначае і перамены якія адбываліся ва ўжываньні ўмоўных моваў напрыклад было заўважана што жабрацкая моладзь любкі магілёўскай губэрні з усё меншай ахвотай вывучала любецкі лемент аддаючы перавагу адверніцкай гаворцы г зн звычайнай беларускай мове але з дабаўленьнем або ўстаўкай у словы пэўных гукавых элемэнтаў хер ку шу ша це уймуд іг д такая гаворка напрыклад поўнасьцю выцесьніла лемент з мовы жабракоў слуцкага павету менскай губэрні е р раманаў параўнаў беларускія ўмоўныя мовы з расейскімі й польскімі у другой палове стагодзьдзя спробу параўнаць ўсходнеславянскія ўмоўныя мовы зрабіў в д бандалетаў лексыка беларускіх умоўных моваў іх таксама называюць арго або аро часткова запазычаная з грэцкай нямецкай і іншых моваў часткова створаная на базе беларускай напрыклад былі запазычаныя такія словы мелюс мёд макрый малы петрус камень з грэцкай штэк палка цигаль каза шнейдэр кравец зь нямецкай ці ідыш сьвяно сьвята девент дзевяць з польскай басать рэзаць з татарскай шмат словаў у гэтых аро і з адверніцкай гаворкі г зн мовы словы якой уяўляюць сабой скажоныя перастаноўкай складоў ці ўстаўкай іншых гукаў словы беларускай мовы кубакуцька бацька шухашута хата кувясна вясна урэшце у складзе гэтых гаворак былі словы створаныя на базе беларускай мовы з дапамогай розных словаўтваральных сродкаў хадырки ногі касьляты яблыкі рыкуха карова кругляки яйкі цікавым зьяўляецца і разьмеркаваньне лексыкі ўмоўных моваў па тэматычных рупах так у беларускім зборніку е р раманаў выдзяляе наступныя прадметна паняційныя групы словаў цяпер умоўныя мовы практычна выйшлі з ужытку адышлі ў мінулае сацыяльныя ўмовы што спарадзілі іх асобныя слоўцы са старых умоўных моваў захаваліся яшчэ ў дыялектах або перайшлі ў жароны новага тыпу напрыклад у маладзёвы жарон клёва добра хаз хаза дом кватэра лох дурань іг д элемэнты жаронаў жаранізмы часам выкарыстоўваюцца ў мастацкіх творах дзеля таго каб дадаць адметнасьць мове пэрсанажа хаця па беларуску назву паэмы і імя героя найчасьцей пішуць і вымаўляюць як бэавульф ці беавульф трэба заўважыць што ў стараангельскай мове спалучэньне літар чыталася як дыфтонг ці адпаведна найбольш дакладная перадача арыінальнага вымаўленьня бэўвульф магчымая дата стварэньня паэмы строга абмежаваная зьнізу пачаткам стагодзьдзя час згаданай у тэксьце гібелі конунга хігелака а зьверху першаю чвэрцю стагодзьдзя не пазьней гэтага часу быў створаны вядомы нам манускрыпт паэмы у гэтых даволі шырокіх рамках на карысьць кожнага стагодзьдзя выказваліся пэўныя аргумэнты калі распаўсюджаная датыроўка паэмы стагодзьдзем слушная то найбольш верагоднае месца яе стварэньня нартумбрыя ці мэрсія адзіны рукапіс паэмы які дайшоў да нас датуецца прыблізна годам і створаны відавочна двума перапішчыкамі разам з рукапісам паэмы юдыт і некалькімі празаічнымі тэкстамі ён уваходзіць у гэтак званы кодэкс які захоўваецца зараз у брытанскай бібліятэцы у годзе рукапіс які захоўваўся тады ў котанавай бібліятэцы быў значна пашкожданы пажарам у годзе ісьляндзкі дасьледчык грымур ёнсан торкэлін перапісаў тэкст паэмы і замовіў яшчэ адну копію перапішчыку з таго часу рукапіс паэмы быў дадаткова разбураны працягвалі абсыпацца пашкоджаныя агнём часткі аркушаў таму сёньня копіі торкэліна зьяўляюцца важнаю дадатковаю крыніцаю тэксту паэмы паэма апісвае ўчынкі геацкага героя бэўвульфа ягонае імя перакладаецца верагодна як пчаліны воўк г зн мядзьведзь пачынаецца паэма з таго як дацкі конунг хродгар загадаў збудаваць вялікі харом хэарат для баляваньняў шум весялосьці музыка й песьні ў палацы разьюшылі грэндэля пачварнага людажэра які жыў непадалёк грэндэль пачынае нападаць на хэарат пажыраючы воінаў даны ня могуць зладзіць з пачвараю ды пакідаюць палац пачуўшы пра гэта малады бэўвульф пляменьнік геацкага конунга хігелака прыходзіць са сваімі воінамі на дапамогу данам ён абяцае адолець грэндэля голымі рукамі і гэта аказваецца шчасьліваю здагадкаю бо той заварожаны супраць зброі бэўвульф адрывае людажэру руку і той ледзьве зьбягае прэч радасьць данаў з нагоды гэтае перамогі аказваецца заўчаснай грэндэлева жудасная маці прыходзіць помсьціць за сына і забівае аднога з райцаў конунга малады герой згаджаецца спусьціцца ў падводны дом пачвараў і там забівае маці грэндэля там жа ён знаходзіць памёрлага ад раны грэндэля і забірае з сабою ягоную галаву шчодра адораны хродгарам бэўвульф вяртаецца на радзіму і праз пэўны час робіцца конунгам свайго народу праз шмат гадоў у часы бэўвульфавай старасьці нейкі неразумны вор выкрадае залатую чашу са скарбніцы магутнага цмока разьюшаны цмок пачынае зьнішчаць усё вакол і бэўвульф разам са сваімі воінамі выходзіць біцца зь ім толькі адзін з дружыньнікаў віглаф аказваецца дастаткова стойкім каб разам з гаспадарам выйсьці супраць цмока разам два воіны забіваюць пачвару але бэўвульф і сам памірае ад ранаў ягоная сьмерць прадвяшчае заняпад геатаў першы пераклад паэмы на лацінскую мову быў выкананы торкэлінам на ангельскую мову паэма перакладалася ня менш як сотню разоў у тым ліку шэймасам гіні па беларуску невялікія ўрыўкі ў перакладзе антона францішка брыля выходзілі ў часопісе наша вера пазьней некалькі першых разьдзелаў паэмы друкаваліся ў часопісе дзеяслоў у абодвух выпадках пад загалоўкам бэўвульф культуралёгія ад культура вучэньне галіна соцыягуманітарных ведаў навуковая дысцыпліна пра сутнасьць і віды культуры яе сацыяльныя функцыі заканамернасьці і дынаміку гістарычнага разьвіцьця тэрмін культуралёгія ўвёў у навуковы ўжытак амэрыканскі культурантраполяг лесьлі ўайт ў годзе як асобная навуковая і навучальная дысцыпліна яна яшчэ знаходзіцца ў стадыі афармленьня вызначэньня паняткава катэгарыяльнага апарату у многіх заходніх краінах праблемы культуралёгіі вывучаюцца найперш этналёгіяй і культурнай антрапалёгіяй культуралёгія ўяўляе сабой адзінства тэорыі і гісторыі культуры разглядае ва ўзаемасувязі матэрыяльную культуру духоўную культуру і культуру чалавечых зносінаў выкарыстоўвае і мадыфікуе мэтады дасьледаваньня катэгорыі і паняткі уласьцівыя іншым гуманітарным навукам філязофіі гісторыі сацыялёгіі этналёгіі мастацтвазнаўству іг д этналёія народ вучэньне навука якая вывучае народы этнасы і іншыя этнічныя супольнасьці іх генэзіс побыт культурна гістарычныя асаблівасьці станаўленьне этналёіі адбывалася ў другой палове стагодзьдзя і было зьвязанае з эвалюцыйнай школай э таймлер л морган і інш якая сыходзіла з ідэяў адзінства культуры чалавецтва з канца стагодзьдзя дасьледуе рэгіянальныя ўплывы і ўзаемаўплывы дыфузіянізм культурна гістарычная школа разьвіцьцё тэарэтычнай этналёіі ў стагодзьдзі зьвязанае з канцэпцыямі э дзюркгейма з фройда л леві бруля б маліноўскага а радкліф браўна к леві строса і інш асноўны прадмет этналёіі адметныя рысы традыцыйнай культуры этнасаў г зв звычаі народнае мастацтва пасяленьне жыцьцё адзеньне прылады працы промыслы рамёствы іда т п этналёія вывучае матэрыяльную і духоўную культуру этнічную самасьвядомасьць мэнтальнасьць нацыянальны характар лад жыцьця розных народаў і інш у той час як этнаграфія пазначае апісальную дысцыпліну этналёгія агульнатэарэтычная навука якая часьцяком займаецца вырашэньнем агульных народазнаўчых праблемаў аднак пэўна этналёгія можа дастасоўваць мэтады збору й апісаньня як і этнаграфія не выключае абагульненьяў тэарэтычнага пляну культурная антрапалёгія культурантрапалёгія навуковы кірунак які фармаваўся на працягу першай паловы стагодзьдзяў у краінах заходняй эўропы і зша яе заснавальнікам зьяўляецца амэрыканскі этноляг нямецкага паходжаньня для культурнай антрапалёгіі характэрная падвышаная ўвага да аналізу духоўных працэсаў і фэномэнаў і адпаведна меншая ўвага да матэрыяльных артэфактаў і сыстэмаў сацыяльных адносінаў да ліку асноўных праблемаў культурнай антрапалёгіі адносяцца дынаміка разьвіцьця культуры мэханізмы перадачы культурных каштоўнасьцяў ад пакаленьня да пакаленьня у рамках культурнай антрапалёгіі ўлічваецца зьменлівасьць сутнасьці чалавека ў канкрэтна гістарычнай разнастайнасьці культураў што прадугледжвае пры аналізе чалавека абапірацца ня толькі на яго біялёгію і псыхалёгію але і на гісторыю сацыялёгію тэалёгію мастацтвазнаўства і іншыя гуманітарныя навукі вялікае значэнне для станаўлення тэарэтычнае праграмы доследу чалавека і культуры мелі працы тэйлара першапобытавая культура уводзіны да вывучэння чалавека і цывілізацыі антрапалёгія дагістарычны побыт чалавецтва і пачатак цывілізацыі і інш у якіх ён з пазіцыяў эвалюцыянізму даў антрапалягічнае тлумачэньне культуры паклаўшы тым самым пачатак культураантрапалягічным досьледам у рэчышчы эвалюцыянізму развіваліся даследаваньні фр фрэзера дж мак ленана дж лябока ю ліперта к д кавеліна м м ковалеўскага м і кулішэра н н міклуха маклая д н анучына у г багараза і інш антрапалёгія вобласьць навуковага веданьня у межах якой вывучаюцца фундаментальныя праблемы існаваньня чалавека ў прыродным і штучным асяродку культурная антрапалёгія адмысловая вобласьць навуковых досьледаў якая канцэнтруе ўвагу на працэсе ўзаемаадносінаў чалавека і культуры гэтая вобласьць веданьня склалася ў эўрапейскай культуры ў ст і канчаткова аформілася ў апошняй чвэрці ст у замежнай літаратуры існуюць розныя падыходы да вылучэньня прадметнага поля гэтай навукі разуменьне культурнай антрапалёгіі выкарыстоўваецца дзеля пазначэньня адносна вузкай вобласьці што звязаная з вывучэннем людскіх звычаяў параўнальнымі доследамі культураў і супольнасцяў навукаю аб чалавецтве якая імкнецца да абагульненьняў паводзінаў людзей і да самага поўнага магчымага разуменьня разнастайнасці чалавецтва культурная антрапалогія канцэнтруе ўвагу на праблемах генэзісу чалавека як творцы і твору культуры ў філагенетычным і антагенетычным плане галоўныя праблемы культурнаантрапалагічных доследаў звязаныя са станаўленнем чалавека як феномену культуры культураванне асноўных інстынктаў чалавека узнікненне адмыслова чалавечай канстытуцыі будова цела чалавека ў ягонай сувязі з культурным асяродкам паводзіны чалавека станаўленне нормаў забаронаў і табу якія зьвязаныя з залучанасцю чалавека ў сістэму сацыякультурных зносінаў працэсы інкультурацыі уплыў культуры на палавы дымарфізм сям ю й шлюб каханьне як культурны феномен станаўленьне светаадчуваньня і светапогляду чалавека міталёгія як культурная зьява і інш ня менш важныя ў сучасную эпоху пытаньні экалогіі чалавека і культуры досьлед заканамернасці функцыянаваньня экакультурасістэмаў паколькі станаўленьне чалавека як носьбіта культуры ня можа не ўключаць у сябе адзнаку ягонага месца і ролі ў захаваньні прыроды і культуры сучаснасьці пасьля другой сусьветнай вайны дасьледчыкі зьвяртаюцца да мэтадалёгіі структурна функцыянальнага аналізу што прыводзіць да зьяўленьня антрапалёгіі сацыяльнай маліноўскі радкліф браўн і іншыя новыя далягляды ў гэтай навуцы расчыніліся ў аналізе аспэктаў сацыяльных паводзінаў чалавека сацыяльная антрапалёгія паводле прызнаньня заходніх навукоўцаў прыйшла на месца этналёгіі як цэнтральная асяродачная вобласьць антрапалёгіі культурнай сацыяльная антрапалёгія дасьледуе станаўленьне чалавека як сацыяльнай істоты а таксама асноўныя структуры і інстытуты якія спрыяюць працэсу сацыялізацыі чалавека і шэраг іншых пытаньняў ідэі сацыяльнай антрапалёгіі разьвівалі маліноўскі які разумеў культуру як сукупнасьць інстытутаў што служаць задавальненьню першасных фізыялягічных і псыхічных і другасных спароджаных самой культурай патрэбаў людзёў радкліф браўн сьцьвярджаў што сучасная антрапалёгія зьяўляецца функцыянальна абагульняючай і сацыялягічнай гэтая навука параўнальная сацыялёгіі сацыяльная антрапалёгія надавала ўвагу працэсам узаемадзеяньня чалавека і культуры на стадыі цывілізацыі гэта і цікавасьць да ўрбаністычнай культуры ў працах амэрыканскага дасьледчыка р рэдфілда што збольшага зьвязанае з пранікненьнем у культураантрапалягічны кірунак мэтадалёгіі структурна функцыянальнага аналізу з узмацненьнем уплыву сацыёлягаў дзюркгейма парсонса л уайт яшчэ ў годзе прапанаваў стварыць адмысловую навуку культуралёгіі як агульнатэарэтычную дысцыпліну зафіксаваў тагачасны крызіс культурнай антрапалёгіі ейнае адрозненьне ад культуралёгіі уайт бачыў у тым што антраполагі замкнуліся ў экзатычным сьвеце бяспісьменнага мінулага як у сховішча ад пякучых праблемаў сучаснасьці культуралёгія разумелася ім як агульнатэарэтычная і метадалягічная база для антрапалягічных досьледаў і як магчымасьць новага этапу развіцьця і асучасніваньня антрапалёгіі культурнай далейшая эвалюцыя культурнай антрапалёгіі ўскладненая зьяўленнем кампрамісных мэтадалягічных усталёвак зьвязаных з уплывам фрэйдызму на амэрыканскую культурантрапалёгію кардынер і ягоная школа вывучэньня культуры і асобы і з імкненьнем эванс прычарда перафармуляваць структурна функцыянальную мэтадалёгію ў тэрмінах значэньняў элемэнтаў культуры і ягоныя спробы зьліцьця антрапалёгіі з гісторыяй у пасьляваенны пэрыяд у антрапалёгіі пачынаюць пераважаць кірункі якія арыентаваныя на разуменьне значэньняў іншых культураў і прыцягненьне ў антрапалёгію мэтадаў лінгвістыкі структурная лінгвістыка ф дэ сасюра фаналёгія н з трубяцкога р якабсана што звязвалася з выпрацоўкай на гэтай аснове прыёмаў фармальнага аналізу фэномэнаў культуры у навуцы зьяўляецца шмат варыянтаў сымбалічнай антрапалёгіі леві строс э ліч у тэрнер і інш ў у нескладовае я літара беларускага кірылічнага альфабэту якая адсутнічае ў іншых кірылічных славянскіх альфабэтах хоць літара ёсьць і ва ўкраінскай мовазнаўчай літаратуры а таксама ўжываецца ў некалькіх мовах народнасьцяў былога ссср для якіх савецкімі мовазнаўцамі былі распрацаваныя варыянты кірылічнай азбукі узбэцкая дунганская асэтынская эскімоская мовы гук ў уяўляе сабой звонкі паўгалосны гук лічыцца што падставай зьяўленьня гуку ў на месцы этымалягічнага в кроў праўда была наяўнасьць у старабеларускіх дыялектах губна губнога ў супраць губна зубнога в у расейцаў і палякаў а прычынаю заняпад ъ ь дакладна невядома калі адбыўся дадзены пераход але ўжо ў грамаце году пісалася оутврдять уздоумалъ оу риз оу роусе оустоко усток оу смольнскь оузяти наоуспять і г д даўней у пісалася амаль так як і прынята ў сучаснай беларускай мове пасьля зычных у складовае будучи дей у мене акты г а пасьля галосных в замест у нескладовага добре в парсуну познавши акты г злого вмыслу акты г немец гук ў пазначаны літарай выгляд знаку ў паходзіць ад зьядняньня іжыцы з гакам іереская власть пучина егеская іда т п што выкарыстоўвалася ў некаторых старабеларускіх выданьнях пачатку стагодзьдзя пазьней гэты знак ужываўся ў румынскай кірыліцы адкуль яе ў годзе запазычылі складальнікі зборкі ўкраінскай паэзіі русалка днстровая у прадмове аўтары між іншым пісалі мы прынялі сэрбскае і валоскае ў у гэтай кнізе ў выкарыстоўвалі у асноўным на месцы этымалягічнага л там дзе гэты гук ужо ператварыўся ў гук ў ва ўкраінскай мове упершыню ў сучаснай беларускай мове асобная літара для гука ў зьявілася ў сярэдзіне стагодзьдзя ў беларускай лацінцыў розных варынтах курсіўнае з гачыкам у вершаванай брашуры яна чачота якая была выдадзеная ў годзе літара выглядала як з рыскай у вінцэнта дуніна марцінкевіча выкарыстоўваецца курсіўнае у адрозьненьне ад звыклага для галоснага гука напрыклад звычайная на месцы нескладовай зьмешчаная ў выданьнях кастуся каліноўскага гадоў сустраканыя таксама варыянты з гачыкам з гакам выкарыстоўваў браніслаў эпімах шыпіла у выдаецца першы том люду беларускага этнографа міхала федароўскага ва ўсім шматтомніку багата запісаў запісаных федароўскім беларускай лацінкай у гэтых запісах у пазыцыі пасьля галосных гук ў у нескладовае перадаецца як напрыклад у той час як выкарыстоўвалася для вельмі кароткага і ў шпаркай мове выпадаючага у напрыклад і толькі ў багушэвіча літара набывае свой сучасны выгляд яна ўжытая ў кракаўскім выданьні францішка багушэвіча году у беларускую кірыліцу літара ў трапляе таксама ў сярэдзіне стагодзьдзя у годзе уладзімер даль у сваім артыкуле о наречиях русского языка атаясамлівае смаленскую гаворку зь беларускай мовай і заўважаючы пераход в і л пасьля галосных у ў прапануе пісаць над у дужку кратку як у літары й у годзе выкарыстоўваць камбінацыю у з гакам як адпаведнік лацінкавай для беларускай мовы прапанаваў расейскі дасьледчык фальклёру пётар бяссонаў ён таксама выкарыстоўвае ў у кнізе белорусские песни выданьня напрыклад я чуў шоўкову хустку скарбу жаловаў а нашаму пану ўсё повялося у этнограф павал шэйн выдае кнігу белорусские народные песни у якой аўтарскі тэкст на расейскай мове але перадача аўтэнтычных тэкстаў беларускіх песень па беларуску тут пасьлядоўна ўжываецца літара ў напрыклад не даў слаўны жоўтымъ зярномъ а ўзяў вутку заўтра раненька нясуць намъ бутэлькі поўненькі ужываецца ў і ў смаленскім этнаграфічным зборніку в н дабравольскага выдадзеным у у санкт пецярбургу мужикъ параіў пра то ня вдаў даўжок узяў яны ня ўси сярод раньніх выпадкаў ужываньня кірылічнай літары ў апублікаваная ў санкт пецярбургу ў годзе брашура зь вершам александр ельский сынокъ расказъ зъ праўдзиваго здарэньня року ёсьць літара ў і ў пасьмяротным выданьні янкі лучыны вязанка да году ў пачало ўжывацца ў беларускай кірыліцы больш менш пасьлядоўна у першай трэці стагодзьдзя у сувязі з правядзеньнем палітыкі беларусізацыі ў бсср вакол правапісу беларускай мовы вяліся працяглыя нарады сярод іншых ставілася пытаньне наконт мэтазгоднасьці пазначэньня ці не пазначэньня на пісьме літары ў супраць пазначэньня скарачэньня на пісьме літары выказваўся у прыватнасьці язэп лёсік у выніку правапісная камісія году пастанавіла не пазначаць у пісаньні пазыцыйнага чаргаваньня і й даволі й гэтага даволі і гэтага але пазначаць чаргаваньне у ў за выняткам пазычаных словаў ды ўласных найменьняў гэтыя пастановы ў годзе былі ўнесеныя ў новы правапіс т зв наркамаўку пасьля галосных літара у заўсёды пераходзіць у літару ў хлеб увесь хлеб зьелі ўвесь улез у хату увайшлі ў хату літара ў можа знаходзіцца ў пачатку у сярэдзіне і ў канцы слова праўда даў воўк поўны доўга ішоў быў на ўлоньні гук ў пішацца і вымаўляецца замест гуку в пасьля галосных перад зычнымі галава галоўка у адпаведных выпадках гук ў пераходзіць таксама ў гук л казала казаў падобныя пераходы адзначаюцца і на ўзроўні праславянскай этымалёгіі напрыклад пр слав вьлкъ воўк літара ў не ўтварае самастойнага складу таму і завецца у нескладовае або у кароткае літара ў этымалягічна зьяўляецца пасьля галосных пры чаргаваньні чаргаваньне у з ў адбываецца за выключэньнем некаторых выпадкаў чаргаваньне не адбываецца ў клясычным і акадэмічным правапісах беларускай мовы чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх і неславянскіх словаў лаўка кроў маўр аўрора чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх словаў і некаторых неславянскіх словах воўк моўчкі паўмэтры ў прысутнічае таксама ў некаторых неславенскіх кірылічных альфабэтах у верасьні году падчас дзясятых сьвяткаваньняў дня беларускага пісьменства полацкія гарадзкія ўлады ўстанавілі ў найстарэйшым месьце беларусі помнік у гонар гэтай унікальнай літары першапачатковая ідэя помніка належыць беларускаму калірафу прафэсару паўлу семчанку які шмат гадоў вывучае мастацкія шрыфты стандартная раскладка беларускай клявіятуры мае выгляд у вялікая літара ў запісваецца станіслаў станіслававіч шушкевіч нарадзіўся сьнежня у менску беларускі навукоўца і палітык дэпутат вярхоўнага савету га і га скліканьня чалец карэспандэнт нацыянальнай акадэміі навук першы кіраўнік незалежнай беларусі адзін з трох удзельнікаў падпісаньня белавескіх пагадненьняў аб юрыдычным замацаваньні распаду ссср сын беларускага пісьменьніка станіслава пятровіча шушкевіча нарадзіўся сьнежня у менску маці пісьменьніца гэлена раманоўская бацька станіслаў пятровіч шушкевіч таксама пісьменьнік быў пазьней рэпрэсаваны савецкімі ўладамі бацькі былі дзецьмі беларускіх сялянаў і як потым стала вядома зьбяднелай шляхты падчас другой сусьветнай вайны жыў у беларусі у годзе з мэдалём скончыў сярэднюю школу у годзе скончыў фізыка матэматычны факультэт бду у асьпірант інстытуту фізыкі ан бсср у малодшы навуковы супрацоўнік інстытуту фізыкі ан бсср ад да старэйшы інжынэр на менскім радыёзаводзе пад час працы на радыёзаводзе навучаў расейскай мове верагоднага забойцу прэзыдэнта зша джона фіцжэральда кенэдзі лі гарві освальда ад да старшы інжэнэр галоўны інжэнэр загадчык сэктару лябараторыі ядзернай фізыкі бду у годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю у годзепрызначаны прарэктарам па навуковай працы менскага радыятэхнічнага інстытуту у выканаўца абавязкаў прафэсара прафэсар выканаўца абавязкаў загадчыка катэдры ядзернай фізыкі бду ад да загадчык катэдры ядзернай фізыкі бду адначасова ад да прарэктар па навуковай працы бду у абраны першым намесьнікам старшыні вярхоўнага савету рэспублікі беларусь га скліканьня быў чальцом канстытуцыйнай камісіі ад да старшыня вярхоўнага савету рэспублікі беларусь у годзе абраны чальцом карэспандэнтам нацыянальнай акадэміі навук па спэцыяльнасьці радыёспэктраскапія ад дырэктар цэнтру палітычных і эканамічных дасьледаваньняў эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту зачынены ўлетку лідэр партыі беларуская сацыял дэмакратычная грамада у лех валэнса высунуў станіслава шушкевіча на атрыманьне нобэлеўскай прэміі міру у годзе абраны народным дэпутатам ссср кандыдатам у дэпутаты вярхоўнага савету бсср у годзе шушкевіча высунулі супрацоўнікі катэдры ядзернай фізыкі фізычнага факультэта бду якую ён у той час узначальваў ён апынуўся кандыдатурай на пасаду старшыні вярхоўнага савету бо займаў нэўтральную пазыцыю да апазыцыі бнф і адначасова заставаўся сябрам кпсс у красавіку году было прынята заключэньне цвк рб аб рэфэрэндуме у гэты час якраз праходзіла сэсія вярхоўнага савету на якой заставалася толькі прызначыць дату рэфэрэндума станіслаў шушкевіч распускае сэсію і паўгода вярхоўны савет не зьбіраецца рэфэрэндум забаранілі у годзе балятаваўся на пасаду прэзыдэнта беларусі але саступіў у першым туры у годзе абраны дэпутатам вярхоўнага савету беларусі скліканьня у годзе аднавіў беларускую сацыял дэмакратычую грамаду мадэрн сучасны таксама ар нуво югендштыль мастацкі стыль які атрымаў вялікую папулярнасьць у эўропе й зша канца пачатку ст зьяўляецца папярэднікам мадэрнізму і стылю ар дэко стыль сфармаваўся прыблізна ў канцы х гадоў пад уплывам рамантызму й сымбалізму папярэдніх дзесяцігодзьдзяў для мадэрну характэрны пошук новых і пераасэнсаваньне звыклых формаў імкненьне зламаць старыя традыцыі сынтэз эпохаў формаў мэтадаў і прыёмаў у мадэрне зьмешваюцца антычная клясыка готыка ракако мастацтва кітая й японіі ды шмат іншых мастацкіх формаў але пры іх спалучэньні ставіцца мэта дасягнуць аднароднасьці унутранае цэласнасьці твораў мадэрну ўласьцівы культ вельмі складаных вытанчаных лініяў ды фігураў выгнутых падобных на сьцеблы расьлінаў францыя бэльгія англія альбо строга геамэтрычных аўстрыя шатляндыя мадэрн ахапіў усе без выключэньня віды мастацтва у жывапісу ды графіцы мадэрну заўважная сэнтымэнтальнасьць уцёкі ад рэальнасьці дэкадэнцкія настроі скульптуры ўласьцівы дынамізм незавершанасьць формаў архітэктура мадэрну надзвычай багатая ды разнастайная па формах асноўныя яе прыкметы цэласны выгляд будынкаў дзіўныя формы часам блізкія да скульптурных вельмі багаты ды складаны зьнешні дэкор у інтэр ерах багатае абсталяваньне нязвыклыя формы і лініі спалучэньне несумяшчальных матэрыялаў прычым усе гэтыя прыёмы выкарыстоўваюцца каб дасягаць адчуваньне камфорту ды спакою на пачатку стагодзьдзя ў сьвеце назіраецца адраджэньне цікаўнасьці да мадэрну ў інтэр еры ды дэкаратыўным мастацтве дэкаданс ад францускага заняпад агульная арыентацыя шматлікіх напрамкаў у амэрыканскім ды эўрапейскім мастацтве канца пачатку стагодзьдзяў тэрмін узьнік у францыі ў х гадох стагодзьдзя асноўныя матывы дэкадансу адчуваньне безнадзейнасьці страта сэнсу быцьця крызіс ідэалаў тэмы сьмерці адзіноцтва зыходу ў сябе характэрныя змрочныя настроі культ вытанчанай згасаючай прыгажосьці часта грэбаваньне нормамі грамадзтва й маралі эскапізм індывідуалізм ідэя свабоды творчасьці дзеля творчасьці дэкаданс праявіўся ва ўсіх відах мастацтва і ў розных стылях у літаратуры ён найбольш выражаны ў творчасьці э по о ўайльда ш бадлэра французскіх сымбалістаў п верлэн а рэмбо ды інш таксама дэкаданс прыметны ў жывапісу ды графіцы стылю мадэрн напр о бёрдслэй алесь гарун сапр імя аляксандар уладзімеравіч прушынскі ліпеня беларускі паэт празаік публіцыст дзяяч беларускага адраджэньня пачатку стагодзьдзя нарадзіўся сакавіка году ў фальварку новы двор цяпер у межах менску у сям і чорнарабочага скончыў гарадзкую прыходзкую вучэльню ў менску вучыўся ў рамесьніцкай вучэльні з году працаваў сталяром у розных майстэрнях і на мэблевай фабрыцы ў менску у годзе ўступіў у партыю эсэраў і актыўна ўключыўся ў падпольную рэвалюцыйную дзейнасьць у годзе быў арыштаваны лютага году віленская судовая палата прыгаварыла алеся гаруна да чатырох гадоў астрогу як непаўналетняга аднак пракурор апратэставаў пастанову судовай палаты і ў ліпені г алесь гарун быў асуджаны на катаргу лістапада катарга была заменена на дзевяцігадовую высылку ў сібір высылку паэт адбываў у кірэнскім павеце іркуцкай губэрні дзе займаўся сталярнай і цясьлярнай працай у годзе працаваў на лене вадалівам з году на залатых капальнях у бадайбо дзе сустрэў лютаўскую рэвалюцыю там быў абраны дэпутатам савету ленінскай золатапрамысловай акругі у менск гарун вярнуўся ў верасьні году у годзе падчас нямецкай акупацыі рэдагаваў газэту беларускі шлях у годзе пасьля заняцьця менску палякамі стаў сябрам беларускай вайсковай камісіі у жніўні году ўзначаліў часовы беларускі нацыянальны камітэт які ўключаў радных рады бнр у ліпені году пасьля паразы палякаў на бярэзіне бвк зьехала зь менску ў ваўкавыск тамака алесь гарун разам зь сябрамі бвк зьеў вішняў якія прадавалі мясцовыя сяляне пасьля выпіў некалькі кубкаў зімнае вады увечары яму стала блага дохтар вызначыў крываўку і параіў перадаць хворага на бліжэйшы санітарны цягнік францішак кушаль і антон аўсянік завезьлі на фурманцы гаруна на станцыю санітарны цягнік вывез яго ў кракаў увосень бвк якое знаходзілася ў лодзі атрымала польскі ўрадавы ліст з вайсковага шпіталя у якім паведамлялася што аляксандар прушынскі памёр ад дызэнтэрыі і падавалася дакладнае месца яго пахаваньня памёр ліпеня г пахаваны ў кракаве на вайсковых ракавіцкіх могілках бвк выправіла ў кракаў паўліну мядзёлку якая атрымала ў кракаўскім вайсковым шпіталі ўсю інфармацыю і бачыла месцазанаходжаньне магілу гаруна якая была пазначана простым драўляным крыжыкам з таблічкай у годзе быў сярод іншых беларускіх літаратараў абвешчаны здраднікам беларускаму народу да х гадоў яго творы не выдаваліся у я закінутую магілу на ракавіцкіх могілках адшукаў алег латышонак верасьня на месцы пахаваньня гаруна быў усталяваны надмагільны помнік пісаць пачаў зь дзяцінства у друку дэбютаваў вершам маці беларусі ў годзе газэта наша ніва шмат вершаў ды апавяданьняў публікаваліся ў газэтах наша ніва беларус вольная беларусь у калектыўных зборніках і календарах атрымлівалі станоўчыя водгукі з боку крытыкаў у прыватнасьці м багдановіча й я купалы галоўная тэма творчасьці гаруна радзіма барацьба за свабоду і шчасьце але таксама ён стварыў шмат выдатных узораў пэйзажнае лірыкі у паэзіі гаруна прыметны адначасовы ўплыў сымбалізму ды народных традыцыяў выйшаў зборнік паэзіі матчын дар меўся быць выдадзены ў вільні ў годзе але праз вайну выйшаў толькі ў перавыданьне факсымільнае выданьне ў таксама зборнік жывыя казкі куды ўвайшлі тры п есы для дзіцячага тэатру хлопчык у лесе ставілася ў вільні ў годзе шчасьлівы чырвонец і дзіўны лапаць або ня ўсё тое порах што ў пораху ляжыць у вільні асобным выданьнем выйшла паэма мае каляды пад псэўданімам а сумны выступаў у друку як публіцыст у менску адна з вуліцаў носіць імя алеся гаруна фрунзэнскі раён песьні на вершы а гаруна напісалі барды андрэй мельнікаў чалавечая кроў край няволі міхаіл рубін ноч джозэф хілэр п ер рэнэ бэлак па ангельску ліпеня ліпеня брытанскі паэт і празаік грамадзкі і палітычны дзеяч адзін з раньніх тэарэтыкаў дыстрыбутызму бэлак нарадзіўся ў францускім мястэчку ля сэль сэн клод недалёка ад парыжу ў сям і француза луі бэлака і англічанкі элізабэт рэйнз паркз луі бэлак памёр у і маці забрала маленькага хілэра і ягоную сястру мары у англіі бэлак сябраваў з гільбэртам чэстэртанам і нязьменна выступаў зь ім адным фронтам ва ўсіх дыскусіях так што бэрнард шоў нават ахрысьціў іх зьбіральным іменем чэстэрбэлак бэлак адзін з найбольш пладавітых брытанскіх пісьменьнікаў пачатку стагодзьдзя ягоная спадчына ўключае эсэ гістарычныя біяграфіі і вершы у тым ліку дзіцячыя сярод ягоных немастацкіх твораў найбольш вядомая кніга рабская дзяржава з па бэлак быў сябрам парлямэнту ад лібэральнай партыі сымбалізм сымбалізм як мастацкі стыль узьнік у сярэдзіне стагодзьдзя як альтэрнатыва рэалізму ды натуралізму непасрэднымі яго папярэднікамі лічацца шарль бадлер ды эдгар алан по першымі сымбалістамі францускія паэты поль вэрлен арцюр рэмбо стэфан малярмэ у годзе жан марэа апублікаваў маніфэст сымбалізму у якім дэкляруе непрыманьне простага апісаньня фактаў імкненьне адлюстраваць ідэальнае знайсьці форму якая здолее максымальна раскрыць гэты ідэал тэксты паэтаў сымбалістаў шматзначныя багатыя на мэтафары у іх часта сустракаюцца містычныя матывы тэмы сьмерці нематэрыяльнага сьвету першым сымбалістам уласьцівая дэкадэнцкая эстэтыка у пазьнейшых аўтараў гэта менш прыкметна да сымбалізму належыць альбо адчула яго моцны ўплыў творчасьць такіх аўтараў як м мэтэрлінк э вэрхэрн п адам ў блэйк о ўайлд ў ейтс т эліёт к бальмонт в брусаў д меражкоўскі а блок і шмат іншых рысы сымбалізму можна заўважыць у творчай спадчыне беларускіх паэтаў янкі купалы максіма багдановіча алеся гаруна нарадзіўшыся ў межах літаратуры сымбалізм пранік і ў іншыя галіны мастацтва вядомыя мастакі сымбалісты г маро а рэдон а фантэн лятур л бакст да сымбалізму часам адносяць скульптуру а радэна і жывапіс э мунка у музыцы адбітак сымбалізму нясуць творы к дэбюсі р вагнэра у першыя гады стагодзьдзя сымбалізм паступова губляе папулярнасьць і да пачатку першай сусьветнай вайны фактычна саступае месца новым мадэрністычным мастацкім плыням хрысьціянства монатэістычная і абрамістычная рэлігія заснаванай на жыцьці і вучэньні ісуса хрыста прадстаўленыя ў кананічных эвангельлях і іншых новазапаветных пісаньнях прыхільнікі хрысьціянскай веры вядомыя як хрысьціяне асновай хрысьціянскай веры зьяўляецца тое што ісус ёсьць сын божы маючым боскую і чалавечую прыроду і выратавальнікам чалавецтва як прадказана ў старым запавеце з гэтае прычыны хрысьціяне звычайна ставяцца да ісуса як да хрыста ці мэсіі аснова хрысьціянскай тэалёгіі выяўляецца ў першых экумэнічных веравызнаньнях якія прымаюцца пераважнай колькасьцю пасьлядоўнікаў хрысьціянскай веры сьцьвярджаецца што ісус пакутаваў памёр быў пахаваны і пасьля ўваскрос зь мёртвых для таго каб даць вечнае жыцьцё тым хто верыць у яго і давярае яму дараваньне сваіх грахоў збаўленьня акрамя таго паводле вучэньня ісус цялесна ўзьнёсься на неба дзе ён кіруе і валадарыць з богам айцом большасьць хрысьціянскіх канфэсіяў прытрымліваюцца меркаваньня што ісус вернецца каб судзіць усіх людзей жывых і мёртвых і даруе адвечнае жыцьцё сваім пасьлядоўнікам ён лічыцца прыкладам дабрадзейнага жыцьця і ягонае служэньне сьмерць і ўваскрасеньне часта называецца дабравесьцем хрысьціянства зьявілася як габрэйская сэкта ў сярэдзіне стагодзьдзя паўстаўшы ў леванце рэгіёне блізкага ўсходу яно хутка распаўсюдзіўся ў сырыі мэсапатаміі малой азіі і эгіпце уплыў хрысьціянства павялічваўся на працягу некалькіх стагодзьдзяў і да канца стагодзьдзя яно стала афіцыйнай дзяржаўнай рэлигияй рымскай імпэрыі замяніўшы іншыя формы рэлігіяў якія практыкаваліся пад рымскім панаваньнем у сярэднявеччы большая частка эўропы была зьвернутая ў хрысьціянства хрысьціянамі былі таксама часам вялікія рэлігійныя меншасьці на блізкім усходзе у паўночнай афрыцы этыёпіі і некаторых частках індыі пасьля эпохі вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў празь місіянэрскую працу і калянізацыю хрысьціянства распаўсюдзілася ў паўночнай і паўднёвай амэрыцы аўстраліі афрыцы на поўдзень ад сахары і астатні сьвет хрысьціянства згуляла важную ролю ў фармаваньні заходняй цывілізацыі ва ўсім сьвеце налічваецца тры найбуйнейшыя групы хрысьціянскіх пасьлядоўнікаў як то рымска каталіцкая царква праваслаўная царква а таксама розных канфэсіі пратэстантызму рымска каталіцкая і праваслаўная патрыярхаты былі падзелены ў годзе падчас вялікай схізмы а пратэстантызм зьявіўся падчас пратэстанцкай рэфармацыі стагодзьдзя ў эўропе як адчапленьне ад рымска каталіцкай царквы у пачатку стагодзьдзя хрысьціянства мае каля млрд пасьлядоўнікаў хрысьціяне складаюць каля траціны насельніцтва сьвету што дазваляе хрысьціянству быць найбуйнейшай рэлігіяй у сьвеце гэтая рэлігія зьяўляецца культураўтваральным фактарам для эўропы амэрыкі асобных тэрыторыяў блізкага ўсходу й каўказу хрысьціяне ўсіх канфэсіяў вераць у адзінага простага асабовага як правіла ў трох асобах айцец сын сьвяты дух абсалютна добрага бога стваральніка ўсяго сусьвету прызнаюць ісуса хрыста сынам бога вераць што ён выратаваў чалавецтва ад граху ды сьмерці сваёй сьмерцю на крыжы ды паўстаньнем зь мёртвых вераць у богападобнасьць чалавека у несьмяротнасьць чалавечае душы у пасьмяротную ўзнагароду за добрыя ўчынкі ды пакараньне за злыя чакаюць на канец сусьвету й будучае вечнае жыцьцё сьвятою кнігаю хрысьціяне прызнаюць біблію хрысьціянства зарадзілася ў стагодзьдзі на юдэйскіх землях у кантэксьце мэсіянскіх рухаў юдаізму ужо ў часы нэрону хрысьціянства было ўжо вядома ў шматлікіх правінцыях рымскай імпэрыі карані хрысьціянскага веравучэньня зьвязаныя зь юдаізмам і вучэньнем старога запавету у юдаізьме танах паводле эвангельлям і царкоўнаму паданьню ісус выхоўваўся як юдэй выконваў тору наведваў сынагогу ў шабат суботу выконваў сьвяты апосталы і іншыя першыя пасьлядоўнікі ісуса былі габрэямі але ўжо празь некалькі гадоў пасьля заснаваньня царквы хрысьціянства пачало пашырацца сярод іншых народаў па сьведчаньні новазапаветнага тэксту дзеі апосталаў дзеян назоўнік хрысьціяне прыхільнікі або пасьлядоўнікі хрыста упершыню ўвайшло ва ўжываньне для пазначэньня прыхільнікаў новай веры ў сырыйска эліністычным горадзе антыёхія ў стагодзьдзі першапачаткова хрысьціянства распаўсюджвалася ў асяродзьдзі габрэйскай палестыны і міжземнаморскай дыяспары але ужо пачынальна зь першых дзесяцігодзьдзяў дзякуючы пропаведзям апостала паўла яно набывала ўсё больш пасьлядоўнікаў сярод іншых народаў паганцаў пасьля першаснага фармацыйнага пэрыяду рушыў усьлед пэрыяд дзейнасьці раньніх біскупаў якіх хрысьціяне лічаць пераемнікамі апосталаў хрыста з году настаўнікі хрысьціяне пачалі вырабляць тэалягічныя і апалягетычныя творы накіраваныя на абарону веры гэтыя аўтары вядомыя як айцы царквы а іхныя вучэньні маюць назву патрыстыка вядомымі раньнімі айцамі былі ігнац антыёскі палікарп сьмірнскі юстын філёзаф ірэнэй ліёнскі тэртуліян клімэнт александрыйскі і арыген на працягу стагодзьдзяў у розных рэгіёнах імпэрыі адбываліся лякальныя перасьледы хрысьціянаў з боку ўладаў якія падтрымлівалі паганства у стагодзьдзі асабліва пры імпэратарах максыміяне ды дыяклетыяне хрысьціянства было строга забароненае ва ўсіх імпэрскіх уладаньнях шмат вернікаў былі пакараныя да стагодзьдзя распаўсюджваньне хрысьціянства адбывалася галоўным чынам у геаграфічных межах рымскай імпэрыі а таксама ў сфэры ейнага культурнага ўплыву армэнія усходняя сырыя этыёпія у наступным то бок у асноўным у другой палове тысячагодзьдзя сярод германскіх і славянскіх народаў пазьней да стагодзьдзяў таксама сярод балтыйскіх і фінскіх народаў у новы і найноўшы час распаўсюджваньне хрысьціянства па за эўропай адбывалася за рахунак каляніяльнай экспансіі і дзейнасьці місіянэраў у годзе імпэратар канстантын вялікі спыніў перасьлед хрысьціянства а пазьней сам прыняў хрысьціянскую веру і фактычна зрабіў хрысьціянства дзяржаўнай рэлігіяй у сярэднявеччы хрысьціянскай дзяржавай заставалася бізантыя таксама ў хрысьціянства зьвярнуліся правадыры барбарскіх дзяржаваў што ўзьніклі на руінах заходняй рымскай імпэрыі напрыканцы тысячагодзьдзя атрымалі хрышчэньне славянскія і скандынаўскія народы і такім чынам уся эўропа зрабілася хрысьціянскай дагматыка хрысьціянскай царквы дакладна фармулявалася і зацьвярджалася на сусьветных саборах стагодзьдзяў на іх былі асуджаныя разнастайныя гарэзіі што ўзьнікалі ў царкве ў тыя часы прыняты сымбаль веры і дадатковыя дагматычныя і кананічныя азначэньні не прыняўшы саборных вырашэньняў ад сусьветнай царквы адпалі нэстарыяне армянская і копцкая цэрквы і некаторыя іншыя абшчыны у годзе адбыўся вялікі раскол паміж усходняй і заходняй часткамі царквы які быў выкліканы як непагадненьнямі ў дагматыцы гэтак і прычынамі палітычнага характару заходняя царква прыняла назву каталіцкай усходняя праваслаўнай раскол канчаткова замацаваўся пасьля ўзяцьця крыжакамі канстантынопалю ў годзе у годзе была складзена берасьцейская унія паводле якой істотная частка праваслаўных рэчы паспалітай перайшлі пад юрысдыкцыю рымскага папы утварыўшы грэка каталіцкую уніяцкую царкву у стагодзьдзі ў каталіцкіх краінах пачаўся рэфармацыйны рух які абвяшчаў біблію адзінай крыніцай веравучэньня і адмаўляў неабходнасьць царквы дзеля выратаваньня душы узьніклі і ўступілі ў барацьбу з каталіцтвам такія плыні як англіканства лютэранства кальвінізм гусіцтва у наступныя стагодзьдзі ад вялікіх пратэстанцкіх канфэсіяў аддзялілася незьлічоная колькасьць дробных суполак са сваімі веравучэньнямі як то мэтадысты баптысты розныя эвангелічныя і пяцідзясятніцкія суполкі і гэтак далей у другой палове стагодзьдзя ўзьніклі філязофскія плыні і рэлігійныя суполкі гэтак званае лібэральнае хрысьціянства і нават таталітарныя сэкты як то царква хрыста адэпты якіх называюць сябе хрысьціянамі аднак іхная ідэалёгія і практыка ня мае нічога агульнага з вучэньнем хрыста усходнія цэрквы пазьбеглі дагматычных расколаў аднак напрыклад у гісторыі расейскай праваслаўнай царквы мелі месца расколы па кананічных стагодзьдзе і палітычных стагодзьдзе матывах хрысьціянства ад пачатку разьвівалася пад ганеньнямі у старажытнасьці найбольш шырокім ганеньням хрысьціяне падвяргаліся пад уладай рымскага імпэратара нэрона стаўшыся найбольш пашыранай на сьвеце хрысьціянская супольнасьць застаецца найбольш гнанай на рок перасьледу за хрысьціянскае веравызнаньне падвяргалася звыш мільёнаў чалавек у краінах сьвету забітых за выравызнаньне складалі хрысьціяне найбольшую пагрозу несьлі камуністычныя фанатыкі ва ўладзе цягам апошняга стагодзьдзя штогод за хрысьціянскае веравызнаньне забівалі прынамсі тыс вернікаў штодня найбольш у ссср і кітаі у падсавецкай беларусі за ўдзел у набажэнстве камітэт дзяржаўнай бясьпекі пазбаўляў працаўладкаваньня і зьнявольваў хрысьціянаў у паўночнай карэі за вызнаньне хрысьціянства на г у зьняволеньні знаходзілася звыш тыс чалавек апошнім часам мусульманскія фанатыкі інданэзіі зьнішчылі больш за цэркваў найбольш шырокі перасьлед хрысьціянаў працягваецца ў кітаі бангладэшы індыі пакістане віетнаме аб яднаных арабскіх эміратах судане сырыі ды іране на ўсім сьвеце налічваецца каля мільярдаў вернікаў якія падзеленыя на асноўныя галіны хрысьціянства каталіцтва пратэстанцтва і праваслаўе хрысьціянства зьяўляецца найбуйнейшай рэлігіяй у сьвеце хрысьціянская доля насельніцтва зямнога шара складае апошнія гады каля што азначае што кожны трэці жыхар зямлі ёсьць прыхільнікам хрысьціянскай веры колькасьць вернікаў павялічваецца кожны дзень на прыкладна тысячы чалавек у пераважнай большасьці дзякуючы насельніцтву краінаў трэцяга сьвету у той час як у разьвітых краінах назіраецца істотнае зьніжэньне колькасьці прыхільнікаў на прыкладна тысячаў чалавек у дзень але хрысьціянства па ранейшаму зьяўляецца дамінуючай рэлігіяй у эўропе амэрыцы й паўднёвай афрыцы у азіі хрысьціянства зьяўляецца дамінуючай рэлігіяй у грузіі армэніі усходнім тыморы і філіпінах хрысьціянства трывала зацьвердзілася на вялікай частцы сьвету асабліва ў афрыцы лацінскай амэрыцы й азіі вядучы арабійскі мусульманскі лідэр шэйх ахмад аль катані ў інтэрвію каналу аль джазіра паведаміў аб тым што кожны дзень тысячаў афрыканскіх мусульманаў зьвяртаюцца ў хрысьціянства ён сьцьвярджае што іслам штогод губляе каля мільёнаў афрыканскіх вернікаў на карысьць хрысьціянства у тым ліку мусульманаў у альжыры францыі індыі марока расеі і турэччыны ён таксама паведаміў што хрысьціянства зьяўляецца папулярным сярод людзей самага рознага паходжаньня ў індыі малайзіі манголіі нігерыі паўночнай карэі і віетнаме у большасьці разьвітых краінах наведваньне царкваў сярод людзей якія па ранейшаму лічаць сябе хрысьціянамі значна скарацілася за апошнія некалькіх дзесяцігодзьдзяў некаторыя крыніцы бачаць у гэтым проста адыход ад традыцыйных інстытутаў сяброўства у той час як іншыя зьвязваюць яго з прыкметамі зьніжэньня ролі веры й рэлігіі ў цэлым у грамадзтве хрысьціянства у той ці іншай форме зьяўляецца адзінай дзяржаўнай рэлігіяй у наступных краінах коста рыка рымска каталіцкая данія эвангеліцка лютэранская сальвадор рымска каталіцкая ангельшчына англіканская фінляндыя эвангеліцка лютэранская й праваслаўная грузія грузінская праваслаўная грэцыя грэцкая праваслаўная ісьляндыя эвангеліцка лютэранская ліхтэнштайн рымска каталіцкая мальта рымска каталіцкая манака рымска каталіцкая нарвэгія эвангеліцка лютэранская і ватыкан рымска каталіцкая сэкта ад лацінскага адсякаць сэкты вылучаліся ў гісторыі бадай што са ўсіх дастаткова ўплывовых рэлігіяў стагодзьдзе да нараджэньня хрыстова стагодзьдзе па нараджэньні хрыстовым час росквіту сэктаў гнастычнае накіраванасьці ў межах паганства у юдаізме таго ж часу вядомая сэкта назарэяў на палажэньні сэкты апынулася толькі што створаная хрысьціянская царква у стагодзьдзі надзвычай моцны ўплыў на поўдні эўропы мела сэкта катараў у той жа час у багдадзкім халіфаце была моцнай сэкта гашышынаў асасінаў у расейскай імпэрыі існавалі сэкты малакан духабораў хлыстоў тэрмін таталітарная сэкта таксама ўжываецца тэрмін нэакульт узьнік у другой палове стагодзьдзя ў дачыненьні да асаблівага тыпу рэлігійных арганізацыяў колькасьць якіх няўхільна ўзрастае з канца другой сусьветнай вайны таталітарным сэктам уласьцівы жорсткі ўціск і кантроль ва ўсіх сфэрах жыцьця адэптаў з боку лідэраў сэкты прымушэньне адэптаў да поўнага падпарадкаваньня таталітарныя сэкты часьцей за ўсё ствараюцца дзеля атрыманьня багацьця ды ўлады рэлігійны складнік у іх зьяўляецца другасным кіраўнікі сэкты могуць зьмяняць яе веравучэньне па ўласным жаданьні могуць нават самі не прымаць гэтага веравучэньня у таталітарных сэктах як правіла мае месца так званы эзатэрычны разрыў новым вернікам недаступная поўная інфармацыя пра ідэялёгію й дзейнасьць сэкты некаторымі зьвесткамі валодае толькі кіруючае кола сэкты карыстаючыся агрэсіўнымі спосабамі ўзьдзеяньня на псыхіку лідэры таталітарных сэктаў фарміруюць у адэптаў варожы настрой да людзей па за сэктай гатоўнасьць выконваць любыя загады лідэра ад вернікаў амаль заўжды патрабуюць ахвяраваць сэкце ўсю сваю маёмасьць адразу ці паступова ды быць гатовымі аддаць здароўе ці жыцьцё дзеля дабрабыту сэкты й яе кіраўнікоў людзям якія ўцяклі з таталітарных сэктаў патрэбная шматгадовая рэабілітацыя ды псыхалягічная дапамога сярод сэктантаў назіраецца вялікая колькасьць самагубстваў у лістападзе году вялікі рэзананс выклікала масавае самагубства сэкты народны храм у гаяне у годзе сэкты галіна давіда пазьней сэктаў храм сонца ды нябесныя вароты у сакавіку году сэкта аум сінрыкё зьдзейсьніла тэрарыстычны акт у мэтро гораду токіё з ужыцьцем хімічнае зброі плянаваўся яшчэ шэраг тэрактаў якія былі папярэджаныя японскімі ўладамі сакавіка году на загад лідэркі сэкты рух за адраджэньне дзесяці запаведзяў бога уганда былі забітыя больш за сэктантаў сёньня ў шматлікіх цывілізаваных краінах таталітарныя сэкты забараняюцца ды перасьледуюцца законам найбольш вядомыя ва ўсім сьвеце таталітарныя сэкты мармоны гістарычна першая суполка гэтага тыпу сёньня найбольш сацыялізаваная зь іх царква саенталогіі рух аб яднаньня с муна міжнародае таварыства сьвядомасьці крышны трансцэндэнтальная мэдытацыя махарышы царква хрыста аляксей хвасьценка сцэнічны псэўданім хвост лістапада лістапада расейскі паэт бард сцэнарыст мастак скульптар прыметная постаць у ленінградзкім андэграўндзе х х гадоў дзядуля расейскага року аўтар такіх вядомых песень як рай музыка франчэска дэ мілана выконваў барыс грабеншчыкоў арляндына нарадзіўся лістапада году ў сьвярдлоўску вучыўся ў ленінградзе ў вышэйшай школе мастацтваў ды ў тэатральным інстытуце сябраваў з іосіфам бродзкім разам зь ім у годзе судзіўся за дармаедзтва ды трапіў на паўгады ў псыхіятрычны шпіталь быў шырока вядомы ў андэграўндных колах ленінграду пры поўнай адсутнасьці афіцыяльнага прызнаньня ладзіліся кватэрныя канцэрты хвасьценкі безь яго не абыходзілася ніводнае значнае мерапрыемства ў андэграўнднай культуры у годзе хвасьценка эмігруе ў парыж там нарэшце выдаюцца яго кнігі падазрыцель паэма эмігрантаў краіна дэталія ды іншыя майстэрня хвасьценкі ў парыжы робіцца своеасаблівым клюбам дзе часта адбываюцца канцэрты вядомых музыкантаў ды літаратараў ён стварае незалежны тэатр сымпазыён для якога сам піша сцэнарыі зьяўляецца ўдзельнікам асацыяцыі у годзе хвасьценка разам зь пецярбурскім рок гуртом аукцыон запісвае альбом чайнік віна а ў годзе альбом жыхар вяршыняў на вершы веліміра хлебнікава таксама былі выдадзеныя яго сольныя запісы вопыт пабочнага творчага працэсу ды рэпетыцыі ён браў удзел у запісах міцькоў супрацоўнічаў з саксафаністам анатолем герасімавым у студзені году хвасьценка атрымаў нарэшце расейскае грамадзянства пасьля чаго даў шэраг канцэртаў у расеі у лістападзе ў маскве была наладжаная выстава яго скульптуры кола часу яшчэ адна выстава мелася быць адкрытая сьнежня лістапада году ў м маскоўскім шпіталі хвасьценка памёр ад сардэчнае недастатковасьці санэт ад песенька адна з так званых цьвёрдых форм лірычнай паэзіі зьявіўся ў італіі ў стагодзьдзі першыя санэты стварыў гвітонэ дарэцца найбольшую вядомасьць набылі санэты франчэска пятраркі санэт складаецца з радкоў па складоў у кожным са строгай рытмічнай ды лягічнай структурай вылучаюць некалькі асобных формаў санэту італьянскі санэт складаецца зь дзьвюх частак першая з васьмі радкоў у ёй фармулюецца праблема твору другая з шасьці вырашэньне праблемы парадак рыфмаў ці ы радок вылучаецца інтанацыйна нязначна адрозьніваецца ад яго францускі санэт са схемай у англіі стагодзьдзя склалася альтэрнатыўная форма санэту вядомая як шэксьпіраў санэт з рыфмамі у паэзіі мадэрнізму санэтамі часта называюцца вершы з чатырнаццаці радкоў больш вольнай структуры санэт зьяўляецца базаю для больш буйной вершаванай формы вянку санэтаў санэтаў у санэтах зь га па ы першы радок супадае з апошнім радком папярэдняга санэту ы санэт магістрал складаецца з запісаных па парадку першых радкоў га га санэтаў у беларускай літаратуры першы ўжыў форму санэту максім багдановіч шырока вядомыя санэты янкі купалы выдаваліся асобнай кнігай віскі вада моцны алькагольны напой які атрымліваецца шляхам перагонкі зброджанага сусла са збожжа ячменнага соладу альбо зерня з наступнай вытрымкай сьпірту ў дубовых бочках падчас вытрымкі мае моцнасьць прадаецца разбаўленым да упершыню згадвадваецца ў стагодзьдзі ў ірляндыі і шатляндыі як і ўсе моцныя эўрапейскія напоі віскі ўзыходзіць да часоў крыжовых паходаў стагодзьдзе у манастырах брытанскіх астравоў ваду жыцьця акавіту пачалі вырабляць пад уплывам італьянскіх тэхнічных дасягненьняў на раство хрыстова г у ірляндыі віскі ўпершыню пісьмова згадваецца ў году цяпер графства правінцыя ленстэр дзе апісваецца сьмерць правадыра ад празьмернага прыёму акавіты вада жыцьця у г у шатляндыі першае пісьмовае сьведчаньне аб вытворчасьці віскі ўпершыню сустракаецца ў дзе апісваецца пасылка соладу брату джону кору паводле загаду караля для вырабу акавіты вада жыцьця аб ёмам на пляшак спачатку напой выкарыстоўваўся як лекавы сродак але зь цягам часу ўжываньне віскі пашыралася ды ў стагодзьдзях набыло велізарныя памеры у годзе шатляндзкі парлямэнт дазволіў гнаць віскі толькі дваранству а ў годзе кароль увёў манаполію на вытворчасьць алькаголю віскі афіцыйна выраблялі толькі буйных перагонных заводаў але ў вёсках узьнікалі падпольныя вінакурні якасьць віскі падпольнае вытворчасьці паступова ўзрастала як і попыт на яго і ў годзе дробныя вінакурні былі ўзаконеныя у амэрыцы вытворчасьць віскі пачалася фактычна з узьнікненьнем брытанскіх калёніяў амэрыканскі віскі часьцей называюць словам бурбон зь цягам часу ствараюцца буйныя перагонныя заводы сёньня большасьць вінакурняў шатляндыі належаць амэрыканскім алькагольным канцэрнам якія ў сваёй краіне вырабляюць бурбоны невысокае якасьці для ірляндзкага віскі можа выкарыстоўвацца адрознае напісаньне па ангельску у шатляндыі вылучаюцца чатыры рэгіёны з істотна адрознымі тыпамі віскі гайлэнд лоўлэнд спэйсайд ды айлэй у г у беларусі выпусьцілі тыс дэкалітраў віскі сон працэс адпачываньня ў людзей і іншых жывёлаў які адзначаецца той ці іншай ступеньню страты сьвядомасьці й зьніжаным узроўнем рэакцыі на навакольны сьвет сон адбываецца цыклічна з пэрыядам прыблізна гадзіны хаця ўнутраны біялягічны гадзіньнік чалавека звычайна мае пэрыяд гадзінаў гэты цыкль рэстартуецца штодня то бок кожныя гадзіны шляхам пэўных узбуджальнікаў відавочны прыклад сонечнае сьвятло цыкль сну таксама карэлюе з узроўнем мэлятаніну ў крыві яго павышаная канцэнтрацыя выклікае санлівасьць у некаторых краінах ёсьць звычай спаць двойчы кожныя гадзіны пасьляабедзенны сон сіеста сон адзначаецца пэўнай ступеньню страты сьвядомасьці й адсутнасьцю ўсьведамленьня пра навакольле ёсьць і іншыя станы якія маюць гэтую характарыстыку кома і сьмерць але ў адрозьненьне ад іх сон сон чалавека звычайна падзяляюць на пяць стадыяў паводле электраэнцэлаграфічных ээг запісаў сон адбываецца з чаргаваньнем фазы хуткага руху вачэй і фазы павольнага руху вачэй мы можам бачыць сны толькі падчас стадыі у розных жывёлаў працягласьць сну адрозьніваецца досыць моцна ад гадзінаў у дзень жырафы да гадзінаў у дзень кажаны агульнае правіла чым большая вага целы тым менш сну патрабуе арганізм жывёлы кошкі адныя зь нешматлікіх жывёлаў якія сьпяць не адзін раз у содні а даволі раўнамерна разьбіваюць свой сон на шмат кавалкаў марскія коцікі і дэльфіны сьпяць то адным то другім паўшар ем мозгу марскім коцікам гэта неабходна для таго каб арганізм усплываў на паверхню за паветрам нават падчас сну сон характэрны ня толькі для сысуноў але і іншых жывёлаў сьпяць нават рыбы і мушкі дразафілы некаторыя жывёлы таксама ўпадаюць у зімовую сьпячку гібэрнацыю існуе таксама эстывацыя летняя сьпячка для таго каб схавацца ад летняй сьпякоты напрыклад некаторыя віды салямандры функцыя сну ў чалавека ўсё яшчэ зьяўляецца тэмай навуковых спрэчак раней лічылася што асноўная функцыя ёсьць адпачынкам для цела і мозгу але апошнія экспэрымэнты не пацьвярджаюць гэтага што датычыць мозгу лічыцца што адна з асноўных функцый сну кансалідацыя і аптымізацыя памяці і ўспамінаў ў мозгу чалавека недахоп сну прыводзіць да непаўнацэннага функцыянаваньня арганізму ў псыхалягічным і фізычным плянах недахоп сну накапліваецца кумулятыўна сьпірт арганічнае хімічнае спалучэньне утворанае з вуглевадароднага радыкалу ды адной ці некалькіх гідраксыльных групаў у залежнасьці ад колькасьці гідраксыльных групаў вылучаюцца аднаатомныя алькаголі двухатомныя гліколі трохатомныя і шмататомныя сьпірты сьпірты якія ўтрымліваюць бэнзольнае ядро называюцца араматычнымі напрыклад фэноль ніжэйшыя сьпірты вадкасьці вышэйшыя цьвёрдыя рэчывы сьпірты зьяўляюцца слабымі кісьлямі могуць утвараць солі алькагаляты вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца этэры тлушчы у агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам сьпірт разумеецца этаноль які атрымліваецца пры браджэньні цукру ды зьяўляецца асноваю алькагольных напояў таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне у хімічнай прамысловасьці выкарыстоўваюцца мэтаноль гліцэрын фэноль этыленгліколь ды іншыя сьпірты некаторыя шмататомныя сьпірты ўваходзяць у склад замяняльнікаў цукру сьпірты зьяўляюцца вялікай і разнастайнай клясай злучэньняў то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах сьпірты зьяўляюцца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня арганічнага сынтэзу і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты але і як прамежкавыя рэчывы якія валодаюць унікальнымі хімічнымі уласьцівасьцямі акрамя гэтага сьпірты зьяўляюцца важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці гэтак і ў паўсядзённым спажываньні афрадыта понтыя лімэнія анадыямена кіпрыда першапачаткова багіня ўрадлівасьці затым багіня каханьня афрадыта абуджае каханьне ў сэрцах багоў і людзей дзякуючы гэтаму яна пануе над сьветам ніхто ня можа пазьбегнуць ейнай улады толькі атэна гестыя і артэміда не падначаленыя ейнай магутнасьці афрадыта увасабленьне прыгажосьці і вечнай маладосьці культ афрадыты шырока распаўсюджаны ў старажытнай грэцыі малой азіі ды на выспах міжземнага мора у сыцыліі і асабліва на кіпры зьяўлялася ўлюбёным пэрсанажам антычных мастакоў паводле імені афрадыты названы астэроід афрадыта па раньняй вэрсіі нарадзілася з марское пены і кропляў крыві ўрана каля выспы кіфера а ласкавы зэфір прынёс яе на выспу кіпру там яе атачылі оры і адвялі на алімп у клясычнай вэрсіі афрадыта зьяўляецца дачкой зэўса і дыёны жыў на кіпры адзін мастак пігмаліён жыў у адзіноцтве пазьбягаючы шлюбу бо не падабалася яму аніводная дзяўчына і зрабіў зь белай слановай косьці дзяўчыну незвычайнай прыгажосьці ды так зрабіў што здавалася яна вось зараз працягне руку яму або зрушыць зь месца закахаўся мастак у яе і стаў падносіць ёй розныя падарункі прыгожыя каралі запясьці завушніцы падчас чарговых сьвятаў у гонар афрадыты пігмаліён каб не абурыць гнеў багоў на сябе ня стаў прасіць у афрадыты ажыўленьня статуі таму папрасіў каб багіня даравала дзяўчыну падобную на абточаную ім косьць вярнуўшыся дадому замест абточанай косьці дзяўчыны пігмаліёна ўжо чакала сапраўдная прыгажуня вось так багіня каханьня афрадыта даравала мастаку пігмаліёну сапраўднае каханьне прагрэсіў рок кірунак у рок музыцы галоўным чынам эўрапейскай які вылучаецца манумэнтальнасьцю кампазыцыяў складанасьцю тэкстаў эклектычнасьцю разнастайнымі экспэрымэнтамі з мэлёдыямі рытмамі вакальнымі партыямі узьнік у вялікабрытаніі ў другой палове х гадоў пік папулярнасьці прыпадае на пачатак х гадоў але й да сёньняшняга дню ў сьвеце існуе шмат гуртоў творчасьць якіх належыць да прагрэсіў року альбо мае яго асобныя рысы больш вузкія напрамкі ў межах прагрэсіў року арт рок сымфанічны рок прагрэсіў мэтал сымфа мэтал прагрэсіў рок узьнік на першай хвалі пратэсту супраць поп культуры ды спажывецкага грамадзтва напрыканцы х гадоў усе музыкі гэтага напрамку грэбавалі радыйным фарматам ды пажаданьнямі масавай аўдыторыі імкнуліся да больш поўнага самавыражэньня да складанасьці клясычнае й джазавае музыкі пры захаваньні асноўных рысаў року большасьць альбомаў прагрэсіў рок гуртоў канцэптуальныя аб яднаныя нейкай адзінай ідэяй прыклады існуюць нават нізкі альбомаў з агульнай канцэпцыяй як у гурта рэспубліка ірляндыя дзяржава што пакрывае прыкладна пяць шостых вострава ірляндыі прыкладна шостая частка вострава вядомая пад назвай паўночная ірляндыя і зьяўляецца часткай злучанага каралеўства вялікабрытаніі і паўночнай ірляндыі канстытуцыя абвяшчае што назва дзяржавы альбо па ангельску назва рэспубліка ірляндыя зьяўляецца афіцыйным апісаньнем дзяржавы паводле акту аб рэспубліцы ірляндыя асноўныя артыкулы гісторыя ірляндыі гісторыя рэспублікі ірляндыя ад студзеня году да сьнежня году ірляндыя была часткай злучанага каралеўства вялікабрытаніі і паўночнай ірляндыі у годзе шмат ірляндзкіх парлямэнтараў абраных падчас брытанскіх усеагульных выбараў году адмовіліся ад сваіх месцаў у брытанскі парлямэнт замест яны абвесьцілі сябе першым ірляндзкім урадам які называўся даўіл эйрайн ён у студзені году выпусьціў аднабаковую дэклярацыю аб незалежнасьці якая абвяшчала ірляндзкую рэспубліку ірляндыя больш не была часткай брытанскай імпэрыі з за малога прызнаньня ў сьвеце была скліканая парыская мірная канфэрэнцыя году гэта адбылося з за моцнай пазыцыі вялікабрытаніі на канфэрэнцыі пасьля англа ірляндзкай вайны таксама вядомай як ірляндзкая вайна за незалежнасьць брытанскае кіраўніцтва і кабінэт міністраў ірляндзкай рэспублікі падпісалі англа ірляндзкую дамову паводле якой ірляндыя атрымала статус дамініёну ірляндыя гэта парлямэнцкая рэспубліка прэзыдэнт краіны выбіраецца на сямігадовы тэрмін і можа перавыбірацца толькі адзін раз нягледзячы на тое што прэзыдэнт зьяўляецца збольшага намінальным кіраўніком краіны ён валодае некаторымі канстытуцыйнымі паўнамоцтвамі напрыклад кіруе дзяржаўным саветам які зьяўляецца кансультатыўным органам прэм ер міністар прызначаецца прэзыдэнтам па прапанове парлямэнта звычайна прэм ер міністры зьяўляюцца лідэрамі палітычных партыяў якія маюць большасьць у парлямэнце прэм ер міністар прызначае міністраў і ў апошнія гады з году кабінэт міністраў складаецца на кааліцыйнай аснове двухпалатны парлямэнт ірляндыі складаецца з сэнату і палаты прадстаўнікоў сэнат складаецца з сэнатараў зь якіх прызначаюцца прэм ер міністрам выбіраюцца двума ўнівэрсытэтамі і выбіраюцца на ўсеагульных выбарах палата прадстаўнікоў складаецца з дэпутатаў якія выбіраюцца на выбарах на прапарцыянальнай аснове паводле канстытуцыі выбары ў парлямэнт павінны праводзіцца не радзей аднаго разу ў гадоў паводле канстытуцыі ва ўрад уваходзяць членаў ня болей двух міністраў могуць быць прызначаны з сэнату а намесьнік прэм ер міністра і міністар фінансаў павінны быць прызначаны з палаты прадстаўнікоў ірляндыя ўвайшла ў эўрапейскі зьвяз у годзе ратыфікавала шэнгенскае пагадненьне ў годзе але да нашых дзён не ўвайшла ў шэнгенскую зону грамадзяне вялікабрытаніі маюць права ўезду на тэрыторыю ірляндыі без паспарту згодна з дамовай аб агульнай транспартнай зоне паміж краінамі але некаторыя формы ідэнтыфікацыі патрабуюцца ў аэрапартах і марскіх партах ірляндыя мае графстваў якія ўзьніклі згодна з культурнымі і гістарычнымі асаблівасьцямі рэгіёнаў краіны аднак некаторыя гістарычныя графствы былі аб яднаныя ў новыя адміністрацыйныя адзінкі у той час як графства дублін было падзелена на тры новыя адміністрацыйныя адзінкі ў х а графства тыпэрары было падзелена на дзьве часткі ў х усё гэта прывяло да таго што ў цяперашні час краіна мае адміністрацыйны падзел які складаецца з адміністрацыйных графстваў і пяць асобных гарадоў пяць гарадоў дублін корк лімерык голўэй і ўотарфорд адміністрацыйна выдзелены ў асобныя адзінкі яшчэ пяць гарадоў клонмэль драгхеда кілкэньні і ўэксфорд маюць асобную аўтаномію ў межаў сваіх графстваў агульная плошча вострава ірляндыя складае км зь якіх належаць рэспубліцы ірляндыя км астатняя частка выспы належыць вялікабрытаніі выспа ірляндыя знаходзіцца ў паўночнай частцы атлянтычнага акіяна на ўсходзе ад выспы знаходзіцца ірляндзкае мора якое злучаецца з акіянам праз пратоку канал сьв георга і кельцкае мора усходняе ўзьбярэжжа характэрызуецца пераважна адвеснымі скаламі узвышшамі і невялікімі гарамі зь якіх самай высокай зьяўляецца гара караўнтухіл вышынёй м унутраныя раёны краіны маюць раўнінны рэльеф які перасякаецца рэкамі самай вялікай зь якіх зьяўляецца рака шэнан і некалькімі невялікімі азёрамі цэнтральная частка краіны адносіцца да вадазбору ракі шэнан тут знаходзяцца балоты на якіх вядзецца здабыча торфу на ўзьбярэжным шэльфе ірляндыі знаходзяцца радовішчы нафты і прыроднага газу тэмпэратура паветра выспы знаходзіцца пад уплывам атлянтычнага акіяну і вызначаецца ўмеранымі паказчыкамі сярэдняя тэмпэратура паветра летам складае зімой клімат ірляндыі адзначаецца значнай колькасьцю ападкаў у некаторых раёнах краіны яны адбываюцца дзён у годзе эканоміка ірляндыі ў апошнія гады была хутка пераарыентавана з сельскай гаспадаркі на сучасную навукаёмістую якая спэцыялізуецца на абслугоўваньні высокатэхналягічнай прамысловасьці ірляндзкая эканоміка залежыць ад гандлю прамысловасьці і інвэстыцыяў эканамічны рост краіны ў г г склаў у сярэднім у г г прыкладна прамысловасьць забясьпечвае каля нацыянальнага прыбытку і каля прадукцыі прамысловасьці экспартуецца прыкладна працаздольнага насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы экспарт грае фундамэнтальную ролю эканамічнага росту ірляндыі паміж і гадамі колькасьць насельніцтва паменшылася з мільёнаў да мільёнаў чалавек прычынай такога моцна спадку насельніцтва была сьмерць ад голаду й эміграцыя пераважна да вялікабрытаніі а таксама да злучаных штатаў амэрыкі у годзе ірляндыя зьяўлялася краінай з самым хуткім ростам насельніцтва ў эўропе прырост у годзе быў а тры пяпярэднія гады каля у гэты час па за межамі выспы жыве ад да мільёнаў этнічных ірляндцаў ірляндыя вядомая на ўвесь сьвет сваімі аўтэнтычнымі танцамі агульнанацыянальнай традыцыяй зьяўляюцца сьпевы і музыка ірляндыя ўдзельнічае ў конкурсе песьні эўрабачаньне мазіла файрфокс вогнеліс раней вядомы як і найпапулярнейшы ў эўропе на год і другі па папулярнасьці ў сьвеце браўзэр які распаўсюджваецца пад вольнай ліцэнзыяй першы браўзэр з адкрытым зыходным кодам які дамогся такой папулярнасьці зьяўляецца нашчадкам праекту вызначаецца гнуткай канфігурабельнасьцю вялікай колькасьцю дадаткаў для вырашэньня розных задачаў карыстальніка мае дадаткі для фільтрацыі непажаданага зьместу он лайнавага перакладу вывярэньня правапісу узаемадзеяньня з блог рухавікамі ды іншыя існуюць вэрсіі для і іншых апэрацыйных сыстэмаў хоць невялікі паводле памеру браўзэр ён зьяўляецца адным з найбольш гнуткіх браўзэраў мае шырокія магчымасьці наладаў карыстальнік можа ўсталёўваць дадатковыя тэмы якія зьмяняюць зьнешні выгляд праграмы і дадаткі якія дадаюць новую функцыянальнасьць сярод адметных асаблівасьцяў можна вылучыць варта адзначыць што пералічаныя асаблівасьці зьяўляюцца адметнымі у першую чаргу паводле словаў саміх аўтараў правільнасьць найменьня некаторых асаблівасьцяў адметнымі эксклюзіўнымі для гэтага браўзэра або ўпершыню ўжытыя менавіта ў ім зьяўляецца чыньнікам спрэчак ды інтэрнэт дыскусіяў з убудаваным у браўзэр блякаваньнем усплывальных вокнаў карыстальнікі маглі пазнаёміцца ў напрыклад усталяваўшы абнаўленьне для і пры выкарыстаньні выкарыстаць укладкі некалькі старонак у адным акне можна было яшчэ ў браўзэры а з дапамогаю дадатковых модуляў і ў сёмая вэрсія якога таксама забясьпечвае гэтую магчымасьць безь неабходнасьці ўсталёўваць дадатковыя модулі з ростам папулярнасьці і павышэньнем цікавасьці хакераў заяўленая стваральнікамі павышаная бясьпека стала нярэдка аспрэчвацца зрэшты некаторыя гучныя заявы на небясьпечнасьць апынуліся фікцыяй убудаваная панэль пошуку маецца ў з вэрсіі за выключэньнем адладчыка здольнага паведаміць карыстальніку пра памылку ў сынтаксісе загружанае старонкі і паказаць нумар радка якая зьмяшчае памылку прыладаў для вэб распрацоўніка ў базавай канфігурацыі няма аднак існуе мноства пашырэньняў якія рэалізуюць неабходную функцыянальнасьць для вэб распрацоўнікаў у прыватнасьці карыстальніку інтэрнэт у якога зьявілася цікавасьць да загрузкі і ўсталёўкі на сваім кампутары варта назваць ня толькі плюсы але і мінусы гэтай праграмы якія ёсьць у яго гэтаксама як і ў любой іншай праграмы нават калі рэкляма сьцьвярджае зваротнае у параўнаньні з галоўным яго канкурэнтам у ёсьць як моцныя так і слабыя бакі адлюстраваньне кантэнту адразу дазваляе камфортна працягваць сэрфінг нават пры няпоўнай загрузцы старонкі што асабліва прыкметна пры марудным злучэньні і вялікай колькасьці ўкаранёных аб ектаў пры распрацоўцы адмысловая ўвага надавалася падтрымцы стандартаў адкрыты зыходны код прадукта дае яму дадатковыя плюсы для карыстальніка напрыклад магчымасьць упэўніцца пры наяўнасьці пэўнага досьведу у адсутнасьці закладкаў перарабіць браўзэр пад сябе і нават самастойна выправіць памылкі першапачаткова рухавік прызначаўся для браўзэра у якасьці замены старога рухавіка які выкарыстоўваўся з году для адладкі рухавіка была створаная адкрытая праграма на якой і адладжвалі у годзе была разабраная на браўзэр кліент электроннае пошты рэдактар каляндар і кліент які быў выпушчаны ў выглядзе дадатку да браўзэра на сёньняшні дзень стабільнай зьяўляецца вэрсія рухавіка яе нумар адпавядае вэрсіям і і вядзецца распрацоўка рухавіка новага пакаленьня напярэдадні рэлізу вэрсіі лістапада году браўзэр атрымаў ухвалу ад шматлікіх мэдыявыданьняў у тым ліку форбс і у першыя дзён пасьля выпуску яго спампавалі больш як мільёнаў чалавек пасьля чаго стаў адным з самых папулярных вольных прыкладаньняў з адкрытым кодам асабліва сярод хатніх карыстальнікаў кастрычніка году быў загружаны ў стомільённы раз усяго толькі праз дня пасьля выпуску вэрсіі па стане на лістапад займаў ужо на сусьветным рынку інтэрнэт браўзэраў а да сярэдзіны году доля складала паводле розных зьвестак ад да моцна пацясьніўшы пазыцыі браўзэра які выкарыстоўвае большасьць карыстальнікаў мазіла спыніла падтрымку другога выданьня сьнежня году гэта вэрсія выйшла чэрвеня году за першыя суткі праграму загрузілі чалавек што сталася сусьветным рэкордам які засьведчылі прадстаўнікі выданьня сусьветныя рэкорды гінэса колькасьць запамповак выданьня за першыя суткі чэрвеня году пераваліла за мільёнаў для новае вэрсіі значна перапрацавалі рухавік на зьмену прыйшла вэрсія якая праходзіць тэст у новай вэрсіі наступнай галоўнай вэрсіяй пасьля стала вэрсія якая была выпушчаная сакавіка г вэрсіі выйшаў жніўня у шостай вэрсіі пачаў падсьвечвацца дамэн у адрасным радку паменшаны час запуску з выкарыстаньнем вэрсіі выйшаў верасьня палепшаная апрацоўка памяці дададзены новы мэханізм рэндэрынгу для паскарэньня апэрацыяў з канвой у сыстэмах якія працуюць пад зьмены закладак ды пароляў цяпер амаль імгненна сынхранізуюцца калі выкарыстоўваецца цяпер прэфікс па змоўчаньні схаваны дададзеная падтрымка для дададзеная падтрымка для спэцыфікацыі палепшаная падтрымка пратакол абноўлены ад вэрсіі да вэрсіі дададзеная сыстэма добраахвотнай перадачы інфармацыі пра хуткадзейнасьць для паляпшэньня наступных вэрсіяў выпраўленыя некалькі праблем са стабільнасьцю выйшла лістапада адключаная падтрымка ад онаў усталяваных іншымі праграмамі па змоўчваньні з лістапада году ад выданьня ажыцьцяўляўся саматужны пераклад праграмы на беларускую мову з чэрвеня году ад выданьня яна афіцыйна падтрымліваецца па беларуску з студзеня году ад выданьня яна афіцыйна не падтрымліваецца па беларуску заснаваная напачатку актывістамі анархічнай групоўкі чырвоны жонд стылістыка жорсткі трэшавы сьцёб з палітычных рэаліяў кліпавы мантаж палітычная карыкатура на грані непрыстойнасьці максымальна ангажаваная падача навінаў сатырычныя коміксы палітычныя і культуралягічныя правакацыі за правобраз газэты была ўзятая газэта навіны назва і лягатып якой былі нязначна зьмененыя такім чынам што новая назва супала з распаўсюджанай назвай рэспубліканскай клінічнай псыхіятрычнай бальніцы навінкі якая знаходзіцца ў аднайменным пасёлку пад менскам канцэпцыя сплаў традыцыяў польскай памаранчовай альтэрнатывы францускай савецкага кракадылу ў мэтах вынаходніцтва новага беларускага контаркультурнага дыскурсу люты студзень выходзіць штомесяц накладам асобнікаў на правах самвыдату чорна белым друкам фармат а зь лютага афіцыйна зарэгістраваная пераходзіць на фармат а двухкаляровы друк зь сярэдзіны году ў газэце зьяўляецца аналітычная ўкладка прысьвечаная міжнароднай палітыцы беларускім сацыяльным праблемам у траўні году выхад газэты прыпынены на тры месяцы пасьля двух запар папярэджаньняў міністэрства інфармацыі рб за парушэньне маральных нормаў грамадзтва і абразу прэзыдэнта пасьля заканчэньня тэрміну прыпыненьня выхаду заключыць дамову на выданьне не атрымалася з аніводнай беларускай друкарняй з канца году выходзіць нерэгулярна накладам асобнікаў у фармаце глянцавага каляровага часопісу пад дахам рэдакцыі навінак створаныя дадатковыя культурныя праекты у тым ліку навінкі на рахунку якога поўнамэтражная палітычная камэдыя случай з пацаном александрыя шклоўская гоблін рымэйк брэндавай анастасыі слуцкай а таксама відэакомікс гудбай бацька кавэр вэрсія нямецкай мастацкай стужкі гудбай ленін быў прэзэнтаваны траўня пры ўдзеле рэдакцыі зарганізаваныя рок фэсты раздавім фашысцкую гадзіну і рок гільятына а таксама беларускі сацыяльны форум беларуская маладзёжная беларуская газэта дадатак да аднайменнай радыёстанцыі зарэгістраваная ў сакавіку году у ёй друкаваліся расшыфроўкі радыйных гутарак анонсы этэраў і ўсё што не зьмяшчалася ў радыёфармат калі радыёстанцыю зачынілі газэта засталася галоўны рэдактар тацьцяна мельнічук традыцыйны фармат старонак а газэта асьвятляла нараджэньне й разьвіцьцё палітычнай апазыцыі сярэдзіны канца х дзейнасьць незарэгістраваных моладзевых аб яднаньняў з усіх бакоў палітычнага сьпектру сачыла за разьвіцьцём й актуальным станам альтэрнатыўнай моладзевай культуры беларусі з па рэдакцыя газэты праводзіла у менску вулічны рок фэст купальле з беларускай маладзёжнай апошні нумар выйшаў у чэрвені году у кастрычніку году пасьведчаньне аб рэгістрацыі было скасаванае міністэрствам інфармацыі рб мэлатрон клявішны музычны інструмэнт які для кожнай клявішы мае магнітную галоўку ды адрэзак магнітнай стужкі што прайграваецца пры націсканьні гэтай клявішы на стужках звычайна запісаныя адпаведныя клявішам ноты узятыя на розных акустычных інструмэнтах флейце скрыпцы трубе і іншых але таксама гэта могуць быць рытмічныя ўзоры ці гукавыя спэцэфэкты мэлатрон быў створаны ў бірмінгэме вялікабрытанія на пачатку х гадоў у выніку перапрацоўкі чэмберлэну інструмэнту амэрыканскае вытворчасьці што працаваў на вельмі падобным прынцыпе першыя мадэлі мелі нязьменных набораў стужак з працягласьцю гучаньня прыкладна па сэкундаў у найбольш пашыранай мадэлі можна было ўсталяваць тры зьменныя наборы гукаў мэлатрон даваў магчымасьць імітаваць гучаньне аркестру ў студыйных умовах таксама ствараць паліфанічныя мэлёдыі з электронна сынтэзаваных гукаў у час калі існавалі толькі монафанічныя сынтэзатары упершыню ўжыў мэлатрон у гуказапісу гурт у годзе пасьля інструмэнт выкарыстоўвалі такія сусьветна вядомыя гурты як але найбольшую папулярнасьць ён набыў у межах прагрэсіў року мэлатрон стаў адным з асноўных інструмэнтаў у гуртах яго гучаньне зрабілася неад емнай прыкметай стылю самым вялікім недахопам мэлатронаў быў вельмі высокі кошт таксама яны былі прыдатныя толькі для працы ва ўмовах студыі яны шмат важылі пры транспартыроўцы галоўкі хутка разладжваліся часта ірваліся магнітныя стужкі у х гадох на зьмену мэлатрону прыйшлі больш танныя й мабільныя электронныя сэмплэры аднак некаторыя музыкі дагэтуль ужываюць мэлатрон каб перадаць спэцыфічную атмасфэру прагрэсіў року х віктар андрэевіч юшчанка нарадзіўся лютага году трэці прэзыдэнт украіны былы прэм ер міністар украіны лідэр палітычнага блёку наша ўкраіна лідэр аранжавай рэвалюцыі віктар юшчанка нарадзіўся на поўначы ўкраіны ў сумскай вобласьці ў сям і вясковых настаўнікаў па сканчэньні сярэдняй школы юшчанка паступіў у тарнопальскі фінансава эканамічны інстытут які скончыў у годзе па спэцыяльнасьці бугальтарскі ўлік пасьля гэтага працаваў калгасным бугальтарам праз год ён ужо перайшоў на працу ў мясцовае аддзяленьне дзяржбанку ссср адкуль яго перавялі ў кіеў у годзе ў аддзел крэдытаваньня і фінансаваньня сельскай гаспадаркі у годзе юшчанка стаў намесьнікам старшыні праўленьня агропромбанку у годзе перайменаваны ў банк украна у годзе пасьля атрыманьня ўкраінай незалежнасьці ён узначаліў нацыянальны банк украіны ён кіраваў увядзеньнем нацыянальнай валюты украінскай грыўны што ўважаецца за немалую эканамічную перамогу таксама лічыцца што менавіта дзякуючы юшчанку ўкраінская грыўна не абвалілася падчас сусьветнага фінансавага крызісу ў годзе у годзе леанід кучма прызначыў віктара юшчанку прэм ер міністрам украіны з ухвалы міжнароднага валютнага фонду й іншых заходніх установаў урад юшчанкі атрымаў вотум недаверу ў годзе пасьля чаго ён заснаваў кааліцыю партыяў наша ўкраіна наша украна у годзе віктар юшчанка выставіў сваю кандыдатуру на пасаду прэзыдэнта прэзыдэнцкая гонка была надзвычай доўгая тры туры і поўная скандалаў верасьня віктар юшчанка праўдападобна быў атручаны нейкімі хімічнымі рэчывамі верагодна дыяксінамі атручэньне моцна паўплывала на твар віктара юшчанкі ва ўпартай і працяглай барацьбе у выніку трох галасаваньняў вярхоўны суд украіны загадаў правесьці паўторнае галасаваньне другога туру з прычыны фальсыфікацыяў віктар юшчанка нарэшце перамог свайго супраціўніка тагачаснага прэм ер міністра віктара януковіча перагаласаваньне было прызначана пасьля таго як украінцы распачалі масавыя вулічныя акцыі пратэстаў на майдане незалежнасьці ў кіеве і іншых гарадох гэтыя пратэсты атрымалі назву памаранчавая рэвалюцыя яна станіславаўна дзягілева больш вядомая як янка верасьня траўня расейская паэтка сьпявачка удзельніца гуртоў великие октябри й коммунизм нарадзілася верасьня году ў новасыбірску бацька станіслаў іванавіч па прафэсіі цеплаэнэргетык маці галіна дзяменцеўна інжынэр прамысловай вентыляцыі вучылася ў новасыбірскай школе якую скончыла ў годзе зь дзяцінства цікавілася літаратураю займалася ў музычнай школе па клясе фартэпіяна але праз год кінула пазьней навучылася граць на гітары ужо ў першым клясе пісала вершы якія хутчэй за ўсё не захаваліся у годзе янка паступіла ў новасыбірскі інстытут інжынэраў воднага транспарту дзе правучылася толькі да другога курсу там яна ўдзельнічае ў ансамблі палітычнай песьні амиго зь якім езьдзіць па вобласьці з канцэртамі м годам датуюцца першыя вядомыя вершы янкі у сьнежні таго ж году на адным з кватэрных канцэртаў наладжаных і ляцяевай яна знаёміцца з а башлачовым яго песьні наклалі адбітак на пазьнейшую творчасьць янкі менавіта з гэтага часу яна пачынае сыстэматычна пісаць некаторыя свае вершы кладзе на музыку у красавіку году на і новасыбірскім рок фэстывалі янка пазнаёмілася зь ягорам летавым лідэр панк гурта гражданская оборона ды закахалася ў яго наступныя паўтара году яны вандруюць і граюць разам у ліпені году сыбірскія музыкі меліся выступаць на фэсьце ў падмаскоўным падольску але выступленьне было забароненае усю другую палову году летаў езьдзіць па розных гарадох хаваючыся ад перасьледу і янка зь ім разам пры кожнай магчымасьці яны даюць канцэрты песьні янкі выклікаюць цікаўнасьць у публікі да яе прыходзіць вопыт упэўненасьць ва ўласных сілах у гадох напісана большасьць песень янкі яна ўдзельнічае ў праектах летава гражданская оборона ды коммунизм песьні самой янкі ўпершыню былі запісаныя ў канцы году ў омску ю шарстабітавай на партатыўны японскі магнітафон першы сапраўдны альбом янкі не положено быў запісаны ў студзені году пакладзены ў аснову выдадзенай у годзе кружэлкі з такою ж назваю першае выступленьне янкі перад вялікай аўдыторыяй адбылося на фэстывалі альтэрнатыўнай і леварадыкальнай музыкі ў цюмені чэрвень яна выступала адна грала на электрычнай гітары у залі быў аншляг за два тыдні да канцэрту быў запісаны альбом деклассированным элементам з утвораным пры ўдзеле летава гуртом великие октябри у тым жа годзе адбыліся яшчэ два вялікія электрычныя канцэрты у цюмені і ў кургане ладзяцца кватэрныя канцэрты ў кіеве вільні ленінградзе маскве увосень янка запісвае тры песьні з новасыбірскім гуртом закрытое предприятие запіс выдадзены ў годзе разам з альбомам деклассированным элементам у годзе янка з октябрями дае шэраг электрычных канцэртаў у маскве й новасыбірску удзельнічае ў зборных канцэртах памяці башлачова ў маскве лютага ды ленінградзе лютага кватэрныя акустычныя канцэрты адбываюцца ў вялікай колькасьці ў розных гарадох ссср шмат зь іх былі запісаныя на стужку янка ўступае разам з обороной у ленінградзкі рок клюб але так там і не прыжываецца запісаны акустычны альбом продано а пазьней два электрычныя ангедония і домой на канцэпцыю электрычных альбомаў моцна паўплываў летаў яны гучаць вельмі падобна да запісаў обороны таго ж году запісы янкі пасьпяхова распаўсюджваюцца ў народзе як у ссср так і ў эмігранцкім асяродзьдзі ў эўропе у гадох янку ўсё часьцей заўважаюць у змрочным настроі у яе вершах часьцей сустракаюцца матывы падзеньня сьмерці ў размовах зь сябрамі яна зрэдку выказвае намер пайсьці з жыцьця свае апошнія песьні якія потым увайшлі ў кружэлку стыд и срам янка запісала ў новасыбірску ў лютым году яна больш не давала канцэртаў рэдка выходзіла з хаты згубіла цікаўнасьць да людзей бацька яны яго другая жонка ала віктараўна ды яе сын сяргей шчуракоў падтрымлівалі яе як маглі аднак красавіка сяргей шчуракоў памірае ў шпіталі перажытае гора толькі пагоршыла становішча янкі сапраўдная вядомасьць прыйшла да янкі пасьля сьмерці намаганьнямі летава былі выдадзеныя вінілавыя кружэлкі не положено ды стыд и срам а пазьней і іншыя студыйныя й канцэртныя запісы песьні якія прысьвечаны дзягілевай альбо адсылаюць да яе творчасьці стварылі музыканты д равякін н маркава в арэф ева я фёдараў з рамазанава і іншыя існуюць спробы перапеву песень янкі гурты пилот ковчег у гадох у маскве ладзіліся штогадовыя фэсты памяці янкі аднак потым былі прыпыненыя у годзе выйшла кніга ўспамінаў янка творчая спадчына яны дзягілевай песень і верш асноўныя іх матывы сусьветная несправядлівасьць страта чалавечнасьці гучыць заклік да вяртаньня дамоў да сапраўднага жыцьця першая кніга вершаў дзягілевай выйшла толькі пасьля яе сьмерці хоць творы для яе янка падрыхтавала яшчэ пры жыцьці набраўшы на друкарскай машынцы у годзе іркуцкія сябры янкі дапоўнілі рукапіс ілюстрацыямі ды адтыражавалі на капіявальным апараце у годзе выйшла факсымільнае выданьне кнігі зборнік тэкстаў і нотаў песень янкі быў выдадзены ў годзе ў сэрыі песень выдадзеныя запісы янкі просты лік натуральны лік які мае роўна дзельнікі самога сябе ды лікі што маюць больш за дзельнікі называюцца складовымі паводле асноўнае тэарэмы арыфмэтыкі кожны лік большы за можна прадставіць у выглядзе здабытку простых лікаў прытым толькі адным спосабам ня ўлічваючы перастаноўкі множнікаў пачатак пасьлядоўнасьці простых лікаў простых лікаў бясконца шмат даказаў эўклід хай колькасьць простых лікаў канечная але тады ніводзін зь іх ня дзеліць іх здабытак плюс што немагчыма леанард ойлер паказаў што сума лікаў адваротных простым разьбягаецца вядома што колькасьць простых лікаў меншых за ёсьць для кожнага натуральнага ёсьць просты лік ня меншы за і ня большы за пастулат бэртрана у арытмэтычнай прагрэсіі дзе і узаемна простыя існуе бясконца шмат простых лікаў тэарэма дырыхле найбольшы вядомы цяпер просты лік зьяўляецца лікам мэрсэна у яго дзесятковым запісе лічбаў самы просты мэтад пабудовы сьпісу простых лікаў да нейкага значэньня рэшата эратасфэна для задачы праверкі ці зьяўляецца зададзены лік простым доўгі час практычна ўжываліся толькі імавернасныя альгарытмы напрыклад тэст мілера рабіна у годзе быў знойдзены дэтэрмінаваны альгарытм полінаміяльнай складанасьці для больш вузкіх клясаў лікаў існуюць спэцыфічныя тэсты на простасьць напрыклад тэст люка лемэра для лікаў мерсэна на практыцы простыя лікі ўжываюцца ў крыптасыстэмах з адкрытым ключом у генэратарах псэўдавыпадковых пасьлядоўнасьцяў просты лік называецца простым лікам сафі жэрмэн калі лік таксама зьяўляецца простым гэтыя лікі прыцягнулі ўвагу таму што сафі жэрмэн француская вучоная матэматык красавіка чэрвеня даказала што апошняя тэарэма фэрма выконваецца для такіх лікаў першыя простыя лікі сафі жэрмэн пасьлядоўнасьць простых лікаў сафі жэрмэн называецца ланцуг канігана першага парадку кожны элемэнт гэтай пасьлядоўнасьці акрамя першага і апошняга ёсьць адначасова просты лік сафі жэрмэн і бясьпечны просты гэта просты лік у выглядзе дзе таксама просты дранікі страва беларускай кухні невялікія праснакі з таркаванай бульбы ды мукі з начыньнем або безь яго цеста для дранікаў складаецца з таркаванай сырой бульбы мукі і яек у яго склад таксама могуць уваходзіць цыбуля морква сьмятана сыракваша у якасьці начынкі можа ўжывацца мяса грыбы вараныя яйкі дранікі смажацца на алеі ці сьвіным тлушчы пасьля чаго альбо адразу спажываюцца альбо запякаюцца ў гаршчку з салам сьмятанай цыбуляй грыбамі дранікі зьяўляюцца адной з самых вядомых беларускіх страваў аднак у беларускую кухню яны прыйшлі ў першай палове стагодзьдзя зь нямецкай кухні пры пасярэдніцтве жыдоўскай дзе яны вядомыя як латкес пісьмовы рэцэпт упершыню падаецца ў кнізе яна шытлера кухар добра навучаны гэтая страва таксама вядомая ў нямецкай чэскай украінскай і летувіскай кухнях сяргей войчанка лістапада сьнежня беларускі мастак і дызайнэр які працаваў разам з уладзімерам цэсьлерам вядомы сваімі дасьціпнымі рэклямнымі постэрамі й плякатамі на сацыяльныя тэмы сяргей войчанка нарадзіўся ва ўкраіне у марыюпалі ў сям і марака сям я пераехала ў менск дзе жылі іх родныя калі яму было чатыры гады усе родзічы па маці паходзілі зь беларусі у годзе перайшоў у менскую мастацкую школу на аддзяленьне скульптуры навучаньне моцна паўплывала на станаўленьне войчанкі як мастака у школе сфармаваўся ягоны густ у мастацтве архітэктуры кіно музыцы у годзе ён скончыў мастацкую школу а ў годзе паступіў на факультэт дызайну беларускага дзяржаўнага тэатральна мастацкага інстытута бдтмі цяпер беларуская акадэмія мастацтваў дзе і спаткаў свайго будучага партнэра ўладзімер цэсьлера працуюць разам з году у годзе абараніў дыплём сэрыяй плякатаў гісторыя менску у тым жа годзе за гэтую сэрыю плякатаў атрымаў сваю першую ўзнагароду аўтар плякатаў нержавеюий сталин начало войны в польше карл маркс х афганистан от международного года мира к миру без войн и оружия война несет людям афган эх в яблочко плякат вудсток лет зьберагаецца ў калекцыі люўра работы цэсьлера і войчанкі выстаўляліся на шматлікіх выставах і атрымлівалі ўзнагароды ў многіх краінах эўропы польшчы фінляндыі расеі францыі й іншых атрымаў больш за узнагарод міжнародных конкурсаў біенале і фэстываляў плякату увосень году сяргею войчанку была праведзеная апэрацыя шунтаваньня сэрца але нягледзячы на апэрацыю ён памёр праз два месяцы ў выніку сардэчнага прыступу за месяц да сьмерці войчанкі адбылася іхная выстава на манмартры ў парыжы уладзімер тэраўскі лістапада беларускі дырыгент кампазытар фальклярыст нарадзіўся ў мястэчку раманава слуцкага павету менскай губэрні цяпер вёска леніна слуцкага раёну менскай вобласьці у годзе скончыў слуцкую духоўную вучэльню у служыў у войску у другой палове х жыў на ўрале кіраваў аматарскімі харавымі калектывамі сьпяваў у капэле дз агрэнева славянскага вярнуўся ў беларусь у пачатку х узначальваў царкоўны хор старажоўскай царквы аматарскі хор менскага таварыства цьвярозасьці выкладаў сьпевы ў пачатковых школах у годзе стварыў менскі беларускі хор які ў годзе ўвайшоў у склад першага беларускага таварыства драмы і камэдыі у кіраваў харавой капэлай у беларускім савецкім тэатры уваходзіў у склад таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва улетку году арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі ў асіпавічах пасьля ўтварэньня беларускага дзяржаўнага тэатру ў менску бдт яго галоўны хормайстар арыштаваны чк у годзе разам з у фальскім прысуджаны да расстрэлу замененага гадовым зьняволеньнем у вызвалены кіраваў харавымі калектывамі бду мбпт саюзу паштавікоў тэлеграфістаў стварыў музыку да спэктакляў бдт бязьвінная кроў у галубка каваль ваявода е міровіча і інш найбольш вядомай стала музыка да спэктакля на купальле міхася чарота у прыватнасьці да песьні купалінка напісаў песьні і рамансы на словы янкі купалы якуба коласа зьмітрака бядулі міхася чарота і іншых запісваў і гарманізаваў народныя песьні частка якіх апублікавана ў зборніках беларускі сьпеўнік з нотамі на тры галасы паводле народных мэлёдыяў беларускі лірнік вайсковы зборнік браў удзел у рабоце музычнай сэкцыі інбелкульту пасьля году звольнены з працы абвінавачаны ў нацыянал дэмакратызьме служыў у царкоўным хоры старажоўскай царквы менску арыштаваны жніўня расстраляны ў нквд менску рэабілітаваны ў годзе янка юхнавец сапраўднае імя іван юхнавец псэўданімы я юхна к юхневіч крыптонім я ю лістапада студзеня беларускі паэт пісьменьнік драматург мастак скульптар нарадзіўся ў вёсцы барадок пад бягомлем цяпер докшыцкі раён віцебскай вобласьці у сялянскай сям і да вялікай айчыннай вайны скончыў сярэднюю школу бацькоў ды пецярых малодшых братоў спалілі карнікі летувісы ў гады вайны сам янка юхнавец быў арыштаваны сд і вывезены ў нямеччыну трапіў у лягер перамешчаных асобаў вучыўся ў беларускай гімназіі імя янкі купалы жыў у баварыі працаваў на сельскай гаспадарцы у годзе скончыў вольны ўнівэрсытэт у мюнхэне па спэцыяльнасьці заходнеэўрапейскае права угэтым жа годзе зьехаў у зша большую частку жыцьця правёў у эміграцыі у сакавіку году фундацыяй крэчэўскага заснаваная літаратурная прэмія імя янкі юхнаўца з мэтаю ўшанаваньня памяці выбітнага пісьменьніка ды спрыяньня разьвіцьцю літаратуры яна прысуджаецца ў дзень нараджэньня пісьменьніка штогод лістапада у эміграцыі пачаў пісаць вершы ды прозу першыя вершы апублікаваныя ў годзе ў часопісе шыпшына ды ў годзе ў часопісе сакавік аўтар апавяданьняў навел гістарычнай аповесьці ўспамінаў яно не зазнаў уплыву беларускай савецкай літаратурнай традыцыі творы аўтара за савецкім часам былі забароненыя рыгор крушына сапраўднае імя рыгор казак сьнежня сакавіка беларускі паэт празаік крытык нарадзіўся ў вёсцы бязьверхавічы пад слуцкам ягоны першы зборнік вершаў пад назвай паэзія чырвонаармейца выйшаў у менску ў годзе у годзе крушына скончыў маскоўскі інстытут кінэматаграфістаў у часе вайны апынуўся ў акупаваным менску адкуль патрапіў у эміграцыю дзе працягваў сваю творчасьць выпускаючы паэтычныя кнігі працаваў рыгор крушына і на радыё свабода стаў адным з заснавальнікаў беларускага інстытуту навукі й мастацтва ў нью ёрку а таксама першым беларусам сябрам міжнароднага пэн цэнтру памёр у зша сем зборнікаў вершаў апублікаваных пры жыцьці а таксама пасьмяротныя ўжо на беларусі руслана сьцяпанаўна лыжычка сцэнічны псэўданім руслана нарадзілася траўня львоў вядомая ўкраінская сьпявачка танцорка і прадусарка у годзе руслана перамагла ў конкурсе эўрабачаньне зь песьняй за год да гэтага яе альбом дикі танці ва ўкраіне быў прададзены накладам больш як асобнікаў і стаў плацінавым руслана нарадзілася і гадавалася ў львове яшчэ дзіцём сьпявала ў гурце орион а потым у дзіцячым ансамблі усмішка скончыла музычную вучэльню і паступіла на дырыгенцкі факультэт львоўскай кансэрваторыі прафэсійна грае на фортэпіяна у руслана і аляксандар ксэнафонтаў з кім яна пабралася шлюбам праз два гады асноўваюць рэклямную студыю люксэн руслана агучвае шматлікія радыёрэклямы у тым ліку фірмаў і у сярэдзіне х бярэ ўдзел у некалькіх музычных праектах перамагае на ўкраінскіх песенных конкурсах у годзе руслана выдае свой першы альбом мить весни імгненьне вясны які набывае папулярнасьць у годзе руслана ўдзельнічае ў запісу каляднага мюзіклу останн різдво х апошнія каляды х які атрымвае ўзнагароду фільм году ва ўкраіне у годзе ейны альбом дикі танці ва ўкраіне становіцца плацінавым было прададзена больш як асобнікаў траўня году руслана перамагае ў музычным конкурсе эўрабачаньне які праходзіў у стамбуле турэччына зь песьняй вялікая тэарэма фэрма адна з самых вядомых тэарэмаў у гісторыі матэматыкі тэарэма сьцьвярджае п ер дэ фэрма сфармуляваў тэарэму ў годзе на палях кнігі арытмэтыка дыяфанта з заўвагай што знойдзены ім цудоўны доказ гэтай тэарэмы задаўгі для таго каб умясьціць яго на палях кнігі арыгінал па лацінску пазьней фэрма апублікаваў доказ для выпадку дзе ён ні словам ня згадвае агульны доказ для ўсіх лікаў а гэта азначае што ён праўдападобна альбо ня меў доказу для агульнага выпадку альбо за гэты час знайшоў памылку ў ім для поўнага доказу трэба давесьці што тэарэма верная для выпадку і для выпадкаў калі няцотны просты лік нягледзячы на шматгадовыя высілкі многіх вядомых матэматыкаў доказ тэарэмы не маглі знайсьці больш як гадоў верагодна гэтая тэарэма мае найбольшую колькасьць запрапанаваных няправільных доказаў крыху пазьней сам фэрма апублікаваў доказ тэарэмы для а ойлер даказаў тэарэму ў выпадку выпадак быў даказаны ў годзе дырыхле і лежандрам а быў даказаны ў годзе нарэшце у годзе эндру ўайлз разам са сваім былым вучнем рычардам тэйларам знайшлі доказ ён быў надрукаваны ў часапісе у годзе і займае старонак нават ня ўсе прафэсійныя матэматыкі здольныя зразумець лягічны ланцуг гэтага доказу гісторыя работы над доказам амаль настолькі ж таямнічая як і сама тэарэма эндру ўайлз працаваў над ім сем гадоў у поўным сакрэце калі ён прэзэнтаваў свой доказ цягам трох лекцыяў у кэмбрыджскім унівэсытэце чэрвеня году аўдыторыя была ўражаная колькасьцю ідэяў і канструкцыяў на жаль пасьля больш глыбокага вывучэньня была знойдзеная сур ёзная памылка якая ламала ўвесь доказ уайлз разам з тэйларам патрацілі цэлы год спрабуючы ажывіць доказ у верасьні году яны нарэшце здолелі выратаваць гэты доказ скарыстаўшы адкінуты кавалак з ранейшых спробаў уайлза давесьці тэарэму эндру ўайлз упэўнены што фэрма ня меў доказу гэта немагчыма гэта доказ га стагодзьдзя эспэранта саманазва міжнародная штучная пабудаваная мова найбольш пасьпяховая і пашыраная сярод усіх штучных моваў была распачатая людвікам замэнгофам у назва яе паходзіць ад псэўданіму той хто спадзяецца пад якім быў апублікаваны першы падручнік аўтар спадзяваўся на тое што гэтая мова будзе добрым сродкам для паразуменьня ўсіх народаў мэта эспэранта стаць не адзінай а другой дадатковай пасьля роднай і дапаможнай у зносінах зь іншымі людзьмі колер надзеі зялёны яго маюць сымбалі эспэранта зорка і сьцяг у наш час гэтая мова ўжываецца ў шматлікіх сфэрах чалавечага жыцьця найперш у турызьме ліставаньнях культурным і літаратурным абмене пры навучаньні мовам акрамя перакладной эспэранта мае арыгінальную літаратуру пэрыядычныя выданьні музыкальныя творы радыёперадачы існуюць грамадзкія і прафэсійныя арганізацыі праводзяцца курсы мовы альфабэт мовы пабудаваны на аснове лацінскага у ім літараў якія адпавядаюць гукам пяці галосным двум паўгалосным і зычнаму у альфабэце літары называюцца так зычныя зычны о галосныя проста галосны і г д кожнай літары адпавядае адзін гук фанэматычнае пісьмо чытаньне літараў не залежыць ад яе становішча ў слове націск заўсёды падае на перадапошні склад пра вымаўленьне большай часткі гукаў магчыма здагадацца без спэцыяльнай падрыхтоўкі і інш вымаўленьне іншых трэба запомніць спэцыфічныя літары эспэранта з надрадковымі знакамі дыякрытыкай сярод стандартных шматмоўных раскладак даступных для распаўсюджаных апэрацыйных сыстэм могуць быць атрыманыя пры дапамозе націсканьня на адпаведную літару пасьля мёртвай клявішы ў канадзкай раскладцы таксама існуе шмат спэцыяльных праграмаў для хуткага набору гэтых літараў макрасы для існуюць раскладкі пад у прыватнасьці у стандартных варыянтах і большасьць сайтаў інтэрнэту уключаючы і разьдзел вікіпэдыі на эспэранта аўтаматычна пераўтварае сымбалі з набранымі ў постпазвцыі іксамі ікс не ўваходзіць ў альфабэт эспэранта і можа разглядацца як службовы сымбаль у сымбалі з дыякрытыкай напрыклад са злучэньня атрымліваецца аналягічныя сыстэмы набору сымбаляў з дыякрытыкай дзьве пасьлядоўна нажатыя клявішы набіраюць адзін знак існуюць і для іншых моваў напрыклад у канадзкай шматмоўнай раскладцы для набору францускай дыякрытыкі таксама можна карыстацца клявішай і лічбамі на лічбавай клявіятуры спачатку пішуць адпаведную літару напрыклад для потым націскаюць і набіраюць і над літарай зьяўляецца цыркумфлекс калі ж набраць то зьявіцца знак для у якасьці замены дыякрытыкі таксама выкарыстоўваецца літара дадзены спосаб зьяўляецца афіцыйнай заменай дыякрытыкі паколькі ён прапанаваны ў асновах эспэранта тыпаграфіі якія не маюць літар могуць у першы час выкарыстоўваць але гэты спосаб робіць артаграфію нефанэматычнай і абцяжарвае аўтаматычную сартыроўку і перакадыраваньне з распаўсюджваньнем юнікоду гэты спосаб як і іншыя узору дыякрытыкі ў постпазыцыі і падобныя сустракаюцца ў тэкстах усё радзей большая частка слоўніку складаецца з раманскіх і германскіх каранёў а таксама з інтэрнацыяналізмаў лацінскага і грэцкага паходжаньня ёсьць невялікая колькасьць асноваў запазычаных з славянскіх польская і расейская моваў ці празь іх пасярэдніцтва словы якія пазычаюцца прыстасоўваюцца да фаналёгіі эспэранта і запісваюцца фанэматычным альфабэтам гэта значыць зыходная артаграфія мовы крыніцы не захоўваецца агулам лексычная сыстэма эспэранта выяўляе сябе як аўтаномная якая неахвотна запазычвае асновы для новых паняцьцяў звычайна ствараецца новае слова з ужо існых у мове элемэнтаў чаму садзейнічаюць разнастайныя магчымасьці словаўтварэньня яскравым прыкладам тут можа быць параўнаньне зь беларускай мовай такая асаблівасьць мовы дазваляе зьвесьці да мінімуму колькасьць каранёў і афіксаў неабходных для валоданьня мовай у размоўным эспэранта ёсьць тэндэнцыя да замены словаў лацінскага паходжаньня словамі створанымі з эспэранта каранёў паводле апісальнага прынцыпу паводка замест слоўнікавага залішні замест слоўнікавага як у прыказцы трэці лішні і г д граматыку эспэранта магчыма выкласьці ў выглядзе правілаў без выключэньняў менавіта ў выглядзе правілаў быў выдадзены першы падручнік мовы для напісаньня выкарыстоўваецца фанэматычны альфабэт гэта значыць з аднасэнсоўным двухбаковым адпавяданьнем напісаньня й вымаўленьня словаў на лацінскай аснове мова адрозьніваецца рэгулярнасьцю кожная асноўная частка мовы мае свой канчатак напрыклад о у назоўнікаў а у прыметнікаў і у дзеясловаў у нявызначанай форме е у вытворных прыслоўяў у сыстэме эспэранта дзеяслову тры часы ва ўмоўным ладзе дзеяслоў мае толькі адну форму я пайшоў бы загадны лад утвараецца пры дапамозе фарманту ідзі паводле гэтай парадыгмы спрагаецца нават дзеяслоў быць які нават у некаторых штучных мовах бывае няправільным увогуле парадыгма спражэньняў эспэранта ня мае выключэньняў у сыстэме склонаў маецца ўсяго два склоны назоўны намінатыў і вінавальны акузатыў астатнія адносіны перадаюцца пры дапамозе разнастайнай сыстэмы прыназоўнікаў зь фіксаваным сэнсам назоўны склон не маркіруецца асаблівым канчаткам вёска паказчыкам вёску вінавальны склон як і ў беларускай мове выкарыстоўваецца таксама для вызначэньня кірунку у вёсцы у вёску за краты за кратамі у эспэранта два лікі адзіночны і множны адзіночны не маркіруецца дзіця а множны маркіруецца паказчыкам множнасьці дзеці тое ж самае і для прыметнікаў прыгожы прыгожыя калі адначасова выкарыстоўваецца вінавальны склон і множны лік паказчык множнасьці ставіцца ў самым пачатку прыгожых дзяцей граматычнай катэгорыі роду ў эспэранта няма маюцца займеньнікі ён яна яно для неадушаўлённых назоўнікаў а таксама жывёл у выпадках калі плоць невядомая ці ня мае значэньня дзеепрыметнікі і дзеепрыслоўі ўтвараюцца шляхам даданьня суфіксу да асновы дзеяслову для дзеепрыметнікаў а а для дзеепрыслоўяў е для субстанаваных дзеепрыметнікаў о такім чынам дзеепрыслоўі маюць тыя ж формы і спосабы іх утварэньня што і прыметнікі дзепрыслоўі што і прыслоўі тут прыведзена табліца суфіксаў ступені параўнаньня перадаюцца дадатковымі словамі вышэйшая ступень больш менш найвышэйшая ступень самы прыклад мова мае некалькі дзясяткаў прыставак і суфіксаў якія маюць пастаянны сэнс і дазваляюць утвараць зь нешматлікай колькасьці каранёў мноства новых словаў некаторыя суфіксы пры дапамозе гэтых суфіксаў магчыма ад каранёў дрэў дом піс прыгож рус вар утварыць словы таксама ёсьць суфіксы якія дазваляюць утвараць ад назваў рэчаў і рэчываў назвы ёмістасьцяў для іх чарнілы чарнільніца частку цэлага рэч ёсьць прыстаўкі са значэньнямі сваяцтва праз шлюб абедзьве плоці антонім да дадзенага слова яшчэ адна зручная сыстэма ў эспэранта прапануе сувязь займеньнікаў і асобных прыслоўяў пры дапамозе іх падзелу на структурныя элемэнты з тыпаў сказаў і прыслоўяў простым зьліцьцём атрымліваецца словаў стваральнік эспэранта л заменгоф вольна гаварыў на некалькіх мовах дзьве зь якіх былі славянскімі расейская і польская сярод першых перакладаў заклаўшых асновы літаратурнага стылю эспэранта былі творы расейскіх пісьменьнікаў рэвізор гогаля завея пушкіна княжна мэры лермантава і інш што тычыцца славянскага ўплыву на фаналягічным узроўні можна сказаць што ў эспэранта няма ніводнай фанэмы якой не было б у расейскай ці ў польскай мовах альфабэт эспэранта нагадвае чэскі славацкі харвацкі славенскі альфабэты адсутнічаюць сымбалы актыўна выкарыстоўваюцца сымбалі з дыякрытыкай і у лексыцы за выключэньнем словаў якія абазначаюць чыста славянскія рэаліі боршч і інш з каранёў пададзеных толькі маглі быць узятыя з расейскай ці польскай мовы але славянскі ўплыў у лексыцы праяўляецца ў актыўным ужываньні прыназоўнікаў у якасьці прыставак напрыклад пад слухаць падслухоўваць падваеньне асноваў ідэнтычна такому ў расейскай мове полным полно в конце концов асобныя славянізмы першых гадоў існаваньня эспэранта былі нівэляваныя напрыклад дзеяслоў выглядаць быў заменены новым у сынтаксісе асобных прыназоўнікаў і злучнікаў захоўваецца славянскі ўплыў які раней быў яшчэ большым хаця ў тэорыі але на практыцы паводле славянскай мадэлі ажыцьцяўляецца і ўзгадненьне часоў ён сказаў што ўжо зрабіў гэта ён сказаў што будзе там можна сказаць што ўплыў славянскіх моваў найперш расейскай на эспэранта значна мацнейшы чым гэта прынята лічыць і пераўзыходзіць уплыў раманскіх і германскіх моваў сучаснае эспэранта пасьля расейскага й францускага пэрыядаў уступіла ў гэтак званы міжнародны пэрыяд калі асобныя этнічныя мовы ўжо не аказваюць значнага ўплыву на яе далейшае разьвіцьцё існуюць дзясяткі галіновых аб яднаньняў эспэрантыстаў так станам на красавік году ў сусьветнай асацыяцыі эспэрантыстаў уваходзілі як калектыўныя чальцы галіновых аб яднаньняў большасьць з гэтых аб яднаньняў вядзе й дапаўняе тэрміналягічныя слоўнікі ў сваёй галіне амаль усе слоўнікі выкладзены ў інтэрнэт і рэгулярна абнаўляюцца пры вольным бясплатным доступе важнейшыя галіны напрыклад інфарматыка фізыка электроніка маюць па некалькі вэрсіяў слоўнікаў якія вядуць розныя калектывы як і ў эспэранта ўвогуле у тэрміналёгіі таксама прымаюцца меры для пазбаўленьня ад двухсэнсоўнасьцяў напрыклад момант часу вызначаецца словам але фізычныя велічыні вярчальнага руху які ня маюць вымернасьці часу момант інэрцыі момант імпульсу вызначаюцца словам замэнгоф нарадзіўся і правёў дзяцінства ў беластоку шматнацыянальным месьце і менавіта канфлікты паміж прадстаўнікамі розных нацыяў падштурхнулі яго да ідэі міжнароднай мовы ён марыў і спадзяваўся што агульная для ўсяго чалавецтва мова дапаможа вырашыць усе праблемы варожасьці паміж людзьмі ён вывучыў шэраг нацыянальных моваў а таксама лацінскую але прыйшоў да высновы што яны ня здольныя дапамагчы таму што залішне складаныя для вывучэньня і ўжываньня тады ён вырашыў стварыць штучную мову будуючы мову замэнгоф выбраў зь вядомых яму моваў найбольш агульныя карысныя ўласьцівасьці ня толькі словы але й структуру мовы базавы слоўнік складаецца з каранёў індаэўрапейскіх моваў граматыка простая вымаўленьне амаль фанэтычнае адна фанэма адна літара слоўваўтварэньне лягічнае і дае багатыя магчымасьці што дазваляе пазьбегнуць завялікага слоўніка перад тым як апублікаваць вынікі сваёй працы замэнгоф доўга выпрабоўваў усе элемэнты правяраў здольнасьці выражаць розныя стылі формы ён перакладаў і прозу і паэзію ствараў арыгінальныя творы у выйшала першая кніга міжнародная мова прадмова і поўны падручнік мова пачала пашырацца ствараліся гурткі арганізацыі выдаваліся газэты у у францускім горадзе булёнь сюр мэр адбыўся першы ўсясьветны кангрэс эспэранта ён быў важны як дэманстрацыя што мова пасьпяхова функцыянуе як сродак зносінаў паміж людзьмі розных народаў на гэтым кангрэсе адбылося прыняцьце дэклярацыі эспэранта дзе былі абазначаныя мэты эспэранцкага руху а таксама зацьверджаны шлях разьвіцьця мовы адзіная абавязковая і нязьменная база мовы ёсьць фундамэнт мовы галоўны прынцып мова можа зьмяняцца пашырацца разьвівацца але ня згодна рашэньню нейкіх арганізацыяў уладаў ці аўтарытэтаў а ў выніку рэальнага ўжываньня ўсімі яе карыстальнікамі пры гэтым у яе ядро фундамэнт ніхто нават сам аўтар ня мае права ўносіць ніякія зьмены больш таго замэнгоф адмовіўся ад усіх правоў на гэтую мову эспэранта належыць яе карыстальнікам чалавецтву менавіта гэта лічыцца адным з галоўных посьпехаў мовы ў параўнаньні зь іншымі штучнымі мовамі і праектамі моваў якія перажылі шматлікія рэформы удасканаленьні зьмены эспэранта таксама зазнала шэраг рэформаў расколаў найбольш небясьпечным было стварэньне мовы іда ў калі амаль эспэрантыстаў пакінулі эспэранта на карысьць іда значную шкоду эспэранта руху нанесьлі першая і другая сусьветныя войны але мова вытрымала ўсе выпрабаваньні і дайшла да нашых дзён у непарушаным стане гэта не азначае што яна не зьмянілася разьвіцьцё мовы адбываецца пастаянна але яе аснова засталася нязьменнай эвалюцыя эспэранта адбываецца ў многіх галінах мовы у сучасным сьвеце калі ўсё больш увагі надаецца правам меншасьцяў і моўнай разнастайнасьці таксама часьцей зьвяртаюцца і да ідэі міжнароднай мовы недзяржаўныя арганізацыі і асацыяцыі настойваюць каб дыскусіі пра міжнародную мову праводзілі аан і эўрапейскі зьвяз сярод вядомых людзей якія цікавяцца ці цікавіліся эспэранта ёсьць ляўрэат нобэлеўскай прэмііі рэінхарт сэлтэн чэмпіёнка сьвету па шахматах юдыт полгар тывадар сорас бацька фінансіста джорджа сораса беларускія пісьменьнікі сяргей новік пяюн янка маўр стваральнік эспэранта лазар людвіг заменгоф спадзеючыся на распаўсюджваньне мовы надаў ёй мінімальную граматыку і абмежаваны слоўнік сёньня аднак эспэранта зьяўляецца разьвітай мовай зь вялікай колькасьцю асобаў якія ўжываюць гэту мову і жывучых у шмат якіх краінах сьвету спачатку эспэранта складаўся з каля тысячы каранёў зь якіх было магыма стварыць тысячаў словаў сучасныя слоўнікі эспэранта складаюцца з тысячаў каранёў зь якіх магчыма ўтварыць сотні тысячаў словаў за актуальнымі тэндэнцыямі разьвіцьця мовы назірае акадэмія эспэранта сучасная эспэранта ёсьць вынік калектыўнай працы вялікай колькасьці філёлягаў паэтаў пісьменьнікаў і некалькіх пакаленьняў яго карыстальнікаў на працягу больш чым гадоў былі створаны тысячы словаў выразаў мэтафараў моўных фігураў выпрацаваныя таксама слоўнікі для розных навук нягледзячы на лёгкасьць граматыкі некаторыя асаблівасьці мовы эспэранта выклікаюць крытыку напрацягу ўсяго існаваньня эспэранта сярод яго прыхільнікаў зьяўляліся людзі якія жадалі зьмяніць мову ў лепшы паводле іх разуменьня бок але паколькі ўжо існавалі г зв асновы эспэранта мову было немагчыма рэфармаваць толькі ствараць новыя плянавыя мовы якія адрозьніваліся ад эспэранта такія мовы атрымалі ў інтэрлінгвістыцы імя эспэрантоіды ці эспэрантыды гісторыя эспэрантыдаў пачынаецца ў годзе калі была створаная мова іда пасьля стварэньня новай мовы частка эспэрантыстаў стала прыхільнікамі іда у падобнай сытуацыі апынулася й іда пасьля зьяўленьня палепшанай іда мовы навіяль іншыя мовы нэа эспэрантыда цяпер практычна не ўжываюцца ў жывых зносінах мовы створаныя пад уплывам эспэранта паўстаюць і ў наш час паводле зьвестак лінгвістычнага парталу агульная колькасьць людзей якія валодаюць эспэранта складае мільёны зь якіх для гэтая мова зьяўляецца роднай галоўным чынам гэта дзеці бацькоў з розных народаў якія ўжываюць у паўсядзённым жыцьці эспэранта гэтая лічба была атрыманая амэрыканскім эспэрантыстам сыдні кубрыкам які не раскрыў мэтад яе падліку маркус сыкошак лічыць гэтую лічбу перабольшанай паводле яго думкі калі б у сьвеце было каля мільёну эспэрантыстаў то ў яго горадзе кёльне павінна б было быць прынамсі эспэрантыстаў але сыкошак знайшоў толькі чалавек якія гавораць на эспэранта ў кёльне і такую ж невялікую колькасьць эспэрантыстаў у іншых вялікіх гарадах ён таксама адзначыў што сябрамі розных арганізацыяў па ўсім сьвеце зьяўляецца толькі тысячаў чалавек паводле меркаваньня фінскага лінгвіста й лціндстэла экспэрта па эспэрантыстах з нараджэньня прыкладна для чалавек ва ўсім сьвеце эспэранта зьяўляецца роднай мовай яшчэ каля тысячаў здольныя вольна размаўляць на гэтай мове і каля тысячаў здольныя актыўна яе выкарыстоўваць найбольшая колькасьць эспэрантыстаў жыве ў эз там жа адбываецца большасьць зь мерапрыемстваў з нагоды эспэранта па за межамі эўропы актыўны эспэранта рух ёсьць у бразыліі віетнаме іране кітаі зша японіі і некаторых іншых краінах практычна няма эспэрантыстаў у арабскіх краінах і напрыклад у тайляндзе пачынаючы з ых гадоў пастаянна ўзрастае колькасьць эспэрантыстаў у афрыцы асабліва ў такіх краінах як бурундзі дэмакратычная рэспубліка конга зімбабвэ і тога сотні эспэрантыстаў ёсьць у непале філіпінах інданэзіі манголіі і іншых азіяцкіх краінах сусьветная асацыяцыя эспэранта налічвае найбольшую колькасьць сябраў у бразыліі нямеччыне францыі і зша што можа быць паказчыкам актыўнасьці эспэрантыстаў паводле краінаў хоць магчыма адлюстроўвае і іншыя фактары такія як напрыклад больш высокі ўзровень жыцьця які дазваляе эспэрантыстам з гэтых краінаў плаціць штогадовы ўзнос экспэрымэнты і нефармальныя назіраньні паказалі што папярэдняе вывучэньне эспэранта пазытыўна ўплывае на вывучэньне іншай мовы г зв прапэдэўтычны эфэкт было праведзена некалькі дасьледаваньняў гэтага фэномэну напрыклад група вучняў вывучала цягам аднаго году эспэранта а потым цягам трох гадоў францускую мову гэтая група мела лепшыя вынікі за вынікі кантрольнае групы якая вывучала францускую мову цягам чатырох гадоў падобныя вынікі былі тады калі другой мовай была японская ці працяг экспэрымэнту быў скарочаны напалову але ў гэтым дасьледаваньні не гаворыцца ці прыносіла карысьць папярэдняе вывучэньне якой небудзь іншай мовы напрыклад лаціны хаця выкладаньне эспэранта існуе і ва ўнівэрсытэтах напрыклад ва ўнівэрсытэце імя масарыка ў брно чэхія большасьць асобаў вывучае мову самастойна падчас курсаў напрыклад у мясцовых клюбах у сеціве падручнікі і дапаможнікі для вывучэньня мовы існуюць больш за сто год эспэранта не зьяўляецца афіцыйнай мовай у якой небудзь дзяржаве але ў пачатку хх стагоддзя існавалі пляны зрабіць з нэўтральнай тэрыторыі морэснэт першую эспэрантысцкую дзяржаву і на штучным востраве ружы існавала кароткі час у годзе нацыя што ўжывала эспэранта як афіцыйную мову эспэранта ўжываюць у сваёй дзейнасьці некалькі недзяржаўных арганізацыяў большай часткай эспэрантысцкіх эспэранта зьяўляецца першай штучнай літургічнай мовай у каталіцызьме у годзе юнэска прызнала што мэты дасягнутыя эспэранта супадаюць з мэтамі юнеска гэта дало пачатак паміж юнэска і сусьветнай асацыяцыяй эспэранта якая была зарэгістраваная як арганізацыя ўзроўню б у годзе генэральная асамблея юнэска заклікала дзяржавы чальцы ўжываць эспэранта ў міжнародных зносінах сусьветная асацыяцыя эспэранта мае зносіны з аан юнісэф радай эўропы паводле пастановы мэрыі з га ліпеня нямецкі горад герцбэрг афіцыйна называецца горадам эспэранта што зьвязана з культурнымі й асьветніцкімі мерапрыемствамі зьвязанымі з эспэранта герцбэрг мае партнэрскія зносіны з польскім горадам гура у зносінах паміж гэтымі гарадамі ўжываецца эспэранта на становішча эспэранта ў грамадзтве значна ўплывалі палітычныя падзеі хх стагодзьдзя у першую чаргу стварэньне разьвіцьцё і наступнае зьнікненьне камуністычных рэжымаў у ссср і краінах усходняй эўропы усталяваньне нацысцкага рэжыму ў нямеччыне падзеі другой сусьветнай вайны у ссср эспэранта актыўна распаўсюджвалася ў я гады дзякуючы прапанове троцкага гэтая мова шырока вывучалася як мова сусьветнай рэвалюцыі эспэранта шырока выкарыстоўвалі ў сетцы рабкораў працоўных карэспандэнтаў на гэтай мове шырока вялося радыёвяшчаньне у тым ліку і ўнутранае у гэты час нават надпісы на паштовых канвэртах рабіліся на дзьвюх мовах расейскай і эспэранта паводле асобных сьведчаньняў такія паштоўкі выходзілі і потым напрыклад у годзе але зь сярэдзіны х гадоў супраць носьбітаў эспэранта пачаліся рэпрэсіі іх абвінавачвалі ў трацкізьме шпіянажы і тэрарызьме шмат хто з савецкіх эспэрантыстаў адышоў ад актыўнай дзейнасьці у нацысцкай нямеччыне таксама перасьледавалі прыхільнікаў эспэранта у выніку рух эспэрантыстаў у гэтых краінах фактычна спыніў сваё існаваньне у я гады калі рух эспэрантыстаў пачынае адраджацца найбольш уплывовай дзяржавай сталі зша у выніку месца міжнароднай мовы фактычна займае ангельская што значна ўскладняе распаўсюджваньне эспэранта падзеньне камуністычных рэжымаў у ссср і краінах усходняй эўропы ў х гадах і ўзьніклыя ў выніку гэтага эканамічныя цяжкасьці пазбавілі эспэранта арганізацыі эканамічнай базы а шмат каго зь іх чальцоў вымусілі пакінуць рух заняўшыся пошукам сродкаў да існаваньня у сувязі з гэтым рост колькасьці прыхільнікаў запаволены напрыклад колькасьць індывідуальных чальцоў сусьветнай асацыяцыі эспэранта нават скарацілася з чалавека ў годзе да у годзе памяншэньне колькасьці асацыяваных чальцоў у годзе з да тысячаў асабліва рэзкім было ў баўгарыі і вугоршчыне разьвіцьцё інтэрнэту значна палегчыла сувязі паміж эспэрантыстамі спрасьціла доступ да літаратуры музыкі і фільмам на гэтай мове садзейнічала разьвіцьцю дыстанцыйнага навучаньня асноўныя праблемы зь якімі сутыкаецца эспэранта зьяўляюцца характэрнымі для большасьці дыспэрсна пражываючых грамадзтваў якія не атрымліваюць фінансавай дапамогі з боку дзяржаўных органаў адносна невялікія сродкі эспэранта арганізацыяў якія складаюцца большай часткай з ахвяраваньняў адсоткаў па банкаўскіх укладах і таксама прыбыткаў ад некаторых камэрцыйных прадпрыемстваў пакеты акцыяў здаваньне ў арэнду нерухомасьці не дазваляюць весьці шырокую рэклямную кампанію інфармуючы грамадзтва пра эспэранта і магчымасьці гэтае мовы у выніку нават шмат хто з эўрапейцаў ня ведаюць пра існаваньне гэтай мовы ці абапіраюцца на недакладныя зьвесткі уключаючы нэгатыўныя міты у сваю чаргу адносна малая колькасьць эспэрантыстаў спрыяе ўмацаваньню ўяўленьняў пра гэту мову як пра няўдалы праект адносна малая колькасьць і дыспэрснае пражываньне эспэрантыстаў абумоўлівае адносна малыя тыражы пэрыядычных і кніжных выданьняў на гэтай мове самы вялікі тыраж маюць часопіс афіцыйнае выданьне сусьветнай асацыяцыі эспэранта экзэмпляраў і грамадзка палітычны часопіс экзэмпляраў большасьць з пэрыядычных выданьняў на эспэранта даволі сьціпла аформлены тым жа часам шэраг часопісаў такія як вылучаюцца высокім узроўнем паліграфічнага выкананьня не саступаючы лепшым нацыянальным узорам з х гадоў шмат якія з выданьняў распаўсюджваюцца таксама і ў выглядзе электронных вэрсіяў больш танных апэратыўных і добра аформленых некаторыя выданьні распаўсюджваюцца толькі такім чынам у тым ліку бясплатна напрыклад выдаючыся ў аўстраліі тыражы кніжных выданьняў на эспэранта за рэдкім выключэньнем невялікія мастацкія творы рэдка друкуюцца тыражом большым за экземпляраў і з за гэтага іх аўтары ня могуць прафэсійна займацца літаратурнай творчасьцю прынамсі толькі на эспэранта да таго ж для пераважнай большасьці эспэрантыстаў гэтая мова зьяўляецца другой і ступень валоданьня ёю не заўсёды дазваляе свабодна ўспрымаць ці ствараць складаныя тэксты мастацкія навуковыя і гэтак далей ёсьць прыклады калі творы першапачаткова створаныя на адной нацыянальнай мове перакладаліся на іншую мову пры пасрэдніцтве эспэранта у эспэранта супольнасьці асабліва папулярная ідэя пра ўвядзеньне эспэранта ў якасьці дапаможнай мовы эўрапейскага зьвязу прыхільнікі гэтай пункту гледжаньня лічаць што гэта зробіць міжмоўныя зносіны ў эўропе больш раўнапраўным і эфэктыўным і адначасова вырашыць праблему эўрапейскай ідэнтыфікацыі з прапановамі пра больш сур ёзны разгляд эспэранта на эўрапейскім узроўні выходзілі некаторыя эўрапейскія палітыкі і цэлыя партыі прынамсі прадстаўнікі транснацыянальнай радыкальнай партыі акрамя таго існуюць прыклады ўжываньня эспэранта ў эўрапейскай палітыцы напрыклад эспэрантамоўныя вэрсіі інфармацыйнага бюлетэню падчас старшынства ў эз фінляндыі падчас выбараў на эўрапейскім узроўні ўдзельнічае невялікая палітычная партыя эўропа дэмакратыя эспэранта якая набрала тысячу галасоў падчас выбараў у эўрапарлямэнт у годзе кожны год выдаюцца сотні новых перакладных і арыгінальных кнігаў на эспэранта эспэранта выдавецтвы ёсьць у расеі чэхіі італіі зша бельгіі нідэрляндах і іншых краінах сярод кніжных інтэрнэт крамаў найбольшай папулярнасьцю карыстаецца сайт сусьветнай арганізацыі эспэранта у каталёгу якога на год прапанавана розных тавараў уключаючы найменьняў кніжных выданьняў ня лічачы букіністычных выданьняў вядомы пісьменьнік фантаст гары гарысан сам валодаў эспэранта і актыўна прапагандаваў яго ў сваіх творах напрыклад у апісаным сьвеце будучыні ў цыклях сталёвы пацук і свет сьмерці жыхары галяктыкі размаўляюць у асноўным на эспэранта таксама на эспэранта выдаецца каля газэтаў і часопісаў многія з раней выдадзеных нумароў магчыма бясплатна загрузіць са спэцыялізаванага сайту большасьць з выданьняў прысьвечаныя дзейнасьці арганізацыяў якія займаюцца іх выданьнем у тым ліку спэцыяльных аматараў прыроды чыгуначнікаў нудыстаў геяў і г д але існуюць таксама грамадзка палітычныя выданьні і інш літаратурныя і інш існуе інтэрнэт тэлебачаньне на эспэранта у адных выпадках гаворка ідзе пра бесьперапыннае вяшчаньне у іншых пра сэрыі відэаролікаў якія карыстальнік можа выбіраць і праглядаць на сайце выкладвае новыя ролікі група з х гадоў зьяўляюцца мастацкія і дакумэнтальныя фільмы на эспэранта а таксама субтытры на эспэранта да многіх фільмаў на нацыянальных мовах бразыльская студыя ужо выпусьціла два мастацкія фільмы на эспэранта на эспэранта вяшчае некалькі радыёстанцыяў міжнароднае радыё кітая радыё радыё ватыкану бразылія і польскае радыё з году у выглядзе інтэрнэт падкасту аўстралія існуюць навінавыя й мэтэаралягічныя кампутарныя турыстычныя парталы існуе мажлівасьць у прыватнасьці выбраць у інтэрнэце гатэль у ратэрдаме рыміні беластоку ды іншых гарадах навучыцца гульні ў покер міжнародная акадэмія ў сан марына выкарыстоўвае эспэранта ў якасьці адной са сваіх працоўных моваў тут можна атрымаць ступень магістра ці бакаляўра карыстаючыся эспэранта у польскім горадзе быдгашч з году працуе навучальная ўстанова дзе рыхтуюць спэцыялістаў у галіне культуры і турызму а выкладаньне вядзецца на эспэранта патэнцыял эспэранта выкарыстоўваецца і ў мэтах міжнароднага бізнэсу значна спрашчаючы зносіны паміж яго ўдзельнікамі прыкладам можна даць італьянскага прадаўца кавы і шэраг іншых кампаніяў з году дзейнічае міжнародная камэрцыйная і эканамічная група пры сусьветнай арганізацыі эспэранта са зьяўленьнем новых інтэрнэт тэхналёгіяў такіх як падкастынг многія эспэрантысты атрымалі магчымасьць самастойнага вяшчаньня ў інтэрнэце адным з самых папулярных падкастаў на мове эспэранта зьяўляецца зялёнае радыё якое рэгулярна вяшчае з году расьце папулярнасьць першага эспэранта падкасту з кругласутачным вяшчаньнем у калінінградзе запісваюцца перадачы іншага папулярнага падкасту выпускаў на год у сярэднім праслухоўваньняў на выпуск папулярны і эспэранта падкасты зь іншых краінаў з польшчы з зша з уругваю на эспэранта ствараецца шмат песень ёсьць музычныя калектывы якія сьпяваюць на эспэранта напрыклад фінскі рок гурт з году дзейнічае кампанія якая выдае музычныя альбомы на эспэранта ў розных стылях ад поп музыкі да цяжкага року і рэпу інтэрнэт праект на пачатку году зьмяшчаў больш за песень і працягваў папаўняцца зьнятыя дзясяткі відэакліпаў эспэранта выканаўцаў ёсьць шэраг кампутарных праграмаў спэцыяльна напісаных для эспэрантыстаў многія праграмы маюць вэрсіі на эспэранта офіснае прыкладаньне браўзэр комплекс праграмаў і іншыя папулярная пошукавая сыстэма таксама мае эспэранта вэрсію якая дазваляе шукаць інфармацыю як на эспэранта так і на іншых мовах з лютага году эспэранта стала й мовай якую падтрымлівае са жніўня году эспэранта клявіятура даступная для тэлефонаў з апэрацыйнай сыстэмай эспэрантысты адкрыты для міжнародных і міжкультурных кантактаў многія зь іх падарожнічаюць з мэтай наведваньня кангрэсаў і фэстываляў на якіх эспэрантысты сустракаюць старых сяброў і заводзяць новых многія з эспэрантыстаў маюць карэспандэнтаў у розных краінах сьвету і часта гатовыя прапанаваць на некалькі дзён жытло эспэрантысту вандроўніку нямецкі горад герцбэрг з году мае афіцыйны дадатак да назвы эспэранта горад шмат таблічак шыльдаў інфармацыйных стэндаў выкананыя тут на дзьвюх мовах нямецкай і эспэранта блогі на эспэранта ёсьць на многіх вядомых сэрвісах асабліва іх шмат больш за на у знакамітай інтэрнэт гульні існуе эспэранта супольнасьць якая рэгулярна сустракаецца на пляцоўках і тут выступаюць эспэранта пісьменьнікі і актывісты дзейнічаюць лінгвістычныя курсы павялічваецца папулярнасьць спэцыялізаваных сайтаў якія дапамагаюць эспэрантыстам знайсьці спадарожніка жыцьця сяброў працу не абышлі ўвагай эспэранта і рэлігіі як традыцыйныя так і новыя на эспэранта перакладзеныя ўсе асноўныя сьвятыя кнігі біблію пераклаў яшчэ сам л заменгоф выданы пераклад карану па будызьме выданьне на эспэранта вядзе вяшчаньне радыё ватыкану з году актыўна дзейнічае міжнароднае каталіцкае аб яднаньне эспэрантыстаў а з году дакумэнтам сьвяты сталец афіцыйна дазволіў выкарыстоўваць эспэранта падчас багаслужбы адзіную з плянавых моваў жніўня году папа рымскі ян павал упершыню зьвярнуўся да больш чым мільёну юных слухачоў на эспэранта у годзе ён даслаў сваё апостальскае блаславеньне му сусьветнаму кангрэсу эспэранта з году папа рымскі віншуючы каталікоў сьвету на вялікдзень і каляды сярод іншых моў зьвяртаўся да вернікаў на эспэранта яго пераемнік бэнэдыкт працягваў гэтую традыцыю існуе міжнародная арганізацыя праваслаўных эспэрантыстаў аятала хамэйні заклікаў мусульманаў усяго сьвету вывучаць эспэранта і ўхваліў мову як сродак найлепшага ўзаемапаразуменьня паміж народамі розных рэлігіяў пасьля таго як ён прапанаваў замяніць ангельскую мову на эспэранта ў якасьці міжнароднай лігва франка эспэранта стала выкарыстоўвацца ў сэмінарыі куму рэлігійнага цэнтру ірану неўзабаве пасьля гэтага быў апублікаваны пераклад карану на эспэранта у годзе выкарыстаньне эспэранта ў іране стала менш папулярным калі стала відавочным што пасьлядоўнікі багаі таксама праяўляюць зацікаўленасьць да эспэранта і выдаюць літаратуру на гэтай мове узьніклая ў іране рэлігія багаі заклікае да выкарыстаньня міжнароднай дапаможнай мовы асобныя пасьлядоўнікі багаі лічаць што эспэранта валодае вялікім патэнцыялам для гэтай ролі лідыя замэнгоф малодшая дачка стваральніка эспэранта зьяўлялася пасьлядоўніцай веры багаі і пераклала на эспэранта найбольш важныя творы бага ўлы і абдул бага асноўным з тэзісаў японскага рэлігійнага кірунку аамота кё зьяўляецца лозунг адзіны бог адзіны свет адзіная мова зносін стваральнік эспэранта людвіг замэнгоф у аамота лічыцца сьвятым камі мову эспэранта ўвёў як афіцыйную ў аамота адзін зь яго стваральнікаў анісабура дэгуці вон будызм новы кірунак будызму які ўзьнік у карэі актыўна выкарыстоўвае эспэранта удзельнічае ў міжнародных сэсіях эспэранта асноўныя сьвятыя тэксты вон будызму перакладзены на эспэранта таксама актыўна выкарыстоўвае эспэранта хрысьціянскі сьпірытуалістычны рух ліга добрай волі і шэраг іншых ойча наш зэмфіра талгатаўна рамазанава нарадзілася жніўня расейская пост рок сьпявачка аўтарка музыкі й тэкстаў песень нарадзілася ва ўфе жніўня году маці паводле прафэсіі лекарка бацька выкладчык гісторыі музыкай цікавілася зь дзяцінства у музычную школу пайшла ва ўзросьце гадоў займалася па клясе фартэпіяна пазьней самастойна навучылася граць на гітары зарабляла грошы граючы на вуліцах таксама ў школьныя гады актыўна займалася баскетболам гуляла за маладзёвую зборную башкартастану скончыўшы базавую школу паступіла ва ўфімскую навучальню мастацтваў адразу на другі курс у годзе скончыла навучальню са спэцыяльнасьцю эстрадная вакалістка працавала апэратарам на радыёстанцыі европа плюс таксама сьпявала ў рэстаранах і клюбах гораду падчас працы на радыё пачынае запісваць свае ўласныя песьні на студыйным кампутары на пачатку году сьпявачка арганізуе гурт емфира першы канцэрт гурта адбыўся на сьвяце гораду чэрвеня году у тым жа годзе зэмфіра займае грошы на паездку ў маскву амаль выпадкова касэта зь яе песьнямі трапляе да прадусара гурта мумий тролль л бурлакова песьні спадабаліся бурлакоў запрашае гурт у маскву дзеля запісу альбома з амаль песень запісаных ва ўфе у кружэлку ўвайшлі на працягу сьнежня яны былі перазапісаныя на студыі мосфильм зьвядзеньне фанаграмы праводзілася на пачатку году ў лёндане у лютым году песьні спид ракеты ариведерчи пачынаюць гучаць па радыё на тэлебачаньні зьяўляецца кліп ариведерчи альбом пад назвай земфира паступіў у продаж траўня году ужо праз два месяцы было прададзена больш за дыскаў і касэтаў у ліпені жніўні таго ж году зэмфіра з гуртом працуе над песьнямі да другога альбома на гэты раз адмовіўшыся ад паслугаў прадусараў у студзені году выходзіць другая кружэлка зэмфіры прости меня моя любовь з сакавіка ўзнаўляюцца канцэрты гурта якія зьбіраюць усё больш гледачоў пра зэмфіру піша бадай што кожная газэта зьвяртаюць на сябе ўвагу сутычкі сьпявачкі зь нядобрасумленнымі арганізатарамі канцэртаў рэзкія адповедзі журналістам па выніках году зэмфіра атрымвае красавіка прэмію музычнага часопіса у трох намінацыях красавіка адбыўся вялікі сольны канцэрт гурта ў маскоўскім спарткомплексе алімпійскі выступленьнямі зэмфіры завяршаюцца фэстывалі максидром траўня і нашествие жніўня жніўня віцэ прэм ер башкартастану ўручыў ёй дзяржаўную маладзёвую прэмію ў галіне культуры імя ш бабіча у годзе зэмфіра не выступала поўнасьцю зьнікла з публічнага жыцьця пачынаецца праца над трэцім яе альбомам у запіс якога паводле яе словаў былі ўкладзеныя ўсе грошы атрыманыя за папярэднія два гады верасьня прэзэнтаваная песьня зэмфіры трафик таксама быў зьняты кліп на гэтую песьню але яго ніводзін тэлеканал апроч ня ўзяў у ратацыю палічыўшы парнаграфічным каб скончыць працу над альбомам зэмфіры даводзіцца перанесьці здачу экзамэнаў ва ўнівэрсытэце на люты сакавік кружэлка нарэшце была прэзэнтаваная сакавіка першапачатковая назва альбома нефть нафта але ў продаж альбом паступіў пад назваю вендетта сьпявачка абвясьціла што ў гэтым жа годзе плянуе выдаць яшчэ адзін дыск зь песьнямі якія ў альбом не ўвайшлі на пачатку году разам з зэмфіраю гралі р ахмадзіеў бас гітара с міралюбаў клявішныя с созінаў бубны пасьля першага канцэрту ва ўфе да іх далучыўся в салаўёў гітара у запісе першага альбома ўдзельнічалі музыкі гурта мумий тролль а пунгін ды ю цалер падчас гастрольнага туру гадоў рытм сэкцыя гурта складаецца з і сёміна бас ды і джавад задэ бубны раней удзельнічаў у гуртах арсенал а студио у годзе абодва зыходзяць з гурта альбом вендетта зэмфіра пачынала запісваць у супрацоўніцтве з маскоўскім кампазытарам і удовіным бязь іншых музыкаў пазьней у працы над альбомам узялі ўдзел цалер пунгін ды карней музыкант кружэлку якога зэмфіра спрадусавала ў годзе у прэсе зэмфіра часта згадваецца як поп сьпявачка але гэтую характарыстыку нельга лічыць дакладнай сама зэмфіра заўсёды адмяжоўвалася ад поп культуры музычны стыль яе першых двух альбомаў можна збольшага азначыць як мэлядычны рок з элемэнтамі джазу й электроннае музыкі трэцяга як пост рок гучаньне гурта на канцэртах бліжэйшае да гард року песьні што ўзьніклі ў годзе плянавалася запісаць у электронным выглядзе аднак у альбоме вендетта зьявіліся таксама гард рокавыя аранжыроўкі элемэнты пост року былі ўжытыя мэлатрон ды арган гаманда папулярныя ў х гадох тэкстам зэмфіры ўласьцівая нескладаная мова вобразнасьць імкненьне перадаць эмоцыі імгненныя ўражаньні альбом вендетта можна лічыць першым сапраўдным канцэпт альбомам сьпявачкі альбомы сынглы удзел у супольных праектах відэакліпы эспэранта штучная аглютынатыўная мова якая ня мае катэгорыі граматычнага роду назоўнікі і прыметнікі зьмяняюцца па двух склонах назоўны і вінавальны і двух ліках адзіночны і множны прыметнікі і назоўнікі павінны дапасоўвацца адзін да аднаго ў ліку і склоне скланеньне дзеясловаў рэгулярнае не залежыць ад асобы ліку роду дзейніка вінавальны склон можа ўжывацца для указаньня мэты ці кірунку дзеяньня руху эспэранта мае вольны парадак словаў у сказе як у славянскіх мовах у лацінскай ці грэцкай большасьць каранёў у эспэранцкім слоўніку запазычаны з моваў індаэўрапейскай сям і у асноўным з ангельскай грэцкай лацінскай нямецкай польскай расейскай і францускай моваў эспэранта мае адносна рэгулярную граматыку фанэтычны альфабэт усе словы прамаўляюцца як пішуцца і наадварот і вельмі лягічную структуру усе словы адной часьціны мовы маюць адзін і той жа канчатак альфабэт эспэранта пабудаваны на аснове лацінскіх літараў усё гэта робіць эспэранта больш лёгкай для вывучаньня і ўжываньня чым іншыя мовы сьвету нават для прадстаўнікоў неэўрапейскіх моваў эспэранта выкарыстоўвае лацінскі альфабэт за выключэньнем літараў затое ёсьць літары з дыякрытычнымі знакамі агулам літараў эспэранцкія гукі вымаўляюцца гэтаксама як і ў беларускай мове словы чытаюцца як і пішуцца адна літара адзін гук націск заўжды на перадапошнім складзе слова гукі і лічацца зычнымі і складаў не ствараюць а абразуюць дыфтонг з папярэдняй ці наступнай галоснай беларусам трэба пазьбягаць аканьня яканьня дзеканьня ды цеканьня камбінацыі і можна чытаць як ды і ты назвы зычных літараў утвараюцца пры дапамозе канчатку як назоўнікі гл ніжэй галосныя называюцца сваім гукам для запісу і адлюстраваньня спэцыфічных эспэранцкіх літар з дыякрытыкамі выкарыстоўваюць юнікод тыя хто карыстаецца праграмамі якія не падтрымліваюць юнікод запісваюць эспэранцкія літары пры дапамозе дыграфаў найбольш пашыраныя існуе спроба стварыць кірылічную азбуку для эспэранта усе назоўнікі маюць канчатак множны лік фармуецца пры дапамозе канчатку які пішацца пасьля канчатку назоўніка акрамя назоўнага склону існуе толькі вінавальны які ўтвараецца пры дапамозе канчатку пішацца пасьля канчатку або вінавальны або прадметны склон абазначае прамое дапаўненьне ці мэту напрамак руху прыклад іншыя склоны перадаюцца пры дапамозе прыназоўнікаў гл ніжэй уласныя назоўнікі што абазначаюць назвы асобаў імёны і т п пішуцца зь вялікай літары найбольш вядомыя і пашыраныя імёны маюць свае адпаведнікі на эспэранта астатнія альбо запісваюць пры дапамозе эспэранцкага альфабэту эспэрантызуюць з магчымым даданьнем канчатку назоўніка альбо пакідаюць у арыгінальнай форме і пазначаюць прыкладнае вымаўленьне пры дапамозе эспэранцкіх літар у я наведаў мазыр жаночыя імёны дапушчальна пісаць з канчаткам канчатак можа быць заменены на апостраф пры гэтым колькасьць складоў скарачаецца але націск у слове застаецца на той самай літары то бок ужо не на перадапошнім а на апошнім складзе гэта часта выкарыстоўваецца ў паэзіі дзеля захаваньня рытму рыфмы о маё сэрца ня біся трывожна прыметнікі маюць канчатак яны зьмяняюцца па ліках множны лік канчатак і склонах вінавальны склон канчатак прыметнік заўжды дапасуецца да адпаведнага назоўніка ў ліку і склоне што робіць магчымым вольны парадак словаў у сказе прыметнік можа быць перад назоўнікам пасьля яго ці нават на некаторай адлегласьці прыклад ступені параўнаньня прыметнікаў утвараюцца пры дапамозе службовых словаў вышэйшя тупнь больш чым ці менш чым найвышэйшая ступень найбольш з найменш з у эспэранта існуе адзін артыкль азначальны артыкль ён ужываецца перад назоўнікам назоўным прыметнікам займеньнікам каб абазначыць што гаворка ідзе пра ўжо вядомыя аб екты ці пэрсоны літара артыкля як і канчатак назоўніка можа быць заменена на апостраф для мілагучнасьці або ў паэтычных творах вытворныя прыслоўі маюць канчатак некаторыя зь іх што абазначаюць месца могуць прымаць канчатак вінавальнага склону і абазначаць напрамак прыслоўі могуць утварацца ад назоўнікаў прыметнікаў займеньнікаў лічэбнікаў і інш прыклады добры добра пятніца у пятніцу адзін па першае я па мойму дом дома дадому дахаты невытворныя прыслоўі ня маюць характэрных канчаткаў і не зьмяняюцца прыклады ступені параўнаньня прыслоўяў утвараюцца гэтаксама як і прыметнікаў пры дапамозе словаў добра лепш найлепш усе згаданыя займеньнікі скланяюцца як назоўнікі у вінавальным склоне пры дапамозе канчатку іншыя склоны пры дапамозе прыназоўнікаў мяне ёй сабою у гэтай табэлі зьмешчаны займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі якія ўжываюцца каб задаваць і адказваць на пытаньні хто як дзе для лягчэйшага запамінаньня яны зьмешчаны ў табліцу з гэтымі займеньнікамі ўжываюцца словы для прыданьня большай неакрэсьленасьці і для абазначэньня большай блізасьці займеньнікі з пытальнага слупка ужываюцца і як пытальныя і як адносныя пытальныя займеньнікі могуць граць ролю злучнікаў займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі могуць спалучацца з прыназоўнікамі таблічныя займеньнікі і прыслоўя якія маюць канчаткі скланяюцца як назоўнікі і прыметнікі у множны лік пазначаецца пры дапамозе вінавальны склон прыназоўнік часьціна мовы якая ставіцца перад часткаю сказа каб паказваць яе ролю ў сказе частка сказу з прыназоўнікам можа граць ролю дапаўненьня дзеяслова або апісаньня іншай часткі сказу у беларускай мове гэтыя функцыі акрамя прыназоўнікаў выконваюць яшчэ і склоны пералік прыназоўнікаў эспэранта з тлумачэньнем іх значэньня і прыкладамі ўжываньня зьмешчаны ў артыкуле прыназоўнікі эспэранта колькасныя лічэбнікі астатнія ўтвараюцца пры дапамозе словаскладаньня колькасьць дзясяткаў і сотняў пішацца перад словамі і і разам зь імі націск у такой камбінацыі стаіць як і заўжды на перадапошнім складзе усё астатняе тысячы мільёны ігд пішацца асобна для перадачы больш вялікіх лікаў ужываюцца словы парадкавыя лічэбнікі фармуюцца з колькасных пры дапамозе канчатку прыметнікаў і зьмяняюцца па ліках і склонах як прыметнікі сёмы дзень тыдня гасподзь выбраў каб той быў больш сьвяты за шэсьць першых дзён складаныя парадкавыя лічэбнікі пішуцца праз дэфіс разам або асобна калі ў сказе побач ідуць парадкавы і колькасны лічэбнік парадкавы трэба ставіць наперад каб не было блытаніцы першыя дзесяць гадоў магчыма зразумець як адзінаццатыя гады дробавыя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса палова тры чвэрці адна сотая адсотак у запісе дзесятковых дробаў цэлая частка аддзяляецца ад дробнай коскай а кропкай часам падзяляюць вялікія лікі на часткі па лічбы кратныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса двайны тройчы зборныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса удваіх тройня колькасныя лічэбнікі якія ня ёсьць назоўнікамі не зьмяняюцца па склонах і ліках акрамя лічэбніка ён можа прымаць множны лік у значэньні адны некаторыя і далей у вінавальным склоне канчатак адны былі на баку юдэяў а другія на баку апосталаў і да адных якія вагаюцца будзьце літасьцівыя але форма зьяўляецца няправільнай магчыма толькі аднаго я сустрэў у лёндане другога ў парыжы назоўнікі і прыметнікі зьвязаныя зь лічэбнікамі акрамя ставяцца ў множным ліку з канчаткам адзін дом два дамы пяць дамоў дваццаць адзін дом нуль дрэваў ніводнае дрэва ніводныя дрэвы дзеясловы ў эспэранта не зьмяняюцца па ліках і па асобах загадны лад ужываецца ветлівая просьба утвараецца пры дапамозе слова калі ласка і інфінітыву калі ласка дапаможы мне у беларускай мове дзеепрыметнікі бываюць незалежнага і залежнага стану у эспэранта яны падзяляюцца на актыўныя незалежны стан і пасіўныя залежны яны ўтвараюцца ад корня дзеяслова пры дапамозе суфіксаў гл табэлю і канчатку прыметнікаў таму скланяюцца як прыметнікі прыклады дзеепрыслоўе ўтвараецца заменай канчатку прыметніка на канчатак прыслоўя складаныя формы дзеясловаў складаюцца з службовага дзеяслова у адпаведным ладзе і часе плюс дзеепрыметнік яны ўжываюцца каб падкрэсьліць зьмену стану заканчэньне ці пачатак такія складаныя формы можна запісваць адным словам часам ужываюцца неафіцыйныя суфіксы і чалавек які б чытаў кніга якую б чыталі словаўтварэньне важная частка граматыкі любой мовы у эспэранта словаўтварэньне грае надзвычай важную ролю каб зрабіць вывучэньне і ўжываньне мовы больш лёгкім сьпіс базавых слоў у эспэранта вельмі невялікі у першай апублікаванай вэрсіі было ўсяго каля слоў але просты і багаты мэханізм словаўтварэньня дае амаль неабмежаваныя магчымасьці стварэньня новых слоў словаўтварэньне ў эспэранта адбываецца шляхам пераходу слова ў іншыя часьціны мовы словаскладаньнем і пры дапамозе прыставак і суфіксаў пры ўжываньні ў сказе адмоўнага займеньніка в прыслоўя часьціца н ўжывцц ніхто не хацеў паміраць лавянскія мовы галіна роднасных моваў у складзе індаэўрапейскай сям і распаўсюджаныя на тэрыторыі эўропы і азіі агульная колькасьць носьбітаў каля мільёнаў чалавек традыцыйна вылучаюцца тры групы славянскіх моваў заходнеславянская паўднёваславянская усходнеславянская у склад апошняй у прыватнасьці далучаецца й беларуская мова сярод іншых індаэўрапейскіх моваў найбольш блізкія да славянскіх балцкія мовы зь якімі часам аб ядноўваюцца ў гіпатэтычную балта славянскую групу моваў у складзе індаэўрапейскае моўнае сям і лічыцца што ўсе славянскія мовы паходзяць ад агульнае прамовы праславянскай якая ўтварылася ў выніку распаду праіндаэўрапейскай мовы і праіснавала прынамсі з да іх стст н э распаўшыся пасьля гэтага на асобныя мовы шэраг моваў маюць няўстойлівы палітычны лінгвістычны статус альбо структурна зьяўляюцца пераходнымі між іншымі што дазваляе некаторым дасьледчыкам лічыць некаторыя мовы дыялектамі іншых або наадварот апрача таго на аснове жывых славянскіх моваў у былыя часы разьвіваліся кніжныя мовы зь вялікім даданьнем штучных элемэнтаў або элемэнтаў іншых славянскіх моваў што нярэдка рабілася ў палітычных мэтах вуграруская мова славянасэрбская мова язычча сярод славянскіх моваў таксама ёсьць мовы якія ўяўляюць сабою піджыны панашэму цыгана сэрбская русенорск кяхцінская або ідыёмы што зьяўляюцца зьмяшанымі формамі маўленьня між блізкароднаснымі славянскімі мовамі трасянка суржык апошнія ўзьнікалі ў выніку параўнальна нядаўніх глябалізацыйных працэсаў таму да іх не адносяцца гістарычныя дыялекты якія зьяўляюцца пераходнымі між блізкімі мовамі палескія гаворкі тарлацкія дыялекты першая пісьмовасьць славянаў глаголіца й кірыліца паводле колькасьці этнасаў пераважаюць славянскія народы што выкарыстоўваюць лацініцу лічбава кірыліцу перадусім за кошт расейцаў найбольшага з славянскіх этнасаў лацініца мела крыху пазьнейшы распаўсюд сярод славянаў першапачатковае ўжываньне мела кірыліца й глаголіца гл кірыла і мятод цягам некалькіх стагодзьдзяў славяне мелі агульную пісьмовую мову стараславянскую ня блытаць з праславянскай у сучаснай лінгвістыцы славянскія мовы прынята падзяляць на тры групы заходнеславянскую усходнеславянскую ды паўднёваславянскую паўднёва й заходнеславянская у сваю чаргу драбяцца на падгрупы аб яднаньне славянскіх моваў у групы грунтуецца на прыкмеце агульных рысаў напрыклад заходнеславянскія мовы бліжэй адна да адной ніж да ўсходне ці паўднёваславянскіх прынцып групаваньня ў падгрупы грунтуецца на больш блізкім падабенстве ўнутры групы напрыклад мовы чэска славацкай падгрупы бліжэйшыя адна да адной чымся да астатніх заходнеславянскіх асобныя мовы адной групы могуць у некаторай ступені збліжацца зь іншай групай заходнеславянская група паўднёваславянская група усходнеславянская група дэўтэр таксама дэўтэрый дэйтэрый сымбаль альбо ад грэцкага і лацінскага стабільны ізатоп вадароду з атамнай масай роўнай двум а у прыродзе сустракаецца ў прапорцыі прыблізна адзін атам дэўтэру на атамаў звычайнага вадароду ядро дэўтэра складаецца з аднаго пратону і аднаго нэўтрону тым часам як звычайны атам вадароду мае толькі адзін пратон такім чынам ён мае ў два разы большую масу за прот так часам называюць звычайны ізатоп вадароду каб падкрэсьліць адрозьненьне ад дэўтэру і трыту і з гэтай прычыны іхныя хімічныя ўласьцівасьці досыць моцна адрозьніваюцца хаця дэўтэр не зьяўляецца асобным хімічным элемэнтам яго часам абазначаюць літарай замест у прыродзе дэўтэр сустракаецца як газ дэўтэр быў упершыню выяўлены ў годзе гаральдам клэйтанам урэем хімікам з калюмбійскага ўнівэрсытэту урэй атрымаў нобэлеўскую прэмію ў хіміі за сваю працу ў годзе дэўтэр разам з трытам ёсьць вельмі карысным для рэакцыі ядравага сынтэзу з за вялікага выхаду энэргіі пры рэакцыі дэўтэр можа замяшчаць звычайны вадарод у малекулах вады і фармаваць цяжкую ваду менавіта цяжкая вада зьяўляецца найлепшым замядляльнікам у нэўтронаў для вытворчасьці м цяжкае вады неабходна каля м наяўнасьць дэўтэру ў зорках ёсьць моцным аргумэнтам у падтрымку тэорыі вялікага выбуху а не іншых тэорыяў узьнікненьня сусьвету тэрмаядравыя рэакцыі ўнутры зорак зьнішчаюць дэўтэр і фізыкам пакуль невядомая натуральная рэакцыя або працэс апрача самога вялікага выбуху які б у выніку ствараў дэўтэр дэўтэр шырока ўжываецца ў тэхніцы і мэдыцыне канада зьяўляецца найбуйнейшым вытворцам дэўтэру на плянэце каб забясьпечваць функцыяваньне свайго рэактару цяжкая вада хімічны сымбаль або аксыд дэўтэрыя вада у якой звычайный атам вадароду протый замешчаны цяжкім ізатопам вадароду дэўтэрыем у якім у дадатак да пратону ёсьць яшчэ адзін нэўтрон існуе таксама паўцяжкая вада з адным атамам дэўтэрыя амэрыканскі хімік гаральд клэйтан урэй у годзе апублікаваў апісаньне тэхналёгіі аддзяленьня дэўтэрыя ад звычайнага вадароду а ў годзе гільбэрт ньютан льюіс першым здабыў чыстыя ўзоры цяжкай вады першы завод для камэрцыйнай вытворчасьці цяжкай вады быў пабудаваны ў нарвэгіі ў годзе канцэрнам завод быў разьлічаны на выраб тонаў цяжкай вады ў год падчас другой сусьветнай вайны ў гадах брытанцы некалькі разоў спрабавалі зьнішчыць завод каб спыніць праграму распрацоўкі ядзернай зброі фашысцкай нямеччыны нарэшце лютага году яны зьнішчылі завод скінуўшы каля бомбаў на падставе гэтай гісторыі быў зроблены фільм героі тэлемарку з удзелам керка дуляса цяжкая вада мае трохі меншую распушчальнасьць за звычайную ваду экспэрымэнты з мышамі паказалі што спажываньне толькі цяжкай вады запавольвае працэс мітозу дзяленьня клетак цяжкая вада ня лічыцца таксінам або атрутай але некаторыя мэтабалічныя рэакцыі патрабуюць толькі звычайную лёгкую ваду і таму спажываньне цяжкай вады чалавекам можа выклікаць пэўныя праблемы адна з самых важных уласьцівасьцяў цяжкай вады гэта тое што яна ў адрозьненьні ад звычайнай вады не паглынае нэўтроны а таму яна выкарыстоўваецца ў некаторых тыпах атамных рэактараў для запавольваньня нэўтронаў звычайная вада таксама добра запавольвае нэўтроны але яна ў дадатак іх паглынае запавольваньне нэўтронаў патрэбнае для таго каб яны маглі ўступаць у рэакцыю з уранам у рэактары такая тэхналёгія ўжываецца напрыклад у канадзкім рэактары у некаторых іншых мадэлях рэактараў ужываецца звычайная вада але тады рэактару патрэбны ўзбагачаны ўран для дасягненьня ланцуговай рэакцыі у мадэлях зь цяжкай вадой можна выкарыстоўваць неўзбагачаны ўран напрыклад у рэактары яшчэ адзін прыклад выкарыстаньня пошук нэўтрына садбурская абсэрваторыя нэўтрына ў антарыё ўзяла на пракат тон цяжкай вады якую памясьцілі ў спэцыяльны дэтэктар нэўтрына на глыбіні кілямэтры пад зямлёю садбурская абсэрваторыя нэўтрына рэгіструе радыяцыю чаранкова калі нэўтрына пралятаюць праз рэзэрвуар зь цяжкай вадой цяжкая вада таксама ўжываецца як ізатопны індыкатар у хіміі й біялёгіі на зямлі паўцяжкая вада сустракаецца ў звычайнай вадзе ў прапорцыі на яна можа быць выдзеленая шляхам дыстыляцыі шматступеннага электралізу рэктыфікацыі вады іённага абмену рэктыфікацыі аміяку а таксама з дапамогай іншых хімічных рэакцыяў якія па рознаму рэагуюць на протый і дэўтэрый як толькі пачынае мець істотную прапорцыю ў вадзе то пачынаюць зьяўляцца і малекулы цяжкай вады паколькі малекулы вады часта абменьваецца між сабой атамамі вадароду у сьвеце штогод вырабляюцца дзясяткі тысяч тон цяжкай вады у асноўным яна патрэбныя для атамных электрастанцыяў якія ўжываюць яе для запавольваньня нэўтронаў і як цепланосьбіт найбуйнейшым вытворцам цяжкай вады ў сьвеце зьяўляецца канада на другім месцы індыя трыт сымбаль альбо ад лацінскага радыеактыўны ізатоп вадароду з атамнай масай роўнай часам яго называюць звышцяжкі вадарод пры нармальным атмасфэрным ціску і тэмпэратуры трыт існуе ў выглядзе газу ядро трыта складаецца з аднаго пратону і двух нэўтронаў тым часам як звычайны атам вадароду прот мае толькі адзін пратон а дэўтэр адзін пратон ды адзін нэўтрон упершыню трыт быў атрыманы з дэўтэра ў годзе эрнэстам рутэрфордам які працаваў разам з маркам оліфантам і полам гартэкам трыт радыеактыўны элемэнт у працэсе распаду пераўтвараецца ў гель з выпраменьваньнем бэта часьцінкі сярэдняя энэргія кэв максымальная кэв пэрыяд паўраспаду гады слабое бэта выпраменьваньне ня здольнае пранікаць праз чалавечую скуру і нясе небясьпеку чалавеку толькі калі трыт трапляе ўсярэдзіну арганізму ў вялікай колькасьці як і ў выпадку з вадародам трыт адносна нязручны для ўтрыманьня ён у той ці іншай ступені можа пранікаць і праз плястык і праз гуму і праз сталь трыт сустракаецца ў прыродзе дзякуючы касьмічнай радыяцыі калі нэўтроны з высокай энэргіяй сутыкаюцца з атамамі дэўтэра ў зямной атмасфэры штучна атрымаць трыт мажліва абстрэльваючы літ нэўтронамі ў атамным рэактары вось некаторыя рэакцыі шляхам якіх можна атрымаць трыт трыт мае надзвычай важнае значэньне для рэакцыі тэрмаядзернага сынтэзу паколькі рэакцыя дэўтэра з трытам мае добрае сячэньне і высокі выхад энэргіі атамы ўсіх элемэнтаў складаюцца з пратонаў і нэўтронаў і адштурхоўваюць адзін аднаго бо абодва маюць пазытыўны электрычны зарад у выпадках надзвычай высокіх мільённых тэмпаратур як напрыклад у ядры сонца некаторыя атамы набываюць такую хуткасьць што могуць пераўзыйсьці сілы электрычнага адштурхоўваньня і зьліцца разам фармуючы больш цяжкія атамы дэўтэр і трыт найлепшыя кандыдаты для такой рэакцыі бо маюць усяго па адным пратоне апрача патэнцыяльнага выкарыстаньня ў тэрмаядзерным рэактары трыт цяпер выкарыстоўваецца ў біялёгіі й мэдыцыне як радыяактыўны маркер у індустрыі ён ужываецца ў малых колькасьцях разам з фосфарам пры вырабе самаасьвятляючых паверхняў стрэлкі гадзіньнікаў дарожныя знакі і г д марыя складоўская кюры лістапада варшава царства польскае ліпеня пасі францыя выбітная вучоная фізык і хімік дасьледчыца радыяактыўнасьці двойчы ляўрэат нобэлеўскай прэміі яна была першай жанчынай прафэсарам ва ўнівэрсытэце ў парыжы а ў годзе стала першай жанчынай пахаванай у пантэоне ў парыжы складоўская кюры стала першай жанчынай якая атрымала нобэлеўскую прэмію і зьяўляецца адзінай жанчынай на сёньняшні дзень якая атрымала гэтую ўзнагароду ў дзьвюх галінах ейныя дасягненьні ўключаюць тэорыю радыяактыўнасьці мэтады вылучэньня радыяактыўных ізатопаў а таксама адкрыцьцё двух элемэнтаў палён і рад пад ейным кіраўніцтвам былі праведзены першыя дасьледаваньні ў сьвеце ў галіне лячэньня раку з выкарыстаньнем радыяактыўных ізатопаў яна заснавала інстытут кюры ў парыжы й варшаве якія застаюцца найбуйнымі цэнтрамі мэдычных дасьледаваньняў сёньня марыя складоўская кюры нарадзілася ў шматдзетнай настаўніцкай сям і ў варшаве у тагачасным царстве польскім бацька быў выпускніком пецярбурскага ўнівэрсытэту працаваў настаўнікам фізыкі і матэматыкі маці таксама атрымала добрую адукацыю кіравала школай для дзяўчынак марыя пачала сваю навукова практычную падрыхтоўку ў варшаве у годзе ва ўзросьце гадоў яна ўсьлед за сваёй старэйшай сястрой браніславай зьязджае ў парыж дзе становіцца студэнткай факультэту прыродазнаўства сарбоны у выніку напружанай працы праз тры гады яна атрымлівае два дыплёмы ліцэнзіяту па фізыцы і па матэматыцы на працягу вучобы ва ўнівэрсытэце марыя знаёміцца зь п ерам кюры кіраўніком навуковай лябараторыі ў школе фізыкі ды хіміі пры сарбоне у годзе адбываецца іх вясельле і марыя пачынае працаваць у лябараторыі п ера верасьня году нарадзілася іх першае дзіця дачка ірэн у годзе марыя кюры пачынае вывучаць зьяву радыяактыўнасьці якую ўпершыню выявіў у годзе антуан анры бэкерэль яна вызначае што крыніцай радыяактыўнасьці ў дасьледаваных злучэньнях зьяўляюцца атамы ўрану і тору у ходзе экспэрымэнтаў выяўляецца што некаторыя мінэралы з вокісам урану маюць значна большую радыяактыўнасьць чым сам уран марыя кюры высоўвае гіпотэзу што прычынай гэтага ёсьць прысутнасьць у злучэньнях дагэтуль невядомага навуцы высокарадыяактыўнага рэчыва у гэты час да дасьледаваньня далучаецца і п ер кюры здагадка знаходзіць пацьвярджэньне далейшая праца прыводзіць да вылучэньня ў годзе двух новых элемэнтаў палёна названы ў гонар радзімы марыі польшчы і рада нягледзячы на цяжкае матэрыяльнае становішча п ер і марыя вырашаюць не патэнтаваць тэхналёгію здабыцьця раду а пакінуць яе адкрытай для навуковай грамадзкасьці з гэтага часу п ер і марыя кюры становяцца сусьветна вядомымі вучонымі яны працягваюць працу над вывучэньнем уласьцівасьцей раду і спосабаў яго прамысловай вытворчасьці у сарбоне адкрываецца катэдра фізыкі загадчыкам якой робіцца п ер кюры марыя працягвае выкладаньне ў вышэйшай нармальнай школе для дзяўчын у сэўры да таго ж сьнежня году ў іх нараджаецца другая дачка эва але красавіка году ў выніку нешчасьлівага выпадку п ер кюры памірае пасьля нечаканай сьмерці мужа марыя кюры становіцца на чале заснаванай для яго катэдры фізыкі і атрымоўвае ступень прафэсара сарбоны яна працягвае дасьледваньні выкладае ў сарбоне і ў сэўры распрацоўвае першы і на той час адзіны ў сьвеце курс лекцыяў па радыяактыўнасьці рэдактуе і выдае працы п ера кюры выдзяляе эталён раду з году яна ўзначальвае лябараторыю радыяактыўнасьці ў новаадчыненым інстытуце раду у годзе марыя кюры зноў становіцца ляўрэтам нобэлеўскай прэміі гэтым разам па хіміі першы ў гісторыі выпадак калі адзін чалавек двойчы атрымаў гэтую ўзнагароду у час сусьветнай вайны яна стварае радыялягічную службу арганізоўвае курсы падрыхтоўкі сясьцер радыёлягаў абсталёўвае мабільных рэнтгенаўскіх установак пасьля вайны яна актыўна ўдзельнічае ў грамадзкім жыцьці уваходзіць у склад шэрагу міжнародных арганізацыяў стварае інстытут раду на сваёй радзіме у варшаве гады працы з радыяктыўнымі рэчывамі не прайшлі бясьсьледна для вучонай яшчэ ў маладосьці яна атрымала апёкі кісьцей рук да гэтага часу лябараторныя сшыткі п ера і марыі кюры захоўваюць высокі ўзровень радыяктыўнасьці а ліпеня году марыя складоўская кюры памерла ад невядомай тады яшчэ хваробы леўкеміі праз год выйшла апошняя кніга якую яна пасьпела скончыць перад сьмерцю фундамэнтальная праца радыяактыўнасьць нобэлеўская прэмія адна з найбольш прэстыжных узнагародаў якая ўручаецца штогод за найбольш значныя дасягненьні ў навуцы і тэхніцы культуры грамадзкай дзейнасьці нобэлеўская прэмія была ўкладзеная па наказе альфрэда нобэля швэдзкага прамыслоўцы вынаходніка дынаміту упершыню прэмія была ўручаная ў годзе ў стакгольме з году ўзнагароды ўручае кароль швэцыі урачыстае ўручэньне прэміі адбываецца сьнежня у гадавіну сьмерці нобэля хоць імёны ляўрэатаў звычайна абвяшчаюцца загадзя прэмія ўручаецца ў пяці галінах фізыка хімія фізыялёгія альбо мэдыцына літаратура прэмія міру памер узнагароды на пачатку стагодзьдзя складае каля мільёнаў швэдзкіх кронаў пасьмяротна прэмія не ўручаецца у годзе дзяржаўным банкам швэцыі была заснаваная прэмія ў галіне эканомікі памяці нобэля якая ўручаецца разам з нобэлеўскімі прэміямі хоць да іх і не адносіцца у іншых галінах навукі й культуры існуюць свае прэміі такія ж славутыя як нобэлеўская абэлеўская матэматыка цьюрынгаўская кампутарныя тэхналёгіі прыцкэраўская архітэктура і іншыя уручаецца таксама парадыйная ігнобэлеўская прэмія за самыя непатрэбныя навуковыя досьледы першае цырыманіяльнае ўручэньне гэтай прэміі адбылося ў каралеўскай акадэміі музыкі ў стакгольме ў г нобэлеўскую прэмію міру атрымаў жан анры дзюнан заснавальнік чырвонага крыжа і фрэдэрык пасі пачынаючы з г узнагароды афіцыйна ўручаюцца каралём швэцыі кожны зь пераможцаў атрымлівае залаты мэдаль і дыплём павагі нобэлеўская прэмія таксама ўключае фінансавы аспэкт ляўрэат атрымлівае суму грошай якая ў цяперашні час складае млн швэдзкіх крон з мэтай каб ляўрэат змог працягнуць сваё навучаньне або працу безь неабходнасьці садзейнічаньня фонду кожны год з г нобэлеўская прэмія прысуджаецца ў наступных вобласьцях з г банкам швэцыі ўстаноўлена нобэлеўская прэмія па эканоміцы імя альфрэда нобэля у параўнаньні зь іншымі ўзнагародамі намінацыя на нобэлеўскую прэмію а затым працэс выбару зьяўляецца доўгім і строгім з за гэтага прэмія стала самай прэстыжнай у сьвеце так напрыклад правілы нобэлеўскага фонду кажуць што нобэлеўская прэмія міру можа прызначацца толькі наступным асобам чальцы парлямэнта і мясцовых урадаў чальцы міжнародных судоў рэктары ўнівэрсытэтаў прафэсары гуманітарных навук гісторыі філязофіі права і тэалёгіі дырэктары навукова дасьледчых інстытутаў сьвету і інстытутаў вонкавай палітыкі ляўрэаты нобэлеўскай прэміі міру іг д аналягічныя патрабаваньні распаўсюджваюцца на іншыя вобласьці крайні тэрмін для вызначэньня кандыдатураў зьяўляецца студзеня у адрозьненьне ад іншых прэміяў кандыдатуры на атрыманьне нобэлеўскай прэміі невядомыя грамадзтву на працягу гадоў пасьля заканчэньня апошняга тэрміна камітэт праводзіць свае паседжаньні і адбірае каля кандыдатаў гэты сьпіс накіроўваецца выбранным экспэртам якія выбіраюць толькі чалавек камітэт накіроўвае свае рэкамэндацыі у залежнасьці ад выгляду ўзнагародаў у акадэмію або адпаведны інстытут члены якога галасаваньнем выбіраюць пераможцаў працэс выбару ляўрэатаў трохі адрозьніваецца ў залежнасьці ад дысцыпліны так напрыклад нобэлеўская прэмія ў вобласьці літаратуры рэдка прысуджаецца групе людзей у адрозьненьне ад прэміяў у іншых вобласьцях пасьмяротныя ўзнагароды не дапушчаюцца гэта выклікае ў навуковым грамадзтве бурную хвалю крытыкі у двух выпадках прэмія была прысуджана пасьмяротна калі патэнцыйныя пераможцы памёрлі да аб яўленьня вынікаў атрымальнікамі ўзнагародамі зьяўляюцца генэральны сакратар арганізацыі аб яднаных нацыяў даг хамаршольд нобэлеўская прэмія міру і эрык карлфэльдт прэмія ў вобласьці літаратуры нобэлеўская прэмія міру крытыкуецца нарвэскім грамадзкім дзеячам фрэдэрыкам хафэрмэхам па яго меркаваньню прэмія прысуджаецца насуперак дэрэктывам самаго нобэля асабліва тыя прэміі якія былі ўручаныя пасьля г хафэрмэх лічыць што вялікае значэньне ў выбары ляўрэатаў адыгрываюць пэрсанальныя прэфэрэнцыі чальцоў камітэта пасьля аналізу прэмій хафэрмэхл прызнаў што да г узнагароджаных адпавядалі дырэктывам заснавальніка абяззбройваньне памяншэньне ваеных патэнцыялаў і працэс прадухіленьня ўзброеных канфліктаў пасьля г выконвалася ледзь крытыцы хафэрмэхла падвергліся такія дзеячы як ясір арафат шымон перэс іцхак рабін ёсьць шмат верагодных прычынаў з за якіх альфрэд нобель не стварыў узнагароду для матэматыкаў воля нобэля адносілася да вынаходніцтваў і адкрыцьцяў што прыносяць чалавецтву найвялікшыя выгады практычна а не тэарэтычна матэматыка не лічылася нобэлем навукай якая магла прынесьці чалавецтву практычную карысьць часта зьяўляліся чуткі што нобэль адмовіў прызнаньням матэматычнай узнагароды паколькі яго жонка мела раман з матэматыкам магнусам мітаг лефлерам аднак гэта ня можа быць праўдай паколькі нобэль ніколі ня быў жанаты у г урад нарвэгіі заснаваў прэмію абэля як дапаўненьне адсутнай прэміі нобэля ў галіне матэматыкі прысутнасьць найбольшага ліку нобэлеўскіх ляўрэатаў у сваіх кадрах для вышэйшых навучальных установаў вельмі важна мае прэстыжнае значэньне ў акадэмічным асяродзьдзі і ўяўляе адно з галоўных крытэраў у распрацоўцы унівэрсытэцкіх рэйтынгаў у жніўні г савет міністраў рэспублікі беларусь закупіў камплекты томнага поўнага збору навуковых і грамадзкіх працаў нобэлеўскіх ляўрэатаў у галіне фізыкі хіміі фізыялёгіі мэдыцыны эканомікі літаратуры і міру з па год іх атрымалі нацыянальная бібліятэка беларусі цэнтральная навуковая бібліятэка імя якуба коласа прэзыдэнцкая бібліятэка беларусі і беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт яшчэ тры камплекты пазьней атрымалі рэспубліканская навукова тэхнічная бібліятэка магілёўская абласная бібліятэка і гарадзенская навуковая бібліятэка радыяактыўнасьць выпраменьваю дзейны радыяактыўны распад працэс шляхам якога нестабільныя ядры некаторых атамаў распадаюцца з выпраменьваньнем альфа бэта ці гама промняў або спантанна дзеляцца выяўлена што радыяктыўнымі зьяўляюцца ўсе хімічныя элемэнты з парадкавым нумарам большым за то бок пачынаючы з бісмута і многія больш лёгкія элемэнты прамэт і тэхнэц ня маюць стабільных ізатопаў а ў некаторых элемэнтаў такіх як інд каль ці вапень частка прыродных ізатопаў стабільныя іншыя ж зьяўляюцца радыяктыўнымі распад які суправаджаецца выпусканьнем альфа часьцінак назвалі альфа распадам распад які суправаджаецца выпусканьнем бэта часьцінак быў названы бэта распадам у цяперашні час вядома што існуюць тыпы бэта распаду без выпусканьня бэта часьцінак аднак бэта распад заўсёды суправаджаецца выпусканьнем нэўтрына ці антынэўтрына тэрмін гама распад прымяняецца рэдка выпусканьне ядром гама квантаў называюць звычайна ізамэрным пераходам радыяактыўнасьць упершыню выявіў і пачаў вывучаць францускі навукоўца антуан анры бэкерэль у годзе таксама фэномэн радыяактыўнасьці вывучалі марыя складоўская кюры п ер кюры эрнэст рэзэрфорд падчас другой сусьветнай вайны пачалася распрацоўка ядзернай зброі у годзе на хірасіму і нагасакі зша скінула ядзерныя бомбы у годзе адбылася чарнобыльская катастрофа распад радыяактыўнага рэчыва адбываецца паводле наступнай формулы час за які колькасьць радыяактыўнага рэчыва меншае ўдвая называецца пэрыядам паўраспаду радыяактыўнае рэчыва можа мець пэрыяд паўраспаду ад доляў сэкунды да мільярдаў гадоў вонкавыя ўмовы на хуткасьць працэсу не ўплываюць радыяактыўныя элемэнты якія сустракаюцца ў прыродзе ізатоп урану пэрыяд паўраспаду гадоў ізатоп урану пэрыяд паўраспаду гадоў ізатоп тору пэрыяд паўраспаду гадоў пэрыяды паўраспаду некаторых іншых элемэнтаў выдзяляюць наступныя тыпы радыяактыўнага распаду альфа распад бэта распад спантаннае дзяленьне электронны захоп ізамерны пераход падчас альфа распаду ядро выпраменьвае альфа часьцінку і ператвараецца ў ядро зарад якога меншы на а масавы лік на падчас бэта распаду выпраменьваецца электрон альбо пазытрон і антынэўтрына альбо нэўтрына падчас электроннага захопу ядро захоплівае электрон з арбіты выпрамененныя бэта часьцінкі маюць непарыўны спэктар энэргіі пры альфа і бэта распадзе пачатковае і канчатковае ядро часам знаходзяцца ва ўзбуджаным стане пераход зь яго ў стан зь меншай энэргіяй суправаджаецца гама выпраменьваньнем калі час знаходжаньня ядра ва ўзбуджаным стане большы за сэкунды стан называюць ізамерным пераходам спантаннае дзяленьне адвольнае расшчапленьне ядра на два аскепкі прыблізна роўнай масы суправаджаецца выпраменьваньнем нэўтронаў падчас аднаго акту спантаннага дзяленьня вылучаецца энэргія каля мэв а пры іншых радыяактыўных ператварэньнях ад дзясяткаў кэв да некалькіх мэв адзінка вымярэньня распад у сэкунду кюры формулы распаду бэта выпраменьваньне электронны захоп выпраменьне пазытрону распадам называюць спантанны распад атамнага ядра на даччынае ядро і часьцінку ядро атам распад як правіла адбываецца ў цяжкіх ядрах з масавай лічбай а але ёсьць некалькі выключэньняў унутры цяжкіх ядраў за кошт уласьцівасьці насычэньня ядзерных сілаў утвараюцца адасобленыя часьцінкі якія складаюцца з двух пратонаў і двух нэўтронаў часьцінка якая ўтварылася зьяўялецца падвержанай вялікаму ўзьдзеяньню кулёнаўскіх сілаў адшутрхваньня ад пратонаў ядра чым асобныя пратоны адначасова часьцінка адчувае меншае ядзернае прыцягненьне да нуклёнаў ядра чым астатнія нуклёны альфа часьцінка якая ўтварылася на мяжы ядра адлюстроўваецца ад патэнцыйнага бар еру ўнутр аднак зь некаторай верагоднасьцю яна можа пераадолець яго і выляцець вонкі з памяншэньнем энэргіі альфа часьцінкі пранікальнасьць патэнцыйнага бар еру экспанэнцыйна памяншаецца таму працягласьць жыцьця ядраў зь меншай даступнай энэргіяй альфа распаду большая пры астатніх роўных умовах правілы зрушэньня соды для распаду узор у выніку распаду элемэнт зрушваецца на клеткі да пачатку табліцы медзялеева масавая лічба даччынага ядра памяншаецца на бэта распад гэта працэс пры якім ядро выпраменьвае дзьве часьцінкі з за наяўнасьці другога кампанэнту распаду спэктар энэргіі прадуктаў распаду непарыўны амаль усе ядры маюць акрамя асноўнага квантавага стану дыскрэтны набор узбуджаных станаў з большай энэргіяй выключэньнем зьяўляюцца ядры и узбуджаныя станы могуць засяляцца пры ядзерных рэакцыях альбо радыёактыўным распадзе іншых ядраў большасьць узбуджаных станаў маюць вельмі малую працягласьць жыцьця менш за нанасэкунду аднак існуюць і дастаткова доўгажывучыя станы працягласьць жыцьця каторых вымяраецца мікрасэкундамі суткамі ці гадамі якія называюцца ізамэрнымі хоць мяжа паміж імі і кароткажывучымістанам вельмі ўмоўная ізамэрныя станы ядраў як правіла распадаюцца ў асноўны стан часам празь некалькі прамежкавых станаў пры гэтым выпраменьваюцца адзін ці некалькі гама квантаў узбуджэньне ядра можа здымацца таксама пасродкам вылету канвэрсыйных электронаў з атамнай абалонкі ізамэрныя станы могуць распадацца таксама і пасродкам звычайных бэта і альфа распаду атамныя рэактары мэдыцына хімія ядзерная зброя шышэя канстанцін шышэя кастусь сьнежня змагар за беларускую незалежнасьць антысавецкі дзеяч камандзір беларускай краёвай абароны падчас другой сусьветнай вайны ахвяра сталінскіх рэпрэсіяў нарадзіўся ў вёсцы шчорсы каля наваградка заможная сялянская сям я з надзеламі ўласнай зямлі пазбавілася ўсяго нажытага падчас прыходу саветаў у годзе родныя згінулі ў вязьніцах бацька расстраляны ў а гадовы канстанцін уратаваўся цудам у годзе падчас стварэньня беларускага батальёну пад кіраўніцтвам барыса рагулі стаў ягоным актыўным шарагоўцам у змаганьні з савецкімі партызанамі й чырвонымі а потым і ад ютантам барыса рагулі за ад ютанцтва ў батальёне барыса рагулі й антыкамуністычную прапаганду быў асуджаны й адбыў гадоў у сталінскіх лягерах жонка лёдзя шышэя адбывала лягер за сяброўства ў саюзе беларускай моладзі у бараках інты й караганды казахстан склалася кола беларусаў патрыётаў повязь зь якімі не парывалася цягам усяго жыцьця гуртавала гэтую беларускую лучнасьць паэтка ларыса геніюш яна пазнаёміла канстанціна шышэю з будучай жонкай лёдзяй пасьля вызваленьня шышэі пасяліліся ў вільні бо ў бсср да палітзьняволеных ставіліся вельмі недобразычліва многія паліэмігранты й палітвязьні да апошніх дзён былі частымі гасьцямі віленскай кватэры шышэяў пахаваны кастусь шышэя сьнежня на эўфрасіньеўскіх могілках у вільні лацінская мова лаціна саманазва мёртвая мова лаціна фаліскай групы італійскай галіны індаэўрапейскай сям і моваў якая ў часы свайго росквіту спрычыненага ранейшай да гэтага раманізацыяй заходняй эўропы учыніла вялікі ўплыў на многія мовы сьвету афіцыйная мова ватыкану мальтыйскага ордэну і часткова каталіцкай царквы выкарыстоўваецца ў біялёгіі і мэдыцыне альфабэт лацінскі паводле граматычнага ладу флектыўная на лаціне размаўляла племя лацінаў у вобласьці ляцыюм у заходняй частцы сярэдняй італіі першыя старажытныя пісьмовыя помнікі датуюцца м стагодзьдзем да нашай эры напрыканцы іі ст да н э стала дзяржаўнай мовай рымскай рэспублікі пазьней аднайменнай імпэрыі у тым ліку заваяваных тэрыторыяў брытаніі дакіі дзе як дзяржаўная мова ўплывала на тамтэйшыя мясцовыя мовы кельцкія ібэрыйскія германскія і г д у выніку на пэрыфэрыі рымскай імпэрыі фармаваліся дыялекты лацінскай мовы вульгарная лаціна якія ў некаторых рэгіёнах выцесьнілі папярэднія карэнныя мовы напрыклад у галіі і дакіі і разьвіліся ў новыя мовы на аснове лацінскай гэтыя мовы аб ядноўвае агульнае паходжаньне ад лаціны яны аб ядноўваюцца як мовы раманскай групы найбольш прадстаўнічымі раманскімі мовамі зьяўляюцца гішпанская француская партугальская італьянская ды румынская мовы у сярэднявеччы лаціна сталася ў эўропе міжнароднай мовай навукі адукацыі філязофіі й дыпляматыі на ёй пісалі ісак ньютан томас мор мікалай капэрнік мікола гусоўскі яе добра ведалі францішак скарына і сымон будны у часы адраджэньня беларуская моладзь вялікага княства літоўскага вучылася ва ўнівэрсытэтах заходняй эўропы вывучаючы ў іх лацінскую мову пра ўплыў лацінскай мовы на беларускую сьведчаць шматлікія запазычаныя словы адукацыя аркуш водар гонар літара мэта статут і г д па сёньняшні дзень лацінская мова выкарыстоўваецца для абазначэньня дыягназаў лекаў у мэдычнай дакумэнтацыі для абазначэньня біялягічных відаў лацінскія афарызмы часам выкарыстоўваюцца ў кніжнай мове кароль і вялікі князь жыгімонт ваза надаў себежу магдэбурскае права і герб кароль ангельшчыны карл заснаваў каралеўскую абсэрваторыю ў грынвічы на віленскім лукіскім пляцы расейскія ўлады пакаралі сьмерцю на шыбеніцы кастуся каліноўскага першая хакейная гульня на кубак стэнлі у вільні выйшаў першы нумар газэты беларускі звон пэрсія афіцыйна зьмяніла назву на іран амэрыканская асацыяцыя лекараў абвясьціла што цыгарэтны дым выклікае рак выйшаў альбом брытанскага гурту утварэньне нацыянальнага алімпійскага камітэту беларусі прэзэнтаваў свой першы арыгінальны працэсар пасьля содняў праведзеных на станцыі мір на зямлю на саюзе тм вярнуўся касманаўт валеры палякоў камэта гэйла бопа наблізілася на мінімальную адлегласьць да зямлі зь ізраільскага вэрталёту забіты ахмэд ясін адзін з заснавальнікаў палестынскага руху хамас старабеларуская мова гістарычнаруская літоўская простая мова усходнеславянская мова дзяржаўная і пісьмовая мова вялікага княства літоўскага і рэчы паспалітай а таксама малдаўскага княства у аснову якой на думку некаторых дасьледнікаў лягла тагачасная народная беларуская мова разглядаецца таксама як храналягічны этап у разьвіцьці беларускай мовы ў адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы мела значнае пашырэньне на землях вялікага княства літоўскага да канца стагодзьдзя калі пачала саступаць месца польскай захоўвалася ўва ўжытку прынамсі юрыдычным да другое траціны стагодзьдзя пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская першыя ўсходнеславянскія дыялектныя рысы якія пазьней палеглі ў аснову асобных усходнеславянскіх моваў пачынаюць узьнікаць з канца хі ст ужо пад пачатак хііі ст дзякуючы гэтым рысам у пісьмовых помніках выразна адрозьніваюцца тры ўсходнеславянскія мовы а ў дачыненьні да беларускай яны канчаткова набліжаюцца да сучасных каля ст гэтыя рысы ўжо з хііі ст ляглі ў аснову старабеларускай дзелавой мовы якая была параўнальна блізкай да народнай з прычыны патрэбы абслугоўваньня ёй практычных народных патрэбаў з канца ст пісьмовае выкарыстаньне гэтае мовы пашыраецца на ўсёй беларускай этнічнай тэрыторыі а з канца ст некалькі адрозныя пісьмовыя формы беларускай мовы кладуцца ў аснову першых сьвецкіх твораў канчатковага ўздыму старабеларуская мова дасягае ў сярэдзіне ст калі яе вельмі дэмакратычны блізкі да дзелавога варыянт становіцца трывалай мовай сьвецкіх і рэлігійных твораў а ў самой мове ўва ўсіх яе жанрах уніфікуецца пісьмовасьць якая паводле тых часоў становіцца надзвычай блізкай да жывога маўленьня адначасна канчаткова складаецца наддыялектнае кайнэ з пэўнымі старабеларускімі рысамі што было ў пэўнай ступені пазбаўлена беларускіх рысаў і што такім чынам дазволіла карыстаць мову на ўсёй прасторы вкл г зн і на этнічна ўкраінскіх землях з канца ст у сувязі з царкоўнай палемікай выкарыстаньне мовы звужаецца з боку царкоўнаславянскае мовы тады ж узьнікаюць першыя прыкметы палянізацыі якія разам сталі сыстэматычнымі каля другой траціны ст гэты працэс адзначыў сваё заканчэньне стратай беларускай мовай статусу мовы афіцыйных актаў вкл у г азначэньне старабеларуская мова ўвёў філёляг славіст дасьледнік беларускай этнаграфіі я карскі на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі ст у сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчай літаратуры часьцей за ўсё выкарыстоўваецца тэрмін старабеларуская мова радзей замест яго выступае тэрмін беларуская мова гэтыя ж тэрміны сустракаюцца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры эпохі ссср у дарэвалюцыйнай і сучаснай расейскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта ўжываецца тэрмін заходнеруская мова поруч зь якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін руская мова ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчай практыках часьцей ужываецца тэрмін стараўкраінская мова які звычайна датычыць азначэньня пісьмовай мовы вкл цалкам у заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская мова разам з паняцьцем стараўкраінская мова разглядаецца як частка агульнага ідыёму і акрэсьліваецца тэрмінам руская мова да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх і якія паходзяць з вкл і рэчы паспалітай стагодзьдзяў гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі у згаданых краінах а таксама ў працах асобных аўтараў могуць ужывацца тэрміны пісьмовая мова вкл канцылярская мова вкл і да т п гістарычныя назвы старабеларускае мовы з боку яе носьбітаў і замежнікаў сучасьнікаў ускладняліся цяжкой сытуацыяй выкарыстаньня раду харонімаў і адсутнасьцю ў поўнай ступені нацыянальнай ідэнтыфікацыі ў сучасным разуменьні ва ўмовах тагачаснага фэўдальнага грамадзтва пэўныя парасткі рэнэсанснай зацікаўленасьці да этнічных працэсаў збольшага не паўплывалі на гэты працэс а ў ст неадназначнасьць тэрмінаў у дачыненьні да адной мовы канчаткова разьвязалася карпаратыўнай станавай дыфэрэнцыяцыяй з хііі стагодзьдзя ў межах вкл на базе гаворак што паходзілі ад пляменных дыялектаў дрыгавічоў паўднёва ўсходніх крывічоў часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца тагачасная беларуская мова прычым у яе фармаваньні бралі ўдзел некаторыя з дыялектаў паўднёвых плямёнаў усходніх славянаў але ў цэлым пачатак вылучэньня асобных рысаў сучасных усходнеславянскіх моваў можа быць аднесены на хі хіі стагодзьдзі з гэтага ж пэрыяду на думку шэрагу дасьледнікаў гісторыі беларусі адлічваецца пачатак этапу фармаваньня беларускага этнасу існуюць таксама і гіпотэзы якія адносяць на пэрыяд ст канец утварэньня беларускага этнасу у геаграфічным дачыненьні тагачасны арэал беларускага этнасу ахапіў тэрыторыі абмежаваныя з усходу і захаду канцавінаю смаленскае зямлі і басэйнам бугу адпаведна на поўначы і поўдні наўгародзкай зямлёй верхавінамі волгі ды басэйнам прыпяці адпаведна што суправаджалася разрывам між будучымі межамі этнічных арэалаў арэалу крывічоў які ў выніку распаўся на паўднёва заходнюю частку частку будучага беларускага арэалу і расейскую паўночна ўсходнюю такім чынам канец аб яднаньню этнічных беларускіх земляў у складзе вкл дзяржавы дзе тагачасная беларуская пісьмовая культура атрымала перавагу быў скончаны ўключэньнем у склад вкл смаленскае зямлі пра што гл ніжэй існуе меркаваньне якое разглядае старабеларускую мову як выключна пісьмовую якая мае царкоўнаславянскія або наогул штучныя карані на якія ўплывалі мясцовыя беларускія і ўкраінскія гаворкі з зінкявічус ё палёніс погляд на старабеларускую мову як такую што мела стараславянскую аснову з польскім і часткова ўсходнеславянскім уплывам выказвалася францускім лінгвістам а мартэлем прадстаўленае меркаваньне згодна зь якім беларуская і ўкраінская этнічная тэрыторыі мелі мову агульнае прыроды прынятая ў расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала што старабеларуская беларуская мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі з старажытнарускага этнасу але шэраг дасьледнікаў с смаль стоцкі р піўтарак в грыцкевіч і інш паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы на карысьць гэтага паказваюць адлюстраваньне фанэтычных граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах створаных на беларускай этнічнай тэрыторыі граматах смаленскага князя мсьціслава давыдавіча з рыгай і гоцкім берагам полацкага япіскапа якава вялікай княгіні ўльяны царкве ў азярышчах і інш але істотнай выяўляецца старажытнаруская моўная аснова гэтых помнікаў выразна беларускія рысы гэтых помнікаў яшчэ не складаюць нормы хоць помнікі масавага маўленьня берасьцяныя граматы розных частак усходнеславянскае тэрыторыі паказваюць на выразнае разбурэньне першай як літаратурнай нормы гл ніжэй тым ня менш у навуцы палажэньне пра старажытнарускую мову як пра мову продка і мову што ўжывалася ўсходнімі славянамі да ст зьяўляецца агульнапрынятым што датычна грамадзка сацыяльнай палітычнай і культурнай роляў старабеларускае мовы ў шэрагу галінаў пісьмовае дзейнасьці дапаўняецца пэўным суіснаваньнем гл ніжэй пісьмовае культуры што яўна засноўвалася на народным маўленьні перадусім актавая пісьмовасьць асацыяваным зь беларускім этнасам і пісьмовае культуры заснаванай на відавочна ўсходнеславянскіх і разам з тым вызначана небеларускіх сродках мовы найранейшае летапісаньне ў вкл нарэшце вылучэньне старажытнарускае мовы з праславянскай і далейшы распад старажытнарускай ня сталі раўнамерным мэханічным працэсам па ўсёй бачнасьці старажытнаруская мова ўспадкавала шэраг праславянскіх дыялектызмаў што потым знайшлі сваё адлюстраваньне ва ўсходнеславянскіх мовах напрыклад розныя формы дзеясловаў асобы множнага ліку ці трэцяй асобы адзіночнага некаторыя зь іх узьнікалі на будучай беларускай або ўкраінскай этнічных тэрыторыях ужо з хі хіі стагодзьдзяў гл далей найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дагавор полацку з рыгай складзены ў годзе у гэты ж час дзяржаўныя пераўтварэньні аддзяляюць тагачасныя ўсходнеславянскія гаворкі сучасных беларусі і ўкраіны ад усходнеславянскіх гаворак цяперашняе расеі полацкія і смаленскія дакумэнты гэтай эпохі сьведчаць пра пачатак працэсу складваньня тагачасных формаў беларускае мовы адносна ўласна працэсу адасабленьня беларускіх гаворак з старажытнарускае мовы на якіх была заснаваная старабеларуская пісьмовая мова адметна што мову берасьцяных граматаў асобных рэгіёнаў у прыватнасьці віцебску нельга адносіць да старажытнарускае літаратурнае традыцыі з прычыны амаль поўнай адсутнасьці ў іх царкоўнаславянскіх рысаў зь іншага боку у пытаньні дзелавой мовы беларускай этнічнай тэрыторыі як паказьніку што адлюстроўваў пісьмовую культуру на народнай моўнай аснове мове актаў нельга аддаваць выключную ўвагу з прычыны падтрыманьня старажытнарускае мовы ў гэтай жа галіне напрыклад дзеяньне ў асобных рэгіёнах рускай праўды нягледзячы на фармаваньне беларускага этнасу каля хііі ст на беларускай этнічнай тэрыторыі існавала два цэнтры палітычнае кансалідацыі раньняе вкл і палітычнае аб яднаньне полацкага ды смаленскага княстваў гэтая адасобленасьць у сутнасьці захавалася і далей празь першапачаткова фэўдальны г зн фэдэрацыйны характар вкл хоць у цэлым этнічная кансалідацыя беларусаў нават паскорылася што асабліва важна на фоне існаваньня беларускай моўнай традыцыі на грунце смаленска полацкіх гаворак тым ня менш працяглая цэнтралізацыя а таксама кансалідацыя пры дапамозе ўсходнеславянскага фэўдальнага права ў вкл у асноўным скончылі працэс складаньня вкл як фэўдальнае дзяржавы з ужыванай старабеларускай мовай усходнеславянскі этнічны кампанэнт у вкл з часу яго паўстаньня быў большным колькасна і тэрытарыяльна паралельна гэтаму працэсу балты вкл засвойвалі ўсходнеславянскае фэўдальнае права што падмацоўвалася эканамічнай моцай усходнеславянскіх земляў краіны як меркаваў нарвэскі славіст к станг на тэрыторыі вкл з канца ст існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі і артаграфічнымі рысамі такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму полацку віцебску і смаленску мову канцылярыі вітаўта мову граматаў казімера а таксама канцылярскую мову часоў аляксандра на думку е курашкевіча а сабалеўскага і к станга дадаткова існавалі галіцкія і малдаўскія агульнапаўднёвамаларускія і валынскія ды беларускія граматы у сваю чаргу нават дэмакратычныя ў сваім напісаньні помнікі актавага пісьма засноўваліся на старажытнарускай традыцыі хоць і адбывалася іх паступовае набліжэньне з народнаю мовай гл ступені дэмакратызацыі пісьма бо адносна старабеларускае мовы як зьявы пісьмовае культуры большае часткі яе існаваньня выяўляецца яе аснова зь беларускіх народных гаворак у моўнай форме віцебску смаленску ды полацку вылучалася цоканьне зьмяшэньне гукаў ды зьмяшэньне е ды і а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце такіх рысаў няма ў мове канцылярыі вітаўта якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў у пісьмовасьці часоў казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў маючы напрыклад супадзеньне е і яць ва ўсіх пазыцыях пры аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы а за часоў жыгімонта аўгуста зьнікае паўднёвы украінскі тып актавае мовы тагачасная канцылярская мова вкл выступала ўжо як мова блізкая да беларускіх гаворак каля вільні у гэтай жа мове паступова распусьцілася і полацка смаленская форма старабеларускай мовы на думку янкі станкевіча з стагодзьдзя літаратурная старабеларуская мова засноўвалася на гаворках паўднёвай полаччыны з стагодзьдзя ўплыў павялічылі гаворкі паўночнага ўсходу але гэты працэс быў спынены літоўска маскоўскімі войнамі пасьля чаго літаратурная аснова мовы перасунулася на заходнія гаворкі цэнтральнага дыялекту урэшце літаратурныя функцыі паступова замацаваліся за мескім кайнэ вільні у прыватнасьці акты мяжы стагодзьдзяў выступаюць як адзіныя ў моўным дачыненьні нягледзячы на паходжаньне з розных частак вкл а таксама варшавы ці кракава гэта паслужыла адным з чыньнікаў кансэрватыўнасьці пісьмовае старабеларускае мовы г зн вымушала ўнікаць найбольш выразных беларускіх рысаў дзеля выкарыстаньня актаў ды іншых помнікаў на этнічна ўкраінскіх тэрыторыях як устанавіў я карскі на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці так і ў іншых напрыклад сьвецкіх творах на думку і лапа вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры але і патрэбы дзяржаўных функцыяў тым ня менш мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы але да яе было бліжэйшым маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы адметным зьяўляецца таксама той факт што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры з часоў крэўскай уніі пачынаецца працэс выцясьненьня старабеларускае мовы польскай з ст у сувязі з збліжэньнем з польшчай царкоўнаславянская мова выцясьняецца спачатку з жыціяў на замену якой прыходзіць старабеларуская мова у пачатку наступнага стагодзьдзя старабеларуская мова займае нішу кананічных рэлігійных тэкстаў у часы свайго найбольш актыўнага выкарыстаньня старабеларуская мова мела статус афіцыйнае мовы вялікага княства літоўскага і ўжывалася як сродак зносінаў між тагачаснымі беларусамі і іншымі этнічнымі групамі краіны летувісамі аўкштайтамі жамойтамі латгаламі татарамі габрэямі цыганамі караімамі і інш старабеларуская мова адзначаецца сучасьнікамі на мяжы стагодзьдзяў як паўсюдная прэстыжная мова летувісаў у вкл ужо паводле стану на г рэфэрат пра мусульманаў вкл напісаны літоўскім татарынам асманскаму султану сулейману адзначаецца родны характар тагачаснае народнае беларускае мовы для большасьці літоўскіх татараў хоць паланёныя татары ў бітве пад клецкам мусілі захоўваць уласныя дыялекты у прыватнасьці не пазьней як у ст на старабеларускую мову быў перакладзены каран хоць верагодна што старабеларуская мова выкарыстоўвалася ў літаратуры літоўскіх татараў з ст эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць стагодзьдзе калі на мове выйшла тры статуты вкл складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага і мясцовага ўзроўню у другім літоўскім статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне пісьмовыя помнікі гэтага ж стагодзьдзя сьведчаць на карысьць складаньня на той час усіх характэрных асаблівасьцяў мовы якія сталі ўласьцівымі і ў тым ліку сучаснай беларускай мове далей як лічыцца адбывалася паступовае разьмеркаваньне тых або іншых лінгвістычных рысаў паводле асобных дыялектаў мовы адначасна з г у мэтрыцы вкл фіксуецца корпус актаў на шэрагу іншых моваў у прыватнасьці на польскай і лаціне так напрыклад аддзел дакумэнтаў на лаціне канцылярыі вкл ў другой палове х гг узначальваўся двума пісарамі а ўжываньне мовы як сродку перадачы афіцыйных зносінаў у вкл ня стала поўнасьцю агульнадзяржаўным празь нярэдкае карыстаньне лаціны ў актах выдадзеных пераважна этнічна летувіскім землям а з канца ст лаціна выкарыстоўвалася ў вкл у актах фундацыі касьцёлаў хоць выкарыстаньне старабеларускае мовы ў актах фундацыі касьцёлаў вкл было прыкметным нават у канцы ст урэшце лаціна выкарыстоўваецца ва ўсіх агульназемскіх прывілеях вкл з г па другую палову ст да пачатку стагодзьдзя на тэрыторыях этнічнага арэалу ўсходніх славянаў у тым ліку і ў вкл дзейнічаў стан дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае і старабеларускае моваў што прычынялася да выкарыстаньня абедзьвюх моваў у розных галінах грамадзтва і недапушчэньня іх ужываньня ў адной і той жа галіне дыглясія прыводзіла да выкарыстаньня аднаго і таго ж тэрміну датычна адразу старабеларускай і царкоўнаславянскай моваў летапісныя традыцыі ў пэўнай хоць і меншай паводле маштабу ступені абумоўлівалі дыглясію старабеларускай ды старажытнарускай моваў значна меншым і спэцыфічным было ўзаемадзеяньне старабеларускае мовы з польскай расейскай і стараўкраінскай сукупнасьць генэтычна беларускіх моўных рысаў супрацьпастаўленых наратыўным крыніцам і літургічным помнікам стала вынікам арыентацыі на іншую літаратурную мадэль якая стала іншай у выніку своеасаблівага культурнага падтэксту першых паасобных уласнабеларускіх паводле мовы літургічных твораў гл ніжэй у выніку уласна тагачасная беларуская мова ў рознай ступені свайго праяўленьня была ўключана ў схему рэлігійная і навуковая царкоўнаславянская літаратура сьвецка мастацкія помнікі з старажытнарускімі і старабеларускімі элемэнтамі некананічная бліжэйшая да жывой мовы літаратура найбліжэйшая да народнай мовы дзелавая пісьмовасьць існаваньне гэтае схемы прыкладна да другой паловы ст суправаджалася паступовым вывадам зь пісьма старажытнарускае мовы у часы пашырэньня царкоўнаславянскае мовы ў галіне праваслаўных літургічных тэкстаў уласна царкоўнаславянская мова у сваю чаргу зазнавала ўплыў з боку старабеларускае мовы што надае падставы шэрагу дасьледнікаў вылучаць асобны звод царкоўнаславянскае мовы вкл гэты ўплыў у прыватнасьці вядомы з х гг калі ў кракаўскай друкарні заснаванай магнатамі вкл выйшлі трыёдзь каляровая актоіх часаслоў псалтыр трыёдзь постная трыёдзь каляровая беларускі звод царкоўнаславянскае мовы таксама зафіксаваны дзякуючы помнікам ерэтычнага пісьменства мяжы стагодзьдзяў гл ніжэй нярэдка падобная беларусізацыя гэтага зводу адбывалася не стыхійна а цалкам пасьлядоўна зрэшты гэты працэс спыніўся зь сярэдзіны ст калі канчаткова акрэсьліліся галіны дзейнасьці старабеларускае і царкоўнаславянскае моваў а значна менш беларусізаваная царкоўнаславянская мова атрымала падмацаваньне дзякуючы перадрукоўцы маскоўскіх твораў і рэлігійнаму змаганьню якое прычынілася да росту інтарэсу да царкоўнаславянскай мовы ў канцы ст гэтае функцыянальнае разьмежаваньне ў выніку фактычна аддало ў прэрагатыву старабеларускае мовы сьвецкую пісьмовасьць царкоўнаславянскай літургічную пачынаючы зь сярэдзіны ст у сувязі зь міграцыяй шэрагу дзеячоў культуры вкл у маскоўскую дзяржаву ўплыў старабеларускае рэдакцыі царкоўнаславянскае мовы зьведала і царкоўнаславянская мова масквы падобнае ўзьдзеяньне да прыкладу зазнавала таксама польская мова напрыклад адметна старабеларускія запазычваньні ў дыярыюшах мацея стрыйкоўскага зь цягам палянізацыі арыстакратыі вкл беларусізмы пранікалі ў вымаўленьне лексыку словаўтварэньне што адлюстроўваюць лісты жыгімонта аўгуста сапегаў і радзівілаў дзякуючы пранікненьню ў вкл ідэяў рэнэсансу рэфармацыі і гуманізму адбываўся зрух з царкоўнаславянска старабеларускай дыглясіі да сытуацыі білінгвізму што на думку б усьпенскага стала вынікам капіяваньня сытуацыі лацінска польскага білінгвізму ў польшчы якая на той момант выступала як пасрэднік пры атрыманьні вкл ідэяў заходняй эўропы на карысьць узьнікненьня білінгвізму ў вкл і таго што гэтая зьява зьявілася дзякуючы польскаму ўплыву сьведчаць пераклады рэлігійных але некананічных твораў у прыватнасьці страсьцяў хрыстовых аповесьці аб трох каралёх валхвох і жыціе аляксея чалавека божага ажыцьцёўленыя ў каталіцкім асяродзьдзі пачатак старабеларуска царкоўнаславянскаму білінгвізму ў вкл паклала ідэя перакладу бібліі скарынам пры гэтым аднак у выданьнях скарыны назіраецца сынтэз старабеларускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў зь перавагай апошніх актывізацыі ў ст беларускамоўнага разьвіцьця літургіі спрыяў рост увагі да народнае мовы як паказьніку грамадзкіх інтарэсаў у сувязі з інстытуцыяналізацыяй саслоўнае сыстэмы вкл і ростам уплыву рэфармацыі што адбывалася на фоне зьяўленьня іншых славянскіх бібліяў так у г была выдадзеная поўная друкаваная чэская біблія зь сярэдзіны ст узьнікае поўны польскі рукапісны пераклад працэс ня быў рэзкім і адбываўся пасьлядоўна так уплыў старабеларуска царкоўнаславянскае дыглясіі назіраўся ў старабеларускіх тэкстах сымона буднага адзначаецца што царкоўнаславянская мова мела ролю сымбалю непарушнасьці існых культурных установак што прывяло да негатоўнасьці прыняцьця новых моўных ідэяў у асяродку праваслаўнае грамадзкасьці вкл нягледзячы на тое што працэс адмаўленьня ад дыглясіі збольшага быў закладзены скарынам у гэтую эпоху ўжо не назіраецца зьмяшэньня тэрмінаў адносна царкоўнаславянскай і старабеларускай напрыклад абноўлены інавацыйны варыянт кірыліцы якім друкаваліся выданьні скарыны акрэсьліваліся выдаўцом тэрмінам асобным ад тэрміну для царкоўнаславянскае мовы рускими словами а словенским языком хоць наогул такія спробы назіраюцца ўжо на мяжы стагодзьдзяў тым ня менш нягледзячы на перавагу царкоўнаславянскае лексыкі ды іншых элемэнтаў у творах ф скарыны ён акрэсьліваў мову шэрагу сваіх выданьняў як руский языкъ што найлепш тлумачыцца этнічнай прыналежнасьцю патэнцыяльных іх адрасатаў разам з тым гэты тэрмін скарынам усё ткі не выкарыстоўваўся ў дачыненьні да твораў зь меншаю колькасьцю беларусізмаў псалтыр апостал малая падарожная кніжыца сама ідэя існаваньня і складаньня падобных мяшаных твораў узьнікла праз зразумеласьць пэўных царкоўнаславянскіх формаў шэраговым чытачам у сувязі з пашырэньнем царкоўнаславянскае літаратуры захоўвалася таксама і ідэя царкоўнаславянскае мовы як паказьніку адзінае праваслаўнае культуры у выніку гэта прычынялася нават да шырокага зьмешваньня словаў тыпу власъ врагъ глава волосъ ворогъ голова у гэты ж пэрыяд васілём цяпінскім зьдзяйсьняецца пераклад і выданьне эвангельля на старабеларускай мове пры гэтым ужо з канца ст прасочваюцца пачаткі працэсу паступовай замены царкоўнаславянскіх і старажытнарускіх формаў на старабеларускія які адбываўся стыхійна і адбіваўся нават на рэлігійных тэкстах непасрэдныя пераклады хрысьціянскіх тэкстаў на старабеларускую мову пачалі зьяўляцца імаверна з канца ст але дагэтуль дайшлі толькі пэўныя тэксты пачатку ст у прыватнасьці ёў рут эклезіяст прытчы салямонавы плач ераміі кніга данііла прарока эсьфір шэраг іх перакладзены з габрэйскіх ці заходнеславянскіх тэкстаў пры гэтым адзін зь іх песьня песень часам неабгрунтавана адносіцца да ўкраінскіх шэраг іх адлюстроўвае як рысы што збліжалі іх з мовай актавае пісьмовасьці так і кардынальна інавацыйныя для тагачаснага традыцыйнага пісьма рысы аднак нават гэтыя помнікі ўтрымліваюць царкоўнаславянізмы амаль не перакладаўся на старабеларускую мову новы запавет вядомыя два пераклады эвангельля што відаць тлумачыцца яго вузкаспэцыялізаваным выкарыстаньнем дзе пераважалі царкоўнаславянская мова праваслаўе або лаціна каталіцызм адначасова з хіі ст існавала арыгінальнае летапісаньне на будучай беларускай этнічнай тэрыторыі што доўжылася да ст і вядомае ў асобных сьпісах віленскі увараўскі супрасьльскі акадэмічны гл беларуска літоўскія летапісы альбо ў якасьці часткова захаваных фрагмэнтаў іх мова ў сутнасьці ўяўляе сабой у большасьці выпадкаў старажытнарускую што датычыць перапісаных летапісаў хоць часам яны маюць пэўную колькасьць беларусізмаў зь дзелавой пісьмовасьці што адлюстроўвала стан тагачаснае беларускае мовы ў маўленьні большасьці яе носьбітаў а таксама арыгінальныя літоўскія практыкі пісьма у гэтыя помнікі летапісаньня адбывалася інфільтрацыя спэцыфічных артаграфічных прыёмаў інфільтрацыя беларусізмаў праяўлялася таксама ў наяўнасьці лексычных беларусізмаў сынанімічных беларуска старажытнарускіх параў спэцыфічных старабеларускіх запазычваньняў у якасьці інфільтраваных беларусізмаў або ступені іх насычанасьці можна разглядаць розную частасьць лексычных беларусізмаў і розную частасьць спэцыфічных прыкметаў г зв другога паўднёваславянскага ўплыву у другой палове стагодзьдзя выкарыстаньне старабеларускае мовы пашыраецца дзякуючы пранікненьню мовы ў канфэсійную галіну адбывалася разьвіцьцё дзелавой камунікацыі на гэтай мове пашырэньне выкарыстаньня старабеларускае мовы цягнула за сабою яе стабілізацыю з прычыны павелічэньня колькасьці пісьмовых узораў мовы рост прэстыжу старабеларускае мовы засьведчаны дзякуючы перакладам на мову літургічных дакумэнтаў неславянскіх этнасаў вкл татараў габрэяў падобны рост статусу старабеларускае мовы зьвязваецца з зьнікненьнем уплыву царкоўнаславянскае мовы таксама на гэтае ж стагодзьдзе прыпадае выпрацоўка нормаў лексыкі артаграфіі і граматыкі дзелавой старабеларускай мовы прычынаю чаго імаверна стала ўзьдзеяньне народнае мовы або імкненьне да набліжэньня да яе самай прагрэсіўнай галіной графікі старабеларускай дзелавой мовы выявілася графіка дзе адбылося адкіданьне дублетных графічных сродкаў недастатковае разьвіцьцё культурнай этнічнай грамадзкай ідэнтыфікацыі беларускага насельніцтва вкл манаполія царквы на шэраг галінаў культурнае дзейнасьці прычыніліся да таго што ў пэрыяд хііі ст сьвецкая і рэлігійная літаратура сілкавалася пераважна з старажытных крыніцаў г зн у строгім дачыненьні не адносілася да помнікаў старабеларускае мовы аднак з пашырэньнем у вкл актавага пісьменства старабеларуская мова пакрысе інфільтравалася ў іншыя галіны культурнае дзейнасьці што ў ст выявілася ў выглядзе зьяўленьня перакладаў такіх твораў як пакуты хрыста жыціе аляксея чалавека божага аповесьць аб трох каралёх валхвох гл ніжэй хоць гэты працэс ішоў павольна да сярэдзіны ст і адзначаўся існаваньнем вялікага корпусу арыгінальных літоўскіх летапісаў напісаных на старажытнарускай мове гл вышэй што ж датычыць сьвецкай арыгінальнай літаратуры то да ўкладаньня поўных зводаў этапнай зьявай стала аповесьць пра падольле чыя старабеларуская дастаткова дэмакратычная мова тлумачыцца сьвецкім асяродзьдзем аўтара традыцыі беларускамоўнага летапісаньня пасьля неўзабаве напісанай хронікі вялікага княства літоўскага і жамойцкага прадоўжыліся дзякуючы складаньню хронікі быхаўца з пачатку ст старабеларуская мова стала прадметам школьнага навучаньня хоць пра гэта захаваліся пераважна ўскосныя зьвесткі з канца таго ж стагодзьдзя гэтае вывучэньне ўзрастае ў брацкіх школах якіх у вкл існавала больш за дваццаць што ўзьніклі як рэакцыя на берасьцейскую царкоўную унію і ставілі на мэце падрыхтоўку адукаваных палемістаў вывучэньне мовы тлумачылася патрэбаю перакладу хрысьціянскіх тэкстаў на старабеларускую мову і яе пэўнай роляй як паказьніку культурнай ідэнтычнасьці ў супрацьвагу росту асыміляцыі у сваю чаргу дзеля папулярызацыі рэлігійнага ўплыву іншых канфэсіяў вывучэньне мовы было разгорнута ў каталіцкіх і ўніяцкіх школах далейшае павелічэньне корпусу літаратуры на старабеларускай мове абумоўлівалася распачатым з ст працэсам адасабленьня карпарацыйных інтарэсаў узмацненьнем сэкулярызацыйных поглядаў і зьмяншэньнем манаполіі царквы на культурную дзейнасьць што ў цэлым закладала глебу для ўспрыманьня ідэяў адраджэньня і рэфармацыі і каталізавалася кантактамі з заходнеэўрапейскай культурай гэтыя ж культурныя плыні вялі да дэмакратызацыі ўласна моўнае культуры і пашырэньня ўжываных жанравых сродкаў гэты працэс прычыняўся да адчуваньня патрэбы ў перакладных творах што прывяло да напісаньня гісторыі троі александрыі аповесьці аб трышчане і г д актывізацыя рэфармацыі і пранікненьне яе ідэяў у вкл спараджалі далейшае разьвіцьцё літаратуры шляхам патрэбы прасоўваньня гэтых ідэяў згодна зь іх дактрынай сярод простага насельніцтва што прычынілася да дзейнасьці буднага досьвед ранейшых адзінкавых схізматычных перакладаў твораў на беларускую народную мову таго часу стварыў падставу для складаньня арыгінальных царкоўных твораў пачатак чаго зьвязаны з выданьнем сымонам будным катэхізісу г і апраўданьня грэшнага чалавека перад богам г не захаваўся каля г васілём цяпінскім амельяновічам было перакладзена эвангельле што пасьля псалтыру зноў азнаменавала тэндэнцыю да перакладу найвядомых хрысьціянскіх твораў але ў неправаслаўных плынях пранікненьне старабеларускае мовы ў рэлігійную літаратуру ў пэўнай ступені спынілася праз папулярнасьць пратэстантызму пераважна сярод фэўдалаў што спарадзіла згортваньне выданьня блізкае да народнае мовы рэфармацкае літаратуры адначасова у гг зьявілася ўкраінскае эвангельле але яно адлюстроўвае ў цэлым большую ўвагу ва ўкраінскіх ваяводзтвах вкл да спадчыны царкоўнаславянскае мовы аднак у выніку ключавой асаблівасьцю рэфармацыі ў вкл у параўнаньні з рэфармацыйнымі працэсамі ў астатніх краінах эўропы ў этнакультурным дачыненьні стала параўнальна шырокае выкарыстаньне ў рэфармацкай пропаведзі немясцовых моваў у прыватнасьці польскай а таксама адсутнасьць сацыяльнае базы рэфармацыі што такім чынам не прыводзіла да істотнага пашырэньня выкарыстаньня старабеларускае мовы стараўкраінская мова ў сутнасьці яшчэ не пераадолела дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае мовы што паглыбіла разьмежаваньне яе з старабеларускай разам з тым структурна старабеларускімі зьяўляюцца пераклады канца ст твораў пакуты хрыста жыціе аляксея чалавека божага аповесьць аб трох каралёх валхвох зробленыя ў каталіцкім асяродзьдзі хутчэй за ўсё не з царкоўнаславянскіх сьпісаў і асобамі мала знаёмымі з царкоўнаславянскай традыцыяй побач з комплекснай перабудовай схемы галінаў дзе выкарыстоўвалася старабеларуская мова зь сярэдзіны ст пасьля стабілізацыі лексыкі граматыкі і артаграфіі мова ўваходзіць у стан наддыялектнае нівэліроўкі помнікі пісьма розных рэгіёнаў вкл практычна ня маюць дыялектных рысаў што падтрымлівалася у прыватнасьці перапісваньнем кніг у сваю чаргу пэўная нівэліроўка адбылася ў літаратурнай мове адносна яе дыялектнай асновы на мяжы стагодзьдзяў на старабеларускай мове пачынаюць складацца палемічныя творы што было прычынена падзеямі берасьцейскай уніі друкаваныя тэксты гэтае галіны мелі больш архаічны характар з прычыны ранейшага выкарыстаньня царкоўнаславянскае мовы ў друку у той час як рукапісныя палемічныя творы былі больш набліжаныя да народнага маўленьня тым ня менш выкарыстаньне тагачаснае старабеларускае мовы ў рэлігійным дачыненьні было частковым і найчасьцей было пашырана ў пропаведзях і тлумачэньнях рэлігійных твораў інтарэс да царкоўнаславянскае мовы афіцыйнае мовы праваслаўнае літургіі стаў зноў падвышацца дзякуючы змаганьню ідэолягаў праваслаўя і каталіцызму што ўзнавіла пранікненьне царкоўнаславянскіх рысаў у старабеларускую пісьмовасьць з г па сярэдзіну ст назіраецца імкненьне да інстытуцыяналізаванага вывучэньня ў вкл царкоўнаславянскае мовы друк на апошняй значна перавысіў беларускі гл ніжэй хоць у пэўнай ступені ўласна беларускамоўная адукацыя падтрымлівалася як брацкімі школамі так і іх ідэалягічнымі апанэнтамі ў каталіцкім і ўніяцкім асяродзьдзі віленская кангрэгацыя г у прыватнасьці забавязала ўніяцкіх прапаведнікаў выкарыстоўваць беларускую мову ў набажэнстве старабеларускае пісьменства ў сутнасьці дасягае найвышэйшага стану разьвіцьця дзякуючы замацаваньню наддыялектнага кайнэ уніфікацыі пісьма ў актавай пісьмовасьці пры гэтым побач з уніфікацыяй у пісьмо часам пранікалі ўсё большыя спробы адлюстраваньня народнага вымаўленьня пра што гл ніжэй і стварэньню перакладных твораў маўленьне якіх таксама надзвычай блізкае да народнага аповесьць пра трыстана аповесьць пра баву гісторыя аб атыле кніга пра тундала пры гэтым апошнія не былі зьвязаныя з архаізаванымі пратографамі да сярэдзіны стагодзьдзя ўсё мацней пачала праўляцца тэндэнцыя да дыфэрэнцыяцыі старабеларускай мовы і тагачасных формаў украінскае мовы акрамя таго структурныя адрозьненьні а таксама сьведчаньні сучасьнікаў гавораць на карысьць яўнага разьмежаваньня паміж старабеларускай і тагачаснай расейскай мовамі ва ўласна маскоўскай дзяржаве існаваў тэрмін беларускае пісьмо пад якім разумелі лексычныя і графічныя рысы афіцыйнай мовы вкл што адрозьнівалі яе ад пісьмовае мовы масквы гл вышэй усьведамленьне блізкімі паводле мовы расейцамі старабеларускае мовы як асобнай выяўлялася нават у перакладзе беларусізмаў у зьмяшаных беларуска царкоўнаславянскіх тэкстах напрыклад у расейскім сьпісе арыстотэлевых варотаў пачатку ст на мяжы і стагодзьдзяў паралельна гэтаму працэсу адбылося канчатковае разьмежаваньне сьвецкіх твораў як твораў дзе ўжывалася старабеларуская мова і твораў літургіі дзе ўжывалася царкоўнаславянская што было падрыхтавана існым на той час досьведам рознага выкарыстаньня дзьвюх памянёных моваў іх адасобленага ўяўленьня і ростам цікаўнасьці да рэлігійных твораў у сувязі з ростам контррэфармацыі адказам на якую стаў спэцыфічны ўздым праваслаўнае культуры гл вышэй на думку к станга паступовы працэс звужэньня карыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай адлічваецца прыкладна з г працэс заняпаду ня стаў строга дыяхранічным і суправаджаўся мясцовымі або вузкагаліновымі дыфузнымі ўплывамі цягам практычна ўсёй маштабнай пісьмовай гісторыі мовы але найбольшы ўздым атрымаў толькі паступова і пасьля г па складаньні люблінскай уніі калі былі закладзеныя больш трывалыя і інстытуцыяналізаваныя перадумовы для сыстэматычнага выцісканьня мовы з грамадзкага ўжытку у навастворанай дзяржаве рэчы паспалітай адбывалася паступовая палянізацыя мясцовага насельніцтва вкл перш за ўсё буйных магнатаў і шляхты з гэтай прычыны старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная з справаводзтва жніўня г працэс выцясьненьня старабеларускае мовы і згасаньня дзейнасьці на ёй нельга ўспрымаць лінейна і аднабакова бо адначасна рост антыпалянізацыйных імкненьняў у праваслаўным асяродзьдзі міжволі прычыняўся да выцясьненьня старабеларускае мовы царкоўнаславянскай г зн у пэўнай ступені ішоў працэс адваротны таму што адбываўся да сярэдзіны ст скарачэньне ўжываньня старабеларускае мовы намецілася ўжо прыкладна ў сярэдзіне стагодзьдзя гл вышэй і ў мэтах прадухіленьня працэсу палянізацыі у другім і трэціх статутах вкл быў упершыню замацаваны статус старабеларускай мовы як афіцыйнай мовы ў княстве гэтыя захады знаменавалі сродкі ужываныя ў часе абмеркаваньня дзяржаўнае уніі між вкл і польшчай магнатэрыяй вкл якая мела імкненьні па захаваньні асобнасьці вкл ранейшае ўжываньне старабеларускае мовы ў афіцыйным унутрыпалітычным жыцьці вкл разумелася ў сьвятле традыцыйных уяўленьняў асобнае рэгіянальнае значэньне мала зьвязанае ў сваіх пачатках з агульным працэсам палянізацыі на большай частцы беларускай этнічнай тэрыторыі мела палянізацыя на падляшшы палянізацыя падляшша гістарычна не зьвязаная зь люблінскай уніяй і сыходзіць да часоў актыўнае міграцыі ў рэгіён мазавецкае шляхты асабліва ў дарагічынскую зямлю пра маштабы палянізацыі ў гістарычнай рэтраспэктыве гаворыць тое што пасьля наданьня польскага права дарагічынскай зямлі мясцовая шляхта запатрабавала перакладу помнікаў польскага заканадаўства з лаціны на старабеларускую мову параўн з тэмпамі польскае калянізацыі ў той жа пэрыяд на падляшшы прывілей г загадваў дасылаць скаргі ў земскія суды падляскіх земляў на лаціне а х гг старабеларуская мова з кніг земскіх судоў падляшша зьнікае палянізацыя афіцыйнага жыцьця і шляхты як палітычна правамоцнага насельніцтва рэгіёну падтрымлівалася існаваньнем там даўняе грамады з нашчадкаў польскіх перасяленцаў з мазовіі на мясцовым узроўні польская мова часам выкарыстоўвалася і да г яшчэ да люблінскай уніі падляская шляхта на сойміках вкл скіроўвала просьбы аб тым каб вялікакняская канцылярыя вкл выдавала гэтай шляхце акты па польску ці на лаціне абгрунтоўваючы гэта неразуменьнем рускага пісьма у прыватнасьці ужо на сойме г падляская шляхта ад імя вялікага князя стала атрымліваць рэспонсы т б адказы па польску гэты працэс сустракаў супрацьдзеяньне з боку магнатэрыі вкл скіраванай на захаваньне асобнасьці дзяржавы з чым быў павінен лічыцца вялікі князь і ў выніку просьба падляскіх зямянаў на віленскім сойме гг аб выданьні падляшшу вялікакняскіх актаў на польскай мове ці лаціне засталіся незадаволенымі такі ж вынік мела просьба дарагічынскае шляхты ў годзе агульныя комплексныя падмуркі для ўспрыманьня палянізацыі ў вкл закладаліся таксама на ўзроўні ўсёй краіны ў выглядзе палітычнае кан юнктуры ў зносінах шляхты і буйной арыстакратыі першая была фармальна ўраўнаваная з панствам у і гг што актывізавала ў вкл змаганьне гэтых дзьвюх арыстакратычных груповак у выніку чаго шляхта з х гг у якасьці сродку палітычнага змаганьня выказала прыхільнасьць абмеркаваньню абнаўленьня уніі з польшчай нягледзячы аднак на ўзьнікненьне ў пэўнай ступені спрыяльнае глебы да збліжэньня з польшчай у выглядзе падтрымкі шляхтай перагляду уніі неўзабаве яе ўмовы што поўнасьцю ўраўноўвалі палякаў і літвінаў паслужылі на карысьць далучэньня шляхты да антыпольскай магнацкай апазыцыі хоць пазьнейшыя зьвесткі відавочна адлюстроўваюць што гэта не спыніла пачаткі палянізацыі сярод пэўных колаў грамадзтва краіны з г за маскоўскім княствам была прызнаная першая частка беларускай этнічнай тэрыторыі ржэўская зямля цягам чатырох войнаў вкл і маскоўскае дзяржавы ў пэрыяд гг ад вкл на карысьць масквы пасьлядоўна перайшлі вязьма бранск белы старадуб смаленск вывучэньне мовы маскоўскага пэрыяду найбуйнейшае з гэтых тэрыторыяў смаленскае зямлі ускладненае амаль поўнай стратай актаў за пэрыяд гг захаваныя акты мясцовага справаводзтва і чалабітныя смаленскай зямлі гг укладзеныя па расейску да заняпаду старабеларускае мовы значна прычынілася складаньне люблінскай уніі году хоць фармальнага афіцыйнага становішча мовы яна не зьмяніла іншымі чыньнікамі заняпаду старабеларускае мовы сталі вайсковыя канфлікты на тэрыторыі вкл другой паловы х пачатку стагодзьдзяў што прыводзілі да скарачэньня насельніцтва а таксама дэзынтэграцыя насельніцтва краіны паводле сацыяльна рэлігійнае прыналежнасьці адметны фактар заняпаду старабеларускае стараўкраінскай рускай мовы у выніку люблінскай уніі уплыў якога быў працяглым і сыстэмным замацаваным у часе і дапоўненым шэрагам прыкметных культурных і грамадзкіх зьяваў выявіўся ў працэсе паступовага далучэньня трох этнічна ўкраінскіх ваяводзтваў і падляшша беспасярэдне да каралеўства польскага як адной з умоваў уніі у выніку шэрагу няўдалых перамоваў арыстакратычных колаў вкл і польшчы адносна ўмоваў уніі што доўжыліся з г польшча адмовілася ад плянаў інкарпарацыі ўсяго вкл і засяродзілася на тэрытарыяльных прэтэнзіях на шэраг земляў у прыватнасьці валынь па заканчэньні гэтых падзеяў сакавіка г быў выдадзены прывілей аб далучэньні падляскага ваяводзтва да польшчы траўня аб далучэньні валыні у апошні прывілей на просьбу мясцовай арыстакратыі было дададзена палажэньне аб захаваньні рускай мовы ў судох і ўстановах пры гэтым на той жа мове прадпісвалася выдаваць у тым ліку акты каралеўскай канцылярыі і каралеўскіх ураднікаў прэрагатыва польскае мовы адносна валыні скарацілася толькі да актаў местам валыні у большасьці сваёй захоўвалася і дзеяньне статуту вкл чэрвеня валынскі прывілей быў пашыраны і на брацлаўскае ваяводзтва у траўні пачалося далучэньне кіеўскага ваяводзтва што прычынілася да выданьня рэгіёну прывілею такое ж сутнасьці аналягічныя моўныя правы ў прывілеі такога ж характару выдадзеным падляшшу ня згадваюцца у сілу гэтае ж уніі старабеларуская мова ўкраінскіх ваяводзтваў стала зазнаваць спробы выцісканьня і палянізацыю гэты працэс ня стаў пасьлядоўным і ў вядомай ступені запавольваўся як зазначанымі прывілеямі тром украінскім ваяводзтвам так і выключна мясцовымі фактарамі так за стэфана баторыя брацлаўская шляхта настойвала на выкананьні палажэньня аб афіцыйным статусе рускае мовы пра гэта згадвала і кіеўская шляхта на беларускай этнічнай прасторы на падляшшы палянізацыя адбывалася крыху хутчэй чым у вкл зь іншага боку пра складанасьць этнакультурных уяўленьняў сьведчыць прыхільнасьць дарагічынскага і бельскага мяшчанства і дробнае валынскае шляхты ў пытаньні далучэньня да польшчы урэшце пастановы люблінскага сойму г а таксама наступныя прывілеі манархаў рэчы паспалітай гарантавалі выкарыстаньне мясцовае мовы але гэты парадак стаў парушацца манаршай канцылярыяй якая ня рупілася пра пераклад актаў да таго ж ужо разьдзел ііі артыкулу ііі статуту ў пэўных умовах дазваляў выкарыстоўваць польскую мову ў справаводзтве найвышэйшых колаў каталіцкае царквы ў вкл хоць фармальна гэты працэс не працякаў аднастайна так соймавая канстытуцыя г пацьвердзіла вядзеньне ў вкл справаводзтва на старабеларускай мове апошнія захады падтрымліваліся магнатэрыяй што рупілася пра захаваньне асобнасьці вкл ад польшчы што побач з пачаткам пранікненьня польскае мовы ў актавую дзейнасьць прычынілася да абароны старабеларускае мовы паводле іі і ііі статутаў ужо в цяпінскім у прадмове да ўласнага перакладу эвангельля адзначаная страта нацыянальнай ідэнтычнасьці ў найвышэйшых колаў грамадзтва вкл што ім тлумачылася заняпадам адукацыі і маралі духавенства пасьля люблінскай уніі ў асяродзьдзі этнічна балтыйскае знаці складаецца пэўная апазыцыя супраць выкарыстаньня старабеларускае мовы што праяўлялася ў імкненьні да нібыта роднаснай летувіскай мове лаціны што падмацоўвалася міталягічнымі палажэньнямі аб паходжаньні балтаў вкл ад лацінаў гл палямон адным з адметных прадстаўнікоў гэтай апазыцыі сярод балтаў вкл стаў тагачасны гісторык міхалон літвін які ў г выразіў думку што старабеларуская мова не адпавядала плянам па культурным разьвіцьці літоўскае знаці і не спрыяе разьвіцьцю грамадзкіх пачуцьцяў у сувязі з чым прапаноўвалася адмова ад старабеларускае мовы што стала ў вкл першым такім поглядам іншым прыхільнікам падобных ідэяў стаў тагачасны віленскі войт аўгустын ратундус які ў г у сваім перакладзе статуту вкл адзначыў быццам бы роднасны для балтаў характар лаціны і зьвярнуў увагу на падабенства старабеларускае мовы да мовы тады варожай маскоўскае дзяржавы а таксама некаторую неўнармаванасьць старабеларускае мовы прапагандуючы ўвядзеньне лаціны нават у гутарковым асяродзьдзі і вітаючы адкрыцьцё школы езуітаў у вільні уважаючы што пераход на лаціну нібы прызнаў ісус хрыстос гэтыя захады на знаць балцкага паходжаньня аднак не паўплывалі у гг сярод шляхты часткова пранікае мода падпісваць свае імёны і прозьвішчы ў актах па польску з даданьнем зваротаў у пачатку наступнага стагодзьдзя яна амаль пашыраецца сярод усёй найвышэйшай знаці і сярод уніяцкага ды праваслаўнага духавенства з пачатку ст пачынаюць зьяўляцца польскамоўныя акты якія фармальна не парушалі нормы ііі статуту дзякуючы напісаньню традыцыйных пачатковых і канчатковых формулаў на старабеларускай мове зь сярэдзіны таго ж стагодзьдзя акты нярэдка мелі дадатковы кароткі выклад на польскай а поўнасьцю беларускія акты сталі рэдкімі існавалі акты з традыцыйнымі беларускімі фармулярамі і асноўным тэкстам на лаціне пра тэмпы палянізацыі ў тагачасным этапе гісторыі вкл дае гісторыя перавыданьняў ііі статуту у гг яны адбываліся па польску польская мова ўжо пад канец ст адчувальна пранікла ў царкоўную палеміку хоць тады ж апалягеты уніі і каталіцызму ў прапагандысцкіх мэтах карысталі старабеларускую мову польская мова часткова пранікала і ў асабісты ўжытак у выглядзе мовы мэмуарнае літаратуры з пачатку ст палянізацыю зазнавалі і некаторыя іншыя жанры літаратуры ўжо ў другой палове ст напрыклад паэзія адметна аднак што ў першай палове ст існаваў пэўны попыт на старабеларускую перакладную літаратуру хронікі м стрыйкоўскага а гваньіні вялікая хроніка нягледзячы на імкненьне да супрацьстаяньня каталіцызацыі і палянізацыі сярод праваслаўнага насельніцтва вкл пасьля люблінскай і асабліва берасьцейскай уніі памянёны працэс прычыніўся да імкненьня пашырыць вывучэньне царкоўнаславянскае мовы што назіралася з канца па сярэдзіну стагодзьдзя граматыка л зізанія тустаноўскага г лексыкон п бярынды г у прыватнасьці канец пачатак стагодзьдзяў адзначыліся ростам колькасьці друкарняў у вкл і ў выніку з пачатку да канца стагодзьдзя ў літоўскіх друкарнях выйшла звыш кніг зь іх толькі каля на старабеларускай некаторыя зь іх мелі старабеларускія прадмовы далей гэтая дынаміка расла у супрасьльскай друкарні цягам твораў было выдадзена на польскай мове пашырэньне царкоўнаславянскае мовы падтрымлівалася часткай праваслаўных сьвятароў што выступалі супраць рэфармацкіх ідэяў аб сьвятых тэкстах на народнай мове і ў выніку выданьне царкоўнаславянскіх бібліяў узнавілася эвангельле вучыцельнае еўе што ў мэтах умацаваньня незалежнасьці вкл у процівагу польшчы падтрымаў гетман вкл хадкевіч увага з боку праваслаўных дзеячоў да царкоўнаславянскае мовы ў пачатку ст выяўлялася і ў адмаўленьні паўнавартасьці выкарыстаньня старабеларускае мовы ў культурнай дзейнасьці у сваю чаргу з канца па сярэдзіну стагодзьдзя адбываецца пэўнае зьбядненьне друкаванае старабеларускае літаратуры з прычыны перавагі ў ёй павучальнае і прапаведніцкае літаратуры палемічныя творы гэтае ж канфэсіі з х гг становяцца пераважна польскамоўнымі аднак гэты працэс зноў не праводзіўся пасьлядоўна дзякуючы існаваньню рукапісных спробаў перакладу бібліі агіяграфічных твораў іг д апошнія нярэдка цяжка паддаюцца ідэнтыфікацыі як старабеларускія альбо стараўкраінскія з прычыны адсутнасьці пазначэньня месца іх складаньня хоць цікаўнасьць уяўляе іх датыроўка зборнік з куцеіну року ах зборнік зь вільні року ахоз блізкая зьместам рукапісная літаратура зазнавала дэградацыю зь сярэдзіны ст у выглядзе звужэньня яе корпусу друкаваная за кошт яе звужэньня да канфэсійнага жанру і перавагі царкоўнаславянскіх твораў сярод гэтых старадрукаў адначасна з другой паловы ст тэматыка палянізацыі закранаецца ва ўласна літаратуры прамова мялешкі другая траціна ст ліст да абуховіча г што пэўным чынам сьведчыць пра згаданы працэс з пункту гледжаньня гэтых твораў як крыніцаў па этнакультурных працэсах на беларускай этнічнай тэрыторыі таго часу з х гг у актах канцылярыі вкл старабеларуская мова істотна саступае польскай а з х гг акты на ёй з канцылярыі выдаюцца эпізадычна у час вайны рэчы паспалітай і маскоўскае дзяржавы гг да г была захопленая практычна ўся этнічна беларуская частка тагачаснага вкл на захопленай тэрыторыі справаводзтва вялося на расейскай мове шляхта земляў вкл на захад ад бярэзіны атрымала прывілеі на захаваньне літоўскага заканадаўства ва ўласным судаводзтве паводле андрусаўскага замірэньня на карысьць расеі былі пакінуты ўсход беларускай этнічнай тэрыторыі смаленскае ваяводзтва і левабярэжная ўкраіна левабярэжная ўкраіна да канца ст захоўвала стараўкраінскую мову як мову мясцовага справаводзтва і тэрыторыя былога старадубскага павету што ўвайшла ў склад аўтаномнай казацкай украіны захоўвала ў актах уласную мову да г акты мясцовага справаводзтва і мясцовыя прыватнаправавыя акты складаліся на аснове старой літаратурнай традыцыі з улікам мясцовых гаворак што дазваляе аднесьці гэтую мову да старабеларускай з часу стагодзьдзяў вядомая страта старабеларускае мовы ў асяродзьдзі літоўскіх габрэяў прычынаю чаго паслужыла павелічэньне міграцыі габрэяў зь нямецкіх дзяржаваў якія выкарыстоўвалі ідыш з ст пад уплывам палянізацыі польская мова пачала выцясьняць зь літургіі літоўскіх татараў старабеларускую мову што прычынілася да яе поўнага зьнікненьня ў памянёнай галіне ў ст хоць пераклад карану на польскую мову зьявіўся ўжо ў часы сучаснае беларускае мовы прыкладна да сярэдзіны ст старабеларуская мова захоўвала функцыі мовы актавага справаводзтва на тэрыторыі этнічнае летувы г зн захоўвала ранейшую надэтнічную функцыю прэстыжнае мовы гл вышэй разам з тым нягледзячы на агульны заняпад старабеларускае мовы і скарачэньне яе галінаў карыстаньня мова працягвала захоўвацца як традыцыйны сродак дыпляматычнага кантактаваньня між рэччу паспалітай і масковіяй хоць у годзе ў сувязі з дапушчэньнем памылак у тытулятуры маскоўскага цара паслы рэчы паспалітай прапаноўвалі адмовіцца ад выкарыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай зь сярэдзіны ст акрэсьліваецца выразная традыцыя ўяўленьня нізкага сацыяльнага прэстыжу мовы што зь іншага боку прычынілася да ўжываньня тагачаснае беларускае мовы ў г зв інтэрмэдыях беларускае маўленьне запісвалася польскім альфабэтам і падавалася ў пэяратыўным кантэксьце першы твор з падобнымі ўстаўкамі складзены ў вкл у г гэтая традыцыя а таксама шэраг вершаў і корпус асобных твораў іншых жанраў руская пропаведзь г працягвала існаваньне ў канцы таго ж стагодзьдзя а таксама ў ст поруч зь вершамі ранейшае старабеларускае пісьмовасьці літаратура старабеларускай пісьмовай традыцыі фрагмэнтарна існавала і ў другой палове таго ж стагодзьдзя роля старабеларускае мовы ў літаратуры звузілася таксама праз выкарыстаньне ў другой палове стагодзьдзі царкоўнаславянскае мовы разам з гэтым уплыў польскай мовы выявіўся практычна на ўсіх узроўнях старабеларускае мовы што было зьвязана палітычным уплывам і зьяўленьнем новых паняцьцяў нягледзячы на гэта цягам усяго стагодзьдзя старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах напрыклад у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях дзе рэплікі на старабеларускай мове надаваліся галоўным чынам простым пэрсанажам з мэтаю асьмейваньня мовы у пэўнай ступені на актавую пісьмовасьць не пашыралася пастанова г у мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія простамоўныя словы якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы дыялектызмы русізмы і палянізмы у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным як у сучаснай беларускай мове маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы гэтыя варыянты старабеларускае мовы былі зьвязаныя з народнымі гаворкамі помнікі беларускага маўленьня гэтага пэрыяду былі абмежаваныя пераважна корпусам тэкстаў камэдыйна драматычнага жанру што праз падобную жанравую звужанасьць абумовіла разрыў між старабеларускай і сучаснай беларускай моўнымі традыцыямі хоць у дзелавой пісьмовасьці і сьвецкіх літаратурных творах прамова мялешкі ліст да абуховіча ранейшых часоў складваліся перадумовы да пераходу да новае літаратурнае традыцыі асобнае параўнальнае значэньне з прычыны маленькае колькасьці тагачасных старабеларускіх мае апошні вядомы беларускі старадрук збор выпадкаў кароткі супрасьлеўскі манастыр твор адлюстроўвае ўзмацненьне арыентацыі на царкоўнаславянскую традыцыю і істотна большую колькасьць царкоўнаславянізмаў як у лексыцы так і ў афармленьні граматычных формаў наогул між старабеларускай мовай і беларускай мовай сучаснага пэрыяду пераемнасьць не адзначаецца разрыў між старабеларускай пісьмовай мовай і новай літаратурнай беларускай мовай выклікаўся найбольшым ужываньнем першай у актах што такім чынам крытычна скараціла абсяг ужываньня мовы праз палянізацыю знаці вкл іншая прастора старабеларускае мовы захоўвалася ў канфэсійнай мастацкай і гістарычнай літаратуры якія ў хіх ст ужо не ўжываліся будучы выцесьненымі паэзіяй і публіцыстыкай старабеларускія помнікі часьцяком існавалі ў адзінкавых экзэмплярах і апыналіся ў архівах ды бібліятэках толькі зь сярэдзіны хіх ст у выніку для наступных беларускіх аўтараў досьвед старабеларускае мовы выявіўся непатрэбным і нават фізычна недаступным падобны пераход да народнае мовы ў літаратурнай творчасьці ў ст адбыўся і ў дачыненьні да стараўкраінскае мовы цягам хі стагодзьдзяў адбылося падзеньне рэдукаваных старажытнарускіх ь ъ што пазьней адлюстравалася ў тым ліку і на лексычным і марфалягічным узроўнях мовы некаторыя з асаблівасьцяў мовы пачынаюць адлюстроўвацца ўжо ў пісьмовых дакумэнтах хііі стагодзьдзяў складзеных на тэрыторыі этнічнага арэалу будучага беларускага этнасу сярод іх у фанэтыцы пераход е ехати тобе мне у дворе хотелъ терпети выпадзеньне ініцыяльнага и шолъ пераход е пасьля шыпячых бочокъ пришолъ хочомъ паляталізацыя заднянёбных г к х з ц с в різ цоканьне толькі ў смаленска полацкіх гаворках гл вышэй тэксты часоў хііі стагодзьдзя паказваюць існаваньне пераходу в у у ризе уздумал адначасова безнаціскное зазнавала пераход у пасьля зьмякчэлых зычных а таксама зацьвярдзелых ж ч ш ц гэтая зьява а таксама згаданы пераход таксама адлюстраваны ў пісьмовых помніках складзеных у смаленскім і полацкім княствах стагодзьдзяў ажо сельце въд хълопу паралельна гэтаму зацьвярдзеньне шыпячых відавочна адбывалася ў значнай ступені павольна і скончылася параўнальна позна бо перад шыпячымі не наглядаецца згаданага пераходу які адбываўся толькі ў пазыцыі пасьля мяккага зычнага і перад цьвёрдымі зычнымі параўн суч нясеш мяцеш цешча з гэтага ж часу ў якасьці ўласьцівасьці старабеларускае мовы пісьмовыя помнікі фіксуюць разьвіцьцё доўгага ў пазыцыях перад дзьвюма насавымі зычнымі або доўгімі насавымі каменны румены прасочваецца адлюстраваньне на пісьме як е перад складамі зь ненаціскным седить детина ъ у прэфіксах перад йь як ы зыйдеть падыйметь падыйдеть адлюстраваньне ненаціскнога я як е светы месец паметь поес любеть любечы ліст рыскага магістрату да віцебскага князя датаваны гг адлюстроўвае пераход націскнога е уласьцівы паўночна ўсходняму дыялекту беларускае мовы у той час як на астатняй частцы этнічнай беларускай тэрыторыі пад па ранейшаму разумелася дыфтангічнае вымаўленьне захоўвае гэты характар напрыклад у граматыцы яна ўжэвіча г у выглядзе блытаньня лацінскіх пры перадачы кірылічных тэкстаў мыслте у той час як украінскае ім перадавалася церазь и слузи дузи черзи параўн таксама імаверную асаблівую паўднёва заходнюю рэфлексацыю яць у дыярыюшы а філіповіча ў назоўніках рознага тыпу меснага склону в мсти на дереви в кеви насуперак пазьнейшаму выданьню ўжэвіча творы скарыны насычаныя беларусізмамі паказваюць на зьліцьцё ды е з прычыны іх блытаніны на пісьме дрво лнъ пол замест належных напісаньняў з этымалягічным е вера гнездо место зь е замест урэшце мажлівая адсутнасьць адзінага вымаўленьня у старажытнарускую эпоху пасьля чаго ўжо каля хі ст стаў рэалізоўвацца як и або е верагодна што найраней зьнікненьне ненаціскнога яцю адбылося на нейкай частцы будучай беларускай этнічнай тэрыторыі каля хі хіі стст у сувязі з узьнікненьнем новага тыпу націску гл ніжэй на што паказвае параўнальна позьняе пашырэньне неадрозьненьня ды е з смаленска полацкага рэгіёну на расейскія землі пасьля страты каля хііі ст ў смаленска полацкім дыялекце ў ім жа яць зьнікнуў поўнасьцю што мажліва адбылося пасьля пераходу перад цьвёрдымі зычнымі пасьля чаго яць стаў зьнікаць па ўсёй беларускай тэрыторыі паралельна гэтаму яшчэ да падзеньня рэдукаваных у гаворках будучае ўкраінскае мовы поруч з будучымі паўднёва заходнімі беларускімі адбылося падаўжэньне о ды е перад ерамі ў слабых пазыцыях якія пасьля зьведалі манафтангізацыю гл спарадычныя выпадкі адлюстраваньня гэтых рысаў у старабеларускай пісьмовасьці меркавана да хі ст на поўдні ўсходнеславянскае тэрыторыі пачалося зацьвярдзеньне пад канец ст узьнікаюць узоры напісаньня цьвёрдага у помніках з тэрыторыі тых беларускіх дыялектаў дзе гэтая зьява існавала сентебра терать дрысы шэраг прывілеяў гг эпіцэнтрам зацьвярдзеньня гуку хутчэй за ўсё сталі гаворкі захаду беларускай этнічнай тэрыторыі на поўнач ад прыпяці з хіі ст помнікі будучай украінскай этнічнай тэрыторыі адлюстроўваюць зацьвярдзеньне зычных у сярэдзіне слова перад зычнымі па зьнікненьні ь на беларускай этнічнай тэрыторыі гэта адлюстроўвае адзін з прывілеяў г земълю тады ж або пазьней адбывалася зацьвярдзеньне канцавога паўмяккага м у творным склоне назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку прыметнікаў займеньнікаў лічэбнікаў у месным склоне мужчынскага і ніякага родаў тых жа часьцінаў мовы у першай асобе адзіночнага ліку цяперашне будучага часу атэматычных дзеясловаў не падтрыманага аналёгіяй іншых мяккіх формаў ва ўкраінскай мове гэты працэс пашырыўся дзякуючы зацьвярдзеньню губных перад а і ўзьнікненьню ёту гэты працэс ахапіў і паўднёва заходні дыялект беларускае мовы пйац мйаса рабйаты у згаданай катэгорыі смаленска полацкіх помнікаў паказанае адлюстраваньне націскнога е як о пасьля шыпячых перад цьвёрдымі шолъ пришолъ пошолъ оу чомь пры гэтым у іншых пазыцыях падобнае не назіраецца з прычыны немажлівасьці перадачы тагачаснымі сродкамі пісьма пасьля мяккіх зычных што спарадзіла захаваньне этымалягічных напісаньняў кшталту оутеклъ путемъ з прычыны этымалягічнага характару правапісу ўзьніклае аканьне параўнальна часта выяўлялася ў блытаньні на пісьме этымалягічных е ды о хочом можемъ аже ажо княжо пры гэтым смаленскае ее паводле стану на хііі ст фіксуецца толькі ў формах празь е нягледзячы на разьвіцьцё пераходу ў падобных да слова ее канцавых пазыцыях у цяперашнім паўночна ўсходнім дыялекце беларускае мовы формы тыпу ее рэалізоўваліся праз прынамсі да ст што адлюстравана у прыватнасьці бліжэйшымі да народнага маўленьня аль кітабамі пра што гл ніжэй гэтага ж стагодзьдзя напрыклад аналягічныя сучасным формы майо твайо свайо чыйо існуюць побач з майэ твайэ свайэ чыйэ пазыцыйны пераход ў канцы хііі ст ліст рыскага магістрату гг адлюстроўваўся пераважна заменай на пісьме в на оу с тобою оу витебьсце стояли ту оу дворе поехалъ оу витьбескъ онъ оуборз найбольш яскрава гэтая зьява стала адлюстроўвацца па падзеньні зычных у сувязі зь лягчэйшай у выніку гэтага зьменай зычнага ў урэшце мажлівае ўзьнікненьне гэтае зьявы на паўднёвым захадзе ўсходнеславянскае тэрыторыі яшчэ ў старажытнарускі пэрыяд пазыцыйны пераход у полацка смаленскіх помніках таго ж часу адлюстроўваўся ў напісаньнях накшталт дтьское свое пославъ ты имъ выдавъ розбоиника пасьля пераходу моцных ераў ъ ь о е пэўны час захоўвалася традыцыйнае напісаньне што ў смаленскіх помніках хііі пач стст прычынялася да гіпэркарэкцыі со великою со собою со гостемъ поруч з с ними с коньми с темь миро замест миръ путь чисто замест путь чистъ у той час як рэдукаваныя палі каля хіі хііі стст адначасова дыялектам смаленскае зямлі часам прыпісваюць існаваньне выбухнога да ст і існае раней адрозьненьне галосных о ды у сваю чаргу аканьне магло разьвіцца яшчэ ў праславянскую эпоху з часоў якой было захавана ў старабеларускай мове зь іншага боку імаверная магчымасьць узьнікненьня гэтае зьявы першапачаткова ў цэнтральнай частцы беларускай этнічнай тэрыторыі зь якой аканьне пазьней ахапіла ўсю памянёную тэрыторыю яно выяўлялася яшчэ з канца хііі ст у выглядзе гіпэркарэкцыі памылковае выпраўленьне на чаканую граматычную ці пісьмовую форму на месцы напісаньня іншай этымалёгіі так у згаданым лісьце магістрату рыгі належнае этымалягічнае а слова скарлат назва гатунку тканіны заменена на о дали ему скорлата порть нягледзячы на паходжаньне слова ад тып аканьня ў народнай тагачаснай мове вызначаўся ў розных варыянтах але назіраньні за захаванымі помнікамі найбольш верагодна паказваюць на моцны поўны тып аканьня дзякуючы гіпэркарэкцыі ўскосна адлюстраванае зацьвярдзеньне котории замест належнага этымалягічнага которыи крыху пазьней у адрозьненьне ад аканьня адлюстроўваецца яканьне при влико и дароз кніга маршалкоўскага суду гг у той жа катэгорыі помнікаў смаленская грамата г знайшло сваё адлюстраваньне асыміляцыйнае азванчэньне глухіх зычных з ст на пісьме адлюстроўваецца аглушэньне на канцы словаў і перад глухімі што тлумачыцца не пазьнейшым узьнікненьнем гэтае заканамернасьці а хутчэй уплывам граматычных формаў тыпу дуп дуба зрэшты на ўсім поўдні і паўднёвым усходзе а таксама часткова на паўночным захадзе паўночным усходзе і цэнтры беларускага этнічнага арэалу існуюць гаворкі з захаваньнем звонкасьці крыху больш пашырана захоўваецца звонкасьць у сярэдзіне слова параўнальна позна на ўзоры стараўкраінскае мовы не раней ст узьнікае пратэтычнае перад о и значна больш пашыраным і адлюстраваным істотна раней зь сяр хііі ст ва ўсіх усходнеславянскіх дыялектах стала пратэтычнае ці аднак нават ужываньне апошніх было найбольш пасьлядоўным на паўднёвым захадзе ўсходнеславянскіх земляў поруч зь імі значна старэйшае паходжаньне можа мець і пратэтычнае якое ў якасьці асноўнага арэалу мела палесьсе адпаведна асаблівасьцям паўночна ўсходняга дыялекту з хііі ст назіраецца мена ч ц цоканьне мець меч черньчи доконцанъ немчи што захоўвалася і далей у літаратурнай форме старабеларускае мовы паўночнага ўсходу пазьнейшага вкл пра што гл вышэй нават па зацьвярджэньні і паступовым асталяваньні ў старабеларускай мове стандартаў іншых гаворак у ст сыстэматычныя апіскі полацкіх пісцоў захоўвалі рысы тыпу цоканьня мены ж з ш с зь іншага боку гэтая рыса не зьяўляецца адметна старабеларускай з прычыны яе існаваньня яшчэ ў старажытнарускую эпоху прычым у дыялектах што пазьней будуць падзеленыя этнічнымі межамі смаленска полацкі пскоўскі наўгародзкі па падзеньні рэдукаваных усходнеславянская тэрыторыя была падзеленая новай ізаглёсай на паўночны ўсход ад якой у асабовых дзеяслоўных формах і прыметніках назоўнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду выкарыстоўваліся канчаткі на паўднёвы захад ад яе ўі і хоць з ст апошнія сталі пашырацца і ў расейскай мове спарадычна на пісьме адбіваюцца прыстаўныя перад зьбегамі зычных на к орши ильнными иржа побач з гэтым дастаткова шырокае мяшаньне формаў прыназоўніка прыстаўкі з с з и і безь яе ис нимъ из братомъ але зславъ с полоцка пасьля гэтае зьявы а таксама зьнікненьня паўмяккіх і зацьвярдзеньня і губных і не пазьней за зацьвярдзеньне шыпячых хутчэй за ўсё адбылося падваеньне зычных перад што пачало адллюстроўвацца ў старабеларускай пісьмовасьці з ст і асабліва з ст спарадычна старабеларуская пісьмовасьць адлюстроўвае зьвязаны яшчэ з старажытнарускім этапам меркаваны пераход а е ў выніку звужэньня галосных пасьля зьмякчэньня паўмяккіх зычных у хііі стст непреетелю чэцьця г неприетеля катэхізіс буднага г хоць у асноўным яны тлумачацца як артаграфічны прыём гл ніжэй прыкладна з хіі ст у гаворках будучае ўкраінскае мовы адбывалася зацьвярдзеньне зычных перад е ды і і страчваньне адрозьненьня мяккіх і паўмяккіх што скончылася ў хііі ст і часткова закранула тагачасныя беларускія гаворкі у прыватнасьці заходнепалескія па зьнікненьні паўмяккіх зычных прынамсі не пазьней ст узьніклі афрыкаты цеканьне і дзеканьне якія спарадычна адлюстроўваюцца з пачатку ст людзи прывілей г сець цецъ выцесал больш пасьлядоўна таксама ў пазьнейшай пісьмовасьці на думку у анічэнкі колькасьць падобных прыкладаў была параўнальна маленькай аднак у будучыні яны выступілі ў якасьці ўзораў пісьма існыя крыніцы пэрыяду стст нярэдка адлюстроўваюць аднак значна большае трыманьне артаграфічных канонаў старажытнае пісьмовасьці і наадварот імавернае адлюстраваньне іншых рысаў што ўскладняе мэтадалёгію вывучэньня тых ці іншых рысаў з улікам таго што напісаньне тэкстаў не заўсёды можа быць зьвязана з карэнным жыхаром рэгіёну дастаткова шырока ў старабеларускім пісьменстве адбіваюцца розныя тыпы асыміляцыі зычных оддати блиские мнозство дзякуючы балтыйскаму ўплыву ўзьніклі пазыцыйная мяккасьць зычных і ётацыя пры зьбегах галосных з ст у старабеларускіх помніках зрэдчас адлюстроўваецца існаваньне другога паўнагалосься городость моланья чэцьця г тороговля тайна тайных ст але гэтая зьява не складала фанэтычнае заканамернасьці і рэдкая ў тым ліку і ў сучаснай беларускай мове гэтая рыса агульная імаверная для крывічоў і наўгародзкіх славенаў з ст і стала больш выразнай па падзеньні рэдукаваных іншыя дасьледаваньні адносяць іх да паўночнарускіх асаблівасьцяў што зьяўляюцца запазычанымі ў іншыя беларускія гаворкі і ўкраінскую мову да прыватных асаблівасьцяў падзеньня рэдукаваных у фармаваных гаворках беларускае мовы адносяцца розныя пазыцыі моцных і слабых ераў у назоўным і ўскосным склоне праз што моцныя і слабыя еры выраўноўваліся ў назоўным склоне на ўзор ускоснага падобны да рэдукаваных ераў характар мелі рэдукаваныя ы и густый ши лий якія у адрозьненьне ад ераў у беларускай і ва ўкраінскай праясьніліся ў падобныя ж ы и параўн суч густы шыя лі густий шия лий на працягу стагодзьдзяў у тагачаснай старабеларускай мове разьвіваюцца такія фанэтычныя рысы як зацьвярдзеньне пераход гістарычна паляталізаваных у паляталізаваныя афрыкаты цеканьне і дзеканьне іда т п старым формам украінскай мовы старабеларуская разам з расейскай была супрацьпастаўленая дзякуючы пашырэньню аканьня гл вышэй пераходу ў становішчы перад цьвёрдай зычнай і пасьля мяккай зычнай супадзеньню праславянскага з гл вышэй і аглушэньню звонкіх зычных на канцы словаў разам з тым тагачасныя формы ўкраінскай і беларускай моваў былі супрацьпастаўленыя расейскай праз разьвіцьцё ў першых дзьвюх паляталізацыі ў давальным і месным склонах параўн суч назе руцэ але надзвычай пашыранае у параўнаньні з расейскай выкарыстаньне фрыкатыўнага пераход праславянскіх напружаных рэдукаваных галосных у ы пры існаваньні ў наступнай пазыцыі у адрозьненьне ад расейскага о адсюль узьнікненьне спалучэньняў ый ий пераход спалучэньняў ръ рь лъ ль ры лы ў выніку складаўтварэньня ў іх па падзеньні рэдукаваных раскрывавленья прывілей г на кристе хрион пераход пачатковага ненаціскнога и й выпадзеньне першага ў пачатку з лсомъ з лугами стомился частае разьвіцьцё пратэтычных пераход гістарычных в л у спалучэньнях ъ ь у дзеяслоўных формах мінулага часу адзіночнага ліку пивъ іг д і ў асобных словах з складамі на л падваеньне зычных між галоснымі ў выніку асыміляцыі наступнага амаль усе зь іх сталі вынікам падзеньня рэдукаваных зычных у часы існаваньня рэгіянальных формаў старабеларускае мовы існавалі пэўныя дыялектныя адрозьненьні якія адлюстроўваліся на пісьме адначасова на ст у старабеларускай пісьмовасьці прыпадаюць першыя адлюстраваньні падваеньня зычных тыпу і пераход хоць рэшткі першага варыянту вымаўленьня існуюць у шэрагу сучасных беларускіх гаворак пачатак гэтае зьявы сыходзіць у старажытнарускі пэрыяд хіі першая пал хііі стст і ў якасьці першапачатковага рэгіёну мела басэйн дняпра каля ст адбываецца зацьвярдзеньне ц пра што сьведчыць адсутнасьць перад ім пераходу зацьвярдзеньне выяўляецца асобна дзякуючы гіпэркарэкцыі пры напісаньні словаў з гэтым гукам і ў пазьнейшых помніках брюсъ мирю душю залежть кажють хочю катэхізіс буднага у катэхізісе буднага прадпрынятая адна зь першых спробаў перадаваньня пераходу у выглядзе пашырэньня ў адпаведных пазыцыях в навчане вже вживати там жа ўпершыню зьдзейсьненая спроба пасьлядоўнага перадаваньня зацьвярдзеласьці шыпячых горшый маючы иншыи пасьля чаго ўжо пры канцы таго ж стагодзьдзя спробы перадачы гэтых дзьвюх рысаў сталі параўнальна сыстэматычнымі на фоне іншых помнікаў мовы у ст адбылося пашырэньне на запазычваньні замест выбухнога жекгнати фикгура кгвалтъ жегнати фигура гвалтъ падзеньне рэдукаваных на поўдні ўсходнеславянскае тэрыторыі каля хіі ст і на поўначы ў хііі ст суправаджалася на беларускіх ды ўкраінскіх землях выцясьненьнем старога інтанацыйнага націску эксьпіраторным пра што сьведчаць зьвесткі смаленскае граматы г у акцэнталягічным дачыненьні паказвае важнасьць хранограф пачатку ст дзе дзякуючы пасьлядоўнасьці пазначэньня націску адлюстраваныя ўнікальныя для захаванай выключна ў пісьмовай форме нормы мовы вельми каменье землю асаблівыя націскі выяўляюць таксама праваслаўныя беларускія старадрукі з пачатку ст што адлюстравана ў асобных лексэмах бесда заходный товаришство так і ў граматычных катэгорыях приносити воду налпшй на сторону гледчи аднак вусная форма літаратурнае мовы была малаўжыванай што робіць такія напісаньні спрэчнымі а палеаграфічныя ўласьцівасьці шэрагу помнікаў дазваляюць тлумачыць такія напісаньні як вынік другога паўднёваславянскага ўплыву зрэшты пэўныя напісаньні асабліва стст сапраўды могуць зьяўляцца вынікам адлюстраваньня на пісьме нейкіх дыялектных рысаў гл ніжэй марфалягічны лад зазнаў вялікі рад зьменаў у параўнаньні з старажытнарускай мовай так старабеларускай мове было ўласьцівае аб яднаньне назоўнікаў у тыпы скланеньня паводле радоў што кардынальна адрозьнівалася ад ранейшых формаў вялікая колькасьць дзеяслоўных часоў аорыст імпэрфэкт і часткова плюсквампэрфэкт былі выцесьненыя пэрфэктам які стаў асноўным сродкам выражэньня мінулага часу дзеясловаў што было зьвязана з афармленьнем выражэньня дзеяслоўнага трываньня пры гэтым згодна з традыцыяй зьніклыя часы некаторы пэрыяд захоўваліся і далей да хііі стагодзьдзяў адбылася страта некаторых старых тыпаў скланеньня прыкладам з старажытнай асновай на зычную і узаемаўплыў цьвёрдага і мяккага відаў скланеньня на ды што прыводзіла да іх уніфікацыі а таксама ўзаемаўплыў склонавых флексіяў унутры адной парадыгмы разьвіўся шырокі ўплыў флексіяў жаночага роду ў множным ліку на парадыгмы мужчынскага і жаночага радоў што прывяло да фактычнае страты адрозьненьня ў тыпах скланеньня назоўнікаў у множным ліку атрымала разьвіцьцё катэгорыя адушаўлёнасьці неадушаўлёнасьці было страчана скланеньне кароткіх прыметнікаў якія захавалі толькі формы назоўнага склону адзіночнага і множнага лікаў з хііі ст смаленская грамата г адлюстроўваецца абагульненьне асноваў на заднеязычныя тыпу на вълъц берез оу риз пазьней валынска беларускія граматы ў адрозьненьне ад галіцкіх паказваюць выцясьненьне асноваў на сьвісьцячыя асновамі на заднеязычныя свдци намстци але свдки намстки хоць у парным ліку сучасных беларускіх гаворак існуюць формы тыпу дзьве руце дзьве назе хііі стагодзьдзямі датуецца зьнікненьне парнага ліку які выкарыстоўваўся для адрозьненьня парных прадметаў што значна перабудавала парадыгмы назоўнікаў прыметнікаў і дзеясловаў пашырылася значэньне пратэтычнага в і інтэрвакальнага дж у дзеяслове першай асобы адзіночнага ліку узьнікла супрацьпастаўленьне назваў жывёлаў у вінавальным склоне аналягічным расейскім формам у родным склоне узьнікненьне шыпячых зычных у загадным ладзе дзеясловаў з асновай на заднеязычны пашырылася выкарыстаньне дзеепрысловаў на учи ючи ачи ячи хоць у згаданым лісьце рыскага магістрату гг прасочваецца блытаньне е о ў дзеепрыслоўях пиюче выскочивше оуведавше емъшо клічныя формы назоўнікаў пры гэтым пералічаныя формы былі ўласьцівыя і стараўкраінскай мове некаторыя старабеларускія асаблівасьці ў марфалёгіі напрыклад клічны склон ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам за асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці маюць балтыйскае паходжаньне у пісьмовых дакумэнтах з стагодзьдзя ў марфалягічным дачыненьні пачалі адлюстроўвацца замена суфіксальнага л у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу ў в оубоявся замена прыназоўніку в на у перад зычнымі і такая ж замена прыстаўкі в у витьбескъ у чомъ у томъ улюбилъ оузяти пашырэньне канчатку у ў дачыненьні да роднага склону рэчыўных абстрактных і радзей канкрэтных назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку воску пашырэньне канчатку ы и пры дапасаваньні з колькаснымі лічэбнікамі два тры чатыры берковескы копи пашырэньне канчатку и ў мяккіх асновах назоўнікаў меснага склону у клети пераход и ы ў каранёх неасабовых займеньнікаў ва ўскосным склоне тымъ чимъ у лексыцы пачашчэньне выкарыстаньня лексэмаў што маюць паралелі зь лексэмамі сучаснае беларускае мовы жито кривда ыстобъка боронити ведати аналягічна з адлюстраваньнем фанэтыкі ў дакумэнтах гэтага ж пэрыяду гл вышэй гэтыя пісьмовыя прыклады сталі ўзорамі для пазьнейшых складальнікаў старабеларускіх дакумэнтаў найбольш унармаваным і блізкім да народнай беларускай мовы стала адлюстраваньне марфалёгіі ў актавай пісьмовасьці так пашырыўся канчатак у назоўнікаў мужчынскага роду з асновай на о шэрагу разнастайных сэмантычных катэгорыяў бору дому году року кгвалту доводу замку мосту звру адушаўлёныя назоўнікі мужчынскага роду ў давальным склоне адзначаліся канчаткамі у ю брату войту гостю чоловеку пры гэтым пазьней ён быў выцесьнены канчаткамі ови еви ва ўласных імёнах нягледзячы аднак на панаваньне гэтае формы а таксама запазычаньне ўкраінска польскага ови давальны склон у полацка смаленскіх помніках хііі ст яшчэ адлюстроўваў пэўную розьніцу між асновамі што прычынялася да існаваньня таксама і канчаткаў ови еви ў давальным склоне ко князю герлаху ильбранту к смоленску але гостеви к мостови к манастыреви у гэтым жа склоне жаночага роду назіраецца адрозьненьне паводле мяккасьці ці цьвёрдасьці канцавога зычнага асновы личбе але воли узоры пазьнейшага часу адбывалася пашырэньне формаў роднага склону ў вінавальны ў адушаўлёных назоўніках без значэньня асобы имаеть впр жа подасть видлъ смока з ст раз пораз гэтыя формы пашыраліся і на неадушаўлёныя формы листа просити іда т п што паказвае на сучасны гэтым помнікам працэс фармаваньня склонавае сыстэмы назоўнікі жаночага роду з асновамі на і ў творным склоне на пісьме мелі выключна форму ью волостью давностью печатью данью хоць у некаторых помніках іншых галінаў літаратурнай дзейнасьці захоўваўся стараславянскі канчатак ию творны склон тых жа назоўнікаў іншых асноваў практычна не зафіксаваны з формамі ой ей у мужчынскім родзе таго ж склону канчаткі разьмяркоўваліся паводле цьвёрдай і мяккай асноваў омъ ды емъ адпаведна апошняя форма згодна з этымалягічным правапісам почасту пашыралася на назоўнікі з асновамі на зацьвярдзелыя мечемъ господаремъ пальцемъ назоўнікі з асновамі на о почасту захоўвалі канчатак е хоць часьцей за яго ўжо ўжываўся канчатак у нават у назоўніках з асновамі на незаднеязычныя у якіх у сучаснай беларускай мове існуюць амаль толькі канчаткі ы і э е аналягічныя сучасным формы у белску у менску на рынку в меху але в делу в листу у бору у выпису рукапісныя помнікі праваслаўнай і ўніяцкай літаратуры першай паловы ст паказваюць аднак варыяцыйнасьць канчаткаў у ю ды ы и ў месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду концу в монастырю на столцу але концы в монастыри на столцы параўн з зьвесткамі г гэты канчатак пашыраўся за межы асноваў на заднеязычны таксама ў ніякім родзе пры то м дереву везенью на но м мстц помнікі розных жанраў паказваюць на незакончанасьць фармаваньня канчатку назоўнікаў жаночага роду множнага ліку якія ў мяккай аснове маглі мець як архаічнае и так і інавацыйнае наша господарын але боярини гсдрская рэлікты памянёнай архаічнай формы ў сучаснай мове гавораць на карысьць гэтае зьявы як падтрыманай з боку народнай тагачаснай мовы параўнальную стабільнасьць мелі назоўнікі адзіночнага ліку ніякага роду што пазначаліся канчаткамі а я т слова неба пол зь іх выключэньне складалі назоўнікі з асновай на былы што мелі и або архаічны е лвяте жеребти адбывалася іх уніфікацыя з папярэднім тыпам имен якая ня скончылася дагэтуль параўн суч няма імені захоўваліся асабліва ў назоўніках мужчынскага і жаночага роду формы клічнага склону мужику пане воеводо господарине кнже у той час як дзякуючы аканьню з формамі назоўнага склону зьліліся клічныя формы тыпу жено матко слуго хоць часам яны як вынікае з гэтага паказваліся на пісьме множны лік назоўнікаў у гэтых жа тыпах помнікаў утвараўся пры дапамозе канчаткаў ы и купцы попы кнзи якія захоўваліся нават поруч зь нязьмененымі асновамі на заднеязычныя якія ў стараславянскіх і старажытнарускіх помніках маглі мяняцца ў сьвісьцячыя врдники потужники слуги канчаткі множнага ліку назоўнікаў на инъ з былымі асновамі на зычны аналягічна сучаснай беларускай мове мелі канчатак е дворане меане адначасна канчатак и блізу з гэтага ж часу пашырыўся ў назоўніках роднага склону множнага ліку зь мяккімі асновамі на а купли державци теи і ў назоўным склоне назоўнікаў множнага ліку з тымі ж асновамі а таксама з асновамі на о князи гаи вулицы засьведчаныя і дыялектныя паўднёва заходнія формы на е богаче короле муже для параўнаньня канчаткі назоўнікаў аніякага роду множнага ліку назоўнага і вінавальнага склонаў з асновамі на о пад уплывам мужчынскага і жаночага родаў атрымалі канчатак ы и яшчэ ў часы фармаваньня беларускага этнасу родны склон назоўнікаў асновы на і множнага ліку меў форму ьь ии людии пазьней іх выціснуць аналягічныя сучасным параўн суч людзей па аналёгіі з е давальнага і меснага склонаў назоўнікі ніякага роду ў множным ліку ў назоўным і вінавальных склонах досыць працяглы час захоўвалі канчатак а дерева лта зера хоць пазьней ён быў выцесьнены з народных формаў беларускае мовы канчаткам ы а ў родным склоне яны спарадычна сталі фіксавацца пад уплывам мужчынскіх формаў у формах тыпу слововъ чудовъ назоўнікі з асновамі на о ў множным ліку роднага склону атрымалі новыя адпаведныя народнай мове формы овъ евъ хоць аналягічна сучаснай беларускай мове захавалася форма годъ братовъ вижовъ пословъ ратаевъ але пять год смь год і паралельна адзначаецца што родны склон у множным ліку часьцей выцясьняў вінавальны склон у расейскай мове толькі ў ст у старабеларускай мове пашыраюцца формы тыпу за других товарышов врядниковъ поставити тыя ж назоўнікі мяккай або зацьвярдзелай асновы мелі пераважна канчатак ей але паралельна ён суіснаваў з канчаткам овъ евъ лосей мужей месцей лосе в мужовъ месцовъ старажытнарускія формы з нулявым канчаткам тут амаль зьніклі а новыя канчаткі пашыраліся нават на назоўнікі на инъ трояно в хрестіановъ меано в у розных тыпах канчаткаў мужчынскага роду множнага ліку давальнага склону захоўвалі традыцыйныя канчаткі омъ емъ дворомъ земяномъ счадкомъ пры гэтым падобныя формы на охъ ехъ в домехъ на местцохъ у боехъ вядомыя з ст заставаліся ў дзелавой пісьмовасьці нават пазьней творны склон множнага ліку пераважна адзначаны відаць яшчэ аналягічнымі народнай мове формамі на ы и з двораны з бурмистры с седлы с товарыши у пачатку ст адбывалася замена канчаткаў множнага ліку творнага склону ы и на ами ми што адлюстроўваюць адныя зь першых беларускіх перакладаў хрысьціянскіх тэкстаў з зборніку узоры ўжываньня пераважна назоўнікаў жаночага роду адлюстроўваюць традыцыйнае захаваньне на пісьме актаў мяжы стагодзьдзяў формаў парнага ліку две версте две копе бедве стороне хоць існаваньне поруч зь імі назоўнікаў жаночага роду ў множным ліку побач з тымі ж лічэбнікамі две девки две косы а таксама адсутнасьць формаў парнага ліку ў падобных жа формах назоўнікаў мужчынскага роду два годы три чоловеки чотыри дни адлюстроўвае адміраньне гэтае зьявы ў жывой тагачаснай беларускай мове яшчэ актыўней парны лік выцясьняўся множным у мужчынскім родзе што адлюстроўваюць помнікі ўжо з ст два кон але два городы у пэўнай ступені часьцейшымі гэтыя формы заставаліся ў ніякім склоне нашмат менш парныя формы ўжываліся ў родна месным і давальна творным склонах але перагуканьне іх з сучаснымі рэліктавымі формамі тыпу пацямнела ў ваччу зазьвінела ў вушшу паказваюць на падтрымку гэтых формаў на пісьме з боку тагачаснай народнай мовы зь мяжы ст у канцылярскай пісьмовасьці асталёўваецца запазычаны канчатак ове ў множным ліку назоўнага склону замест беларускіх и ы боярове фундаторове панове адзіночнага ліку давальнага склону ови войтови костелови скарбови хоць спарадычна часам нават у выглядзе факультатыўнае нормы яны сустракаліся і раней а ў кантэкстуальных умовах ён можа тлумачыцца як незалежны ад польскага ўплыву дыялектызм лацінізмы на тъ што ў арыгінале маюць канчатак у назоўным і вінавальным склонах множнага ліку там жа маюць канчатак а акта декрета документа займеньнікам з хііі ст па канец ст была ўласьцівая пэўная варыяцыйнасьць і прадаўжэньне іх зьменаў побач з шэрагам дыялектных адрозьненьняў так у адрозьненьне ад захаду полацкае зямлі і рэшты этнічнага беларускага арэалу з формы мъйь разьвіўся ўказальны займеньнік тый у той час як на захадзе полацкай зямлі шляхам рэдуплікацыі тъ разьвіўся займеньнік тот у больш паўднёвых частках беларускага арэалу па аналёгіі з формамі мой то разьвілася форма той параўн з суч літаратурным з хііі ст аднак у пытаньні прыметніку помнікі беларускай этнічнай тэрыторыі былі аб яднаныя дзякуючы такой інавацыі як поўныя займеньнікавыя формы прыметнікаў з ст фіксуецца новая этапная зьява а менавіта рэдукцыя канчаткаў роднага склону жаночага роду адзіночнага ліку ое ее ў ой ей великой патриности рэчы посполитой параўн з прыкладамі далей але старыя формы былі захаваны як у пісьмовай мове так і ў тагачаснай народнай мове ў родным склоне адзіночнага ліку прыналежных прыметнікаў з значэньнем жонкі або дачкі панее якбовое братовое цорки королевое ее млсти помнікі дзелавой пісьмовасьці з канца ст дэманструюць унармаванасьць канчаткаў прыметнікаў парадкавых лічэбнікаў і займеньнікаў некаторых разрадаў у назоўным склоне адзіночнага ліку адлюстроўваючы толькі формы ый ий власный другий который лепшый прыкладна ў канцы пачатку і стагодзьдзя ў гэтых формах амаль заўсёды выкарыстоўваўся канчатак ого его які замяняўся царкоўнаславянскім аго ў прыметніках з вызначаным стылізаваным кантэкстам божьяго тела индикта четвертаго нягледзячы на істотны ўплыў на канчаткі прыметнікаў і неасабовых займеньнікаў адзіночнага ліку меснага склону з боку канчаткаў творнага склону ў народнай мове захоўваліся канчаткі меснага склону омъ емъ параўн у великомъ селе на моем властномъ поли в другом листе у старом дворе але суч у вялікім сяле на маім уласным полі у другім лісьце у старым двары па ўсёй бачнасьці адлюстраваньне гэтае нормы суправаджалася выцясьненьнем у народнай мове гэтых канчаткаў формамі творнага склону побач зь імі паказальны займеньнік згодна з рысамі паўночна ўсходніх гаворак цэнтральнае беларусі меў форму тот той гл вышэй прыметнікі парадкавыя лічэбнікі і суадносныя зь імі займеньнікі жаночага роду роднага склону адзіночнага ліку адзначаліся толькі канчаткамі ое ее волное жонки земское потребы птое недли у назоўным і вінавальным склонах прыметнікаў множнага ліку вядомыя формы на ыи ии путныи люди бобровыи гоны многии шкоды хоць у той жа час адзначаюцца ў тым ліку і формы на ые ие новые тые вядомыя ў паўночна ўсходніх гаворках цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі што недалёка ад віцебскага павету дзе складаліся акты гродзкіх судоў з памянутымі формамі на ыи ии у пачатку ст дзякуючы беларусізмам у творах ф скарыны назіраецца тэндэнцыя да пашырэньня на прыметнікі ўсіх родаў назоўнага і вінавальнага склону канчатку мужчынскага роду і імкненьне да выраўноўваньня ўсіх формаў канчаткам назоўнага і вінавальнага склонаў жаночага роду што відно ў скарынавых творах стары жаночы канчатак ые ие вельмі часта пашыраецца на мужчынскі род годные дары пресные хлебы красные слова часам мужчынскія канчаткі ыи ии пашыраныя на прыметнікі жаночага роду высокии речи лепшии ризы творны склон жаночага роду адзіночнага ліку прыметнікаў амаль адпаведна назоўніку тых жа формаў у большасьці выпадкаў фіксуецца з канчаткам ою ею кароткія формы прыметнікаў адзіночнага ліку згасаюць у стагодзьдзях хоць існуюць пэўныя прыклады іх выкарыстаньня ў акавай пісьмовасьці з ст у сьвецка мастацкую і рэлігійную пісьмовасьць выцясьняецца кароткая форма множнага ліку прыметнікаў у выніку кантэкстуальна далейшае выкарыстаньне гэтых формаў тлумачыцца царкоўнаславянскім старажытнарускім або польскім арыгіналам наогул прыметнікі ў дзелавой пісьмовасьці часьцей за ўсё мелі займеннае скланеньне ў атрыбутыўнай функцыі рэшткі іменнага скланеньня захоўваліся пазьней у прыметніках жаночага роду ў вінавальным склоне бортную землю семую суботу великую речъ сочную службу але прэдыкатыўнай форме ўласьцівай часьцей за ўсё была кароткая форма есми тепер не дуж ни з города ехали пьяни брат тво здоров аднак адміраньне гэтае зьявы гл вышэй паказвае на адсутнасьць яе падтрымкі з боку народнае мовы побач з згаданымі прыметнікамі формы сучасных прыналежных займеньнікаў мае свае твае не былі вядомыя ў помніках старабеларускае пісьмовасьці замест чаго ва ўсіх родах выступалі формы мои твои свои у адрозьненьне ад сучаснае беларускае мовы згодна з тагачаснымі асаблівасьцямі паўночна ўсходніх гаворак цэнтральных рэгіёнаў беларускай этнічнай тэрыторыі прыметнік увесь у назоўным склоне множнага ліку ўтвараў форму вси усім прыналежным прыметнікам яшчэ з раньняга старабеларускага пэрыяду быў уласьцівы пераход ад іменнага скланеньня да поўных яго формаў і ў выніку асноўным суфіксам дзеля ўтварэньня прыналежных прыметнікаў стаў ый ий лпежь бараній кгва л т пророчій бра з нево л ничи и поўныя іх формы з канчаткамі ого его пранікаюць у пісьмовасьць зь ст даволі старажытнае мажліва з кіеўскага пэрыяду паходжаньне маюць уласьцівыя старабеларускім і стараўкраінскім помнікам займеньнікавыя формы прыналежных прыметнікаў дзеля пазначэньня жонкі і дачкі его королевая ядвига прывілей г мы кнгины олександровая настася киевская грамата г відаць пад ст у народнай мове адміраюць іменныя формы прыналежных прыметнікаў меснага склону мужчынскага і ніякага родаў по рожстве б жии о кр с т х с ве бо раней выкарыстоўваліся таксама ў актавай пісьмовасьці прыкладна тады ж вымірае форма з элемэнтам на учи н кы члвчи измены сынове святославли урэшце нормай на працягу ўсяго існаваньня пісьмовае мовы сталі формы на ов ев ин ый ий з пачатку ст у канцылярскай пісьмовасьці пашыраюцца адпаведныя народнаму вымаўленьню напісаньні прыметнікаў без канцавога й поменены шляхетны други але іх кантэкстуальная сутнасьць патрабуюць іх аднясеньня да польскіх кніжных запазычваньняў ступені параўнаньня ўжо цягам старажытнарускага пэрыяду зьведвалі зьмены так у атрыбутыўнай функцыі перасталі ўжывацца кароткія формы прыметнікаў вышэйшае ступені у старабеларускай мове знайшлі адлюстраваньне старажытныя вышэйшыя формы кароткіх прыметнікаў мужчынскага і ніякага родаў тыпу больше ширши лепши поўныя простыя формы практычна паўсюдна засьведчаныя з суфіксам ш вышьшее простшіи гла д шие але поруч існаваў суфікс ейш шлехетнейший слшъне й шы и силнйшимъ найвышэйшая ступень утваралася дзякуючы прыстаўцы наи радзей выступае сьцягнутая форма най на и моцне й шого найго р шю рэдкай як у пісьмовасьці так і ў сучаснай ёй народнай мове стала апісальная форма з удзелам прыметніку самый на д самы х го р вы с ши х іда т п пазьнейшыя дакумэнты сьведчаць пра захаваньне ў тагачаснай беларускай народнай мове энклітычных займеньнікавых формаў ми мне мя мяне з прычыны захаваньня іх у вытрымках паказаньняў сьведак у актах гродзкіх судоў бороду ми вырвалъ узяли ми два волы звалъ мя зрадцою н мя збилъ гэтыя ж формы засьведчаныя ў тым ліку і ў канцы ст у вінавальным склоне тотъ ми выдасьть поможи ми знаю те эвангельле цяпінскага аднак захаваньне гэтых кароткіх формаў не было аднолькавым цягам адмірала форма ти у ст ми зьведвалі зьмены і іншыя займеньнікі так прынамсі з ст былая старажытнаруская тэрыторыя падзялілася на дзьве зоны у адной зь якіх паўднёва заходняй беларуска ўкраінскай стары займеньнік язъ быў выцесьнены сучасным я у час стагодзьдзяў дыфэрэнцыяцыя сягае большага маштабу дзякуючы выцясьненьню ў расейскай мове формаў тоб соб формамі тебе себе у сваю чаргу пэўныя дыялектныя зьявы існавалі ўласна на беларускай этнічнай тэрыторыі якія адлюстраваліся на пісьме так у смаленскай зямлі вядомыя рэшткі старых ны вы замест намъ вамъ дзелавыя помнікі мяжы стагодзьдзяў на фоне іншых жанраў пісьмовасьці вылучаюцца наяўнасьцю дробавых лічэбнікаў тыпу полтрет дзьве з паловай полпта чатыры з паловай полптнадцать чатырнаццаць з паловай полсемадесеть шэсьдзясят пяць полтретста дзьвесьце пяцьдзясят полсемаста шасьцьсот пяцьдзясят іг д што тлумачыцца балцкім уплывам гл вышэй дзеяслоўныя канчаткі ў актавай пісьмовасьці канца пачатку стагодзьдзя адзначаюцца трывалай інфінітыўнай формай на ти з націскам на аснове ховати возити кликати практычна паўсюдна там жа выкарыстоўваўся канчатак ть у трэцяй асобе цяперашняга часу адзіночнага робить робіць держить велить і множнага ведають ждуть мають лікаў пры гэтым з прычыны ўплыву паўночнабеларускіх гаворак гэты канчатак пашырыўся нават у і спражэньні будеть будзе живеть жыве хочеть хоча першы канчатак хутчэй за ўсё паходзіць ад адпаведнага дыялектызму старажытнарускага часу другі тып параўнальна часта адзначаецца таксама ў старажытнарускі пэрыяд пазьней каля хііі стагодзьдзяў абсяг выкарыстаньня толькі ть у памянёнай форме склаў асобны дыялектны рэгіён які не пашыраўся ні на будучую ўкраінскую тэрыторыю дзе ть і т суіснавалі ні на паўночнарасейскую але пашыраўся на паўднёварасейскія землі разам зь ім параўнальна старажытнай зьяўляецца бесфлектыўная форма накшталт буде може стане гл далей пад пэўным уплывам паўночнабеларускіх гаворак усталяваліся формы множнага ліку першай асобы на мъ ведаемъ рухаемъ чинимъ для параўнаньня блізкія геаграфічна гаворкі паўночнага ўсходу цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі прычыніліся да ўзьнікненьня ў старабеларускай пісьмовай мове падзелу тэматычных і атэматычных дзеясловаў паводле канчаткаў першыя атрымлівалі згаданы канчатак у той час як атэматычныя дзеясловы вядомыя з канчаткам мо есмо мы ёсьць дамо пры гэтым пазьней апошні канчатак пашыраўся пад украінскім уплывам гл ніжэй адпаведна паўночна ўсходняму дыялекту з хііі ст вядомая форма есме гл вышэй замест паўднёва заходняга есмо і маскоўскай ды наўгародзкай есмя гэты ж канчатак у іі спражэньні можа быць растлумачаны таксама як адлюстраваньне рысаў тагачасных паўднёва заходніх гаворак беларускае мовы дзеясловы гэтага ж спражэньня часам адзначаліся заменай на пісьме тэматычнага и на е чинемъ терпмъ находемъ спарадычна адзначаецца мо як у атэматычных так і ў тэматычных дзеясловах існавалі даволі раньнія выпадкі ўжываньня мы есмы дали чинимы граматы і гг нарэшце у помніках канца ст у дзеясловах першай асобы множнага ліку формы на мо сталі факультатыўнымі або нават пераважнымі паралельна гэтаму працэсу у жывой мове што неўзабаве адбілося на пісьме у складзе іменнага выказьніка на ўсе асобы адзіночнага і множнага лікаў пашыраецца зьвязка трэцяй асобы есть теды м я есть сы н твой хто с ты есть зь іншых дыялектных прынамсі з параўнальна ненарматыўных найбольш выразнае патрапленьне дыялектных формаў дзеясловаў першай асобы множнага ліку тыпу будо м будзем мого м можам зборнік біблейскіх камэнтароў пачатку ст нейкае дыялектнае паходжаньне па ўсёй бачнасьці мела ў шэрагу выпадкаў мо якое складае адзіную дыялектную зону з адпаведнай украінскай рысай пісьмовасьць г зв зборніку гл вышэй пра пераклады тэкстаў ёў песьня песень іда т п што адносіцца да пачатку ст адлюстроўвае асобную цікаўную зьяву ў пісьме а менавіта рэдкія выразна фанэтычныя напісаньні тыпу помолисс сварисс надетца паствитца зь імі збліжаецца эвангельле цяпінскага дзе вядомыя формы тыпу судитца противитца іі ііі статуты ўпершыню замацоўваюць амаль паўсюдна напісаньне інфінітыву на ть брать казать меть гэтыя ж інфінітывы часам сустракаюцца ў актавых помніках мяжы стагодзьдзяў у апошняй катэгорыі помнікаў пісьмовае афармленьне дзеясловаў у цэлым захоўвае старэйшыя традыцыі апісаныя вышэй хоць заўважаныя таксама формы трэцяй асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу на тъ пишетъ хочетъ чынитъ або формы наогул без канчатку на зычны буде може стане у цэлым такое ж афармленьне на пісьме ў дачыненьні да дзеяслова захоўвае і мастацкая літаратура гэтага часу у мастацкай літаратуры пэрыяду мяжы стагодзьдзяў прадстаўлены інфінітыў на ть у тым ліку і ў пазыцыях пасьля зьбегаў зычных поднесть звесть погресть што адпавядае стану шэрагу паўночна ўсходніх гаворак будучы час дзеясловаў утвараўся праз даданьне дапаможнага дзеяслову быти да інфінітыўнай формы буду бити будемъ говорити хоць засьведчаная таксама форма будучага складанага іі часу што ўтвараўся даданьнем гэтага ж дзеяслову да дзеясловаў мінулага часу не ведаю если будетъ ему княз тыи пенези заплатилъ г зв будучы іі ужываўся пераважна ў даданых дапаўняльных і ўмоўных сказах у актах стагодзьдзяў дзеепрыметнік у такіх формах пераважаў у форме закончанага трываньня гэтыя формы ўяўлялі сабою рэшткі старажытнае часавае сыстэмы формы такога ж тыпу пазьней ужываліся ў перакладах з польскае мовы або ў творах якім былі ўласьцівыя палянізмы у мастацкай літаратуры канца пачатку стагодзьдзяў гэтыя ж формы зьвязаныя з польскім уплывам мінулы час выражаўся толькі пэрфэктам пры гэтым у першай асобе ўжывалася постпазыцыйная трансфармаваная зьвязка есми брал есми вчинил есми казал есми поткал есми а традыцыйны канчатак л у гэтых формах нягледзячы на захаваньне на пісьме ужо перайшоў у гэтыя ж формы з асновай на зычны адлюстроўваючы стан народнай тагачаснай беларускай мовы выкарыстоўваліся наогул без л побегъ взрос несъ але ў літаратуры іншых жанраў яны традыцыйна захоўвалі л і ў гэтых дзеясловах множны лік мінулага часу дзеясловаў таксама адзначаўся наяўнасьцю зьвязкі видели есмо казали есмо пришли есмо спытали есмо трэцяя асоба адзіночнага і множнага ліку мінулага часу ўжываецца без падобных зьвязак хоць яны часам вядомыя ў гэтым палажэньні ў іншых жанрах літаратуры а сама зьява існаваньня гэтых зьвязак працягвала захоўвацца ў народнай мове адначасова зьвязка ў трэцяй асобе пэрфэкту ўжо на пачатку ст звычайна не ўжывалася яна зьнікла яшчэ ў часы існаваньня старажытнарускае мовы усьлед за падзеньнем рэдукаваных адбыўся пераход у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу але кіруючыся паходжаньнем у іншых часьцінах мовы гуку таксама без удзелу рэдукаваных можна меркаваць што ў дзеясловах гэты пераход адбыўся з уплывам дзеепрыметнікавых формаў мужчынскага роду адзіночнага ліку цяперашняга стану на въ толькі ў актавай пісьмовасьці засьведчаныя формы мінулага часу з значэньнем мнагакратнасьці биривалъ браў робливалъ рабіў служивали служылі кормливали кармілі у дзелавой пісьмовасьці і ў шэрагу помнікаў іншых жанраў з канца ст спарадычна сустракаюцца формы пэрфэкту першай і другой асобаў адзіночнага і множнага ліку зь зьвязкай зьлітай у адно слова зь дзеепрыметнікам на л па тыпе быломъ быў хотеломъ захацеў виделисмо пабачылі слышелисте чулі што можна абгрунтаваць як палянізм альбо самастойную рысу народнае беларускае мовы з польскім уплывам зьвязаныя таксама выключна кніжныя формы першае паловы ст у выглядзе зьліцьця дзеяслова зьвязкі зь дзеясловамі на л далесь будовалемъ пришлисмо реклисмы зажилихмо часам зьліваліся зь першым самастойным словам помнікі актаў мяжы стагодзьдзяў у адрозьненьне ад сьвецкай мастацкай або рэлігійнай літаратуры паказваюць пашырэньне дзеепрыметнікаў цяперашняга часу на учи ючи ачи чи бачачи дбаючи едучи дзеепрыслоўі мінулага часу адзначаліся формамі на ши втекши положивши паклаўшы пришодши адпаведна сьвецкай мастацкай і рэлігійнай літаратуры было ўласьціва захаваньне старых формаў на а і бяз ши загадны лад другой асобы множнага ліку ў тагачасных паўднёва заходніх гаворках меў форму ец е што адлюстравана ў зьмяшанай беларуска царкоўнаславянскай чэцьці г у выглядзе замены канчатку гэтай жа формы ите дзеясловаў зь мяккай асновай веселтес покажте скажте рысы гэтых жа гаворак адлюстроўвае загадны лад першай асобы множнага ліку ў дзеясловах з асновай на зычны ці ёт на мо будьмо даймо разумймо у паўночна ўсходніх гаворках тагачаснае народнае беларускае мовы ў аглютынацыйных формах множнага ліку загаднага ладу адсутнічала и што паказваюць творы ф скарыны да іншых скарынавых паўночна ўсходніх рысаў адносяцца адсутнасьць те і існаваньне ите пад націскам гледьте ходьте чинте але возмите идите навчите увогуле ж загадны лад у тагачаснай народнай мове неўзабаве па падзеньні рэдукаваных зычных страціў сдте видте подьте што адлюстроўвае згаданы зборнік урэшце зь цягам часу ў гэтых формах адбывалася ўніфікацыя канчатак те атрымаў перавагу і пашырыўся на дзеясловы ранейшае мяккае асновы ў паўднёва заходніх гаворках тады як у паўночна ўсходніх іх выцесьніў канчатак ите аднак у мастацкай літаратуры мяжы стагодзьдзяў выкарыстаньне абедзьвюх памянёных формаў у цэлым раўнапраўнае аддзеяслоўныя назоўнікі ў актавых дакумэнтах з гэтага пэрыяду мелі амаль выключна канчаткі нье н е ніе будованье дозволенье панова н е положе н е раней існыя напісаньні накшталт писание писанье замест аналягічным сучасным тыпу пісаньне падтрымлівалася формамі дзе падваеньня не адбылося зверие купие зверье іда т п стварэньне аддзеяслоўных назоўнікаў стала вельмі прадукцыйным у рэлігійнай пісьмовасьці першае паловы ст беларуска літоўскае летапісаньне гл вышэй дзякуючы пранікненьню туды шэрагу беларусізмаў ускосна адлюстроўвае іншыя важныя рысы граматычнага ладу тагачаснае беларускае мовы а таксама яе зьмены ў кантэксьце паступовага адасабленьня ад старажытнарускіх дыялектаў і паасобных усходнеславянскіх моваў у гэтых помніках мовы існуе штучнае неабгрунтаванае выкарыстаньне пэрфэкту аорысту імпэрфэкту асаблівая рэдкасьць аорысту ў тых частках сьпісаў што апавядаюць пра храналягічна бліжэйшыя падзеі поўная адсутнасьць імпэрфэкту ў тых жа месцах формы аорысту тыпу поведе павёў поиде пайшоў графічна супалі з формамі будучага часу тагачаснага паўднёва заходняга дыялекту беларускае мовы павядзе пойдзе у выніку да арыгінальнага аорысту перапісчыкі дадавалі канчатак ть што падтрымлівалася існай у народнай мове тэндэнцыяй да замены мінулага часу будучым гэтая зьява прасочваецца ў цэлым шэрагу памянёных сьпісаў нягледзячы на існую ў старабеларускай пісьмовасьці спарадычную замену дзеепрыметнікаў старабеларускай пісьмовасьці яны былі характэрныя у прыватнасьці на ч жвучимъ сеючий маючий эвангельле цяпінскага наогул жа такія формы аналягічна сучаснай беларускай народнай мове не былі ўласьцівыя і тагачаснаму народнаму маўленьню і такія формы імаверна разьвіліся штучна як беларускае фанэтычнае прыстасаваньне да перадачы адпаведнае царкоўнаславянскае лексыкі зь іншага боку іх нязьменныя формы тыпу шли за нимъ два слепыхъ вереачи мовеч есьли хто умреть не маючи детей успрымаліся як дзеепрыслоўі проціпастаўленыя дзеепрыметнікам кніжнікі пазьнейшага часу ў прыватнасьці перакладалі іх у тым ліку і даданымі азначальнымі сказамі адхіленьні ў цяпінскавым перакладзе эвангельля сьведчаць і пра адсутнасьць дзеепрыметнікаў на ш вш ом ем им крыху пачашчаецца замена ч на у пісьмовай праваслаўнай і ўніяцкай літаратуры першай паловы ст прагнуый ходяый царствуюый што тлумачыцца аднолькаваю далёкасьцю гэтых формаў ад народнае мовы і адпаведна лёгкасьцю іх узаемазамяняльнасьці на час існаваньня старабеларускае мовы паказваецца заканчэньне фармаваньня прыслоўя і атрыманьне ім функцыяў акалічнасьці тыповымі для старабеларускай мовы раньняга пэрыяду былі суфіксы для ўтварэньня прыслоўяў де амо амъ уды уда уду уде гды гда где ако акъ ль ли л першыя тры формы далучаючыся да ўспадкаваных з старажытнарускага стану формаў къи кыи и йь инъ овъ сь онъ тъ вьсь утваралі прыслоўі з значэньнем месца або кірунку где где кольве всюды ужо ў старажытнарускі пэрыяд акрэсьліўся дыялектызм у выглядзе прыналежнасьці толькі суфіксу уды замест уда да гаворак будучай беларускай мовы утварэньне прыслоўяў адбывалася і пры дапамозе запазычанай з польскай мовы часьціцы кольвекъ у прыватнасьці у старабеларускі пэрыяд акрэсьліваецца выцясьненьне прыслоўем где ранейшага старажытнарускага кде і атрыманьне ім дадатковага значэньня куды напрыклад коли мы сами где своею головою потгнемъ шырока ўжываным стала прыслоўе инде у іншым месцы дзе небудзь паўсталае як яднаньне старога инъ з суфіксам де не было палено и н де иньде искати вкуп се ту т и и н де успадкаваным ад старажытнарускага пэрыяду і даволі частым нават у актавай пісьмовасьці было прыслоўе зде канкрэтнае неаддаленае месца поиди семо зд кнзь або ягоныя формы здеся здесе сезде сезде акрамя памянёных прыслоўяў дзелавая пісьмовасьць хііі ст фіксуе захаваньне старажытнага прыслоўя ту годно ту тжетьс а тоу были товаръ былъ ту якое пазьней стала ўжывацца па ўсёй бачнасьці толькі пад уплывам царкоўнаславянскай і польскай моваў пазьней старабеларускія кніжнікі ўсьведамлялі гэтае прыслоўе як патрэбны для перакладу царкоўнаславянізм і замянялі яго на народныя формы тутъ туто тута тутаки іншым старажытным прыслоўем стала везде усюды богъ везде естъ везд гд бы ни было ли ст нашъ везде пбликованъ якое аднак стала саступаць прыслоўю всюды аднак перавага апошняга стала параўнальна нязначнай што гаворыць пра роўнаўжыванасьць гэтых прыслоўяў у тагачаснай народнай мове пытальна адносныя і ўказальныя прыслоўі ў старабеларускай мове часьцей за ўсё ўтвараліся пры дапамозе суфіксу уды туды сюды куды але помнікі паказваюць на пэўнае пашырэньне ў народнай мове і формы на уда куда хоче т еха т зь першым суфіксам утваралася і прыслоўе инуды у іншае месца у іншым месцы если инуды посмотры ш инуды пошла стракатая карціна адлюстроўваецца пры выкарыстаньні прыслоўных суфіксаў ле ли ля ль утвораныя празь іх прыслоўі маглі мець як народны ці ўспадкаваны з старажытнарускага пэрыяду характар так і зьяўляцца царкоўнаславянскімі запазычаньнямі што часам абумоўлівалася кантэкстуальна сярод іншага гэтыя суфіксы пераважалі ў розных тыпах асноваў у асновах на у ю пераважае ль отусюль у асновах на о е ле ль отселе выключэньні т коуле аднак маглі складаць і вынік уплыву народных формаў аналягічны лёс мелі прыслоўі з прыстаўкамі до по у сваю чаргу іх частасьць крыху скарачалася дзякуючы паралельнаму ўжываньню з покуль прыслоўя поки спэцыфічным у параўнаньні з сучаснай беларускай мовай стала ўжываньня прыслоўя коли функцыя якога як неазначальнага у значэньні сучаснага калі небудзь пераважала над адносным тыпу есьті имъ не было коли часавае значэньне мелі захаваныя з часу старажытнарускае мовы адзайменікавыя прыслоўі тогды на за всегды завседы иногды оногды овогды дыяхранічна іх розныя формы мелі неаднолькавае ўжываньне завсегды фіксуецца ў актавай пісьмовасьці з ст і пашыраецца ў ст тоесная сучаснай формы завседы зафіксавана толькі адзін раз у помніку ст ліст да абуховіча аднак над імі яўна пераважае фіксаванае з ст завжды у значэньні сучаснага часам ужывалася иногды иногды не бывалъ у васъ але з пачатку ст поруч зь ім выступае часомъ якое становіцца часьцейшым з другой паловы ст прыслоўі спосабу дзеяньня мелі выгляд такъ какъ якъ инакъ сякъ нягледзячы на тое што іх формы з канцавым о замест ера тлумачацца як царкоўнаславянскі ўплыў формы якъ ды яко былі практычна роўнаўжыванымі прычым апошняя нават крыху пераважала і падтрымлівалася з боку польскае мовы у радзе помнікаў з ст яны пераважаюць над какъ ад займеньніка инъ утвараліся формы инакъ иначей з пэўнай перавагай апошняй адпрыметнікавае ўтварэньне прыслоўяў мела значэньні спосабу дзеяньня меры ступені аналягічна старажытнарускаму пэрыяду яны ўтвараліся як формы на о ды е напрыклад непорушно непорушне апошнія формы ў старабеларускай пісьмовай мове сталі пераважаць але яны асабліва з ст тлумачацца як палянізмы тым ня менш іх дакладнае разьмежаваньне як народных кніжных або запазычаных прадстаўляе вялікую цяжкасьць некаторыя з палянізмаў падобнага роду зьведвалі фанэтычную адаптацыю неотволочно заровно прудко паводле частасьці ім наступавалі формы прыслоўяў што супадалі з формамі кароткіх прыметнікаў роднага склону зь якіх найчасьцейшыя з прыстаўкамі з за до здавна допозна засветла у раньняй дзелавой пісьмовасьці выступаюць таксама формы на из ис исперва издавна крыху радзейшымі сталі прыслоўі з прыстаўкай по і суфіксам у суадносныя з давальным склонам постарому порану подолгу а з другой паловы ст асаблівае пашырэньне атрымліваюць падобныя ж формы але суадносныя з кароткімі прыметнікавымі формамі по литовску по руску по хрестиянску пры гэтым паралельна зь ёю пад уплывам па ўсёй бачнасьці дыялектных формаў існавалі аналягічныя формы з суфіксамі и ы по хрс т ьянски по кроле в ски да іх прымыкалі формы спосабу дзеяньня на о суадносныя з назоўным склонам братерско жолнерско людско у сваю чаргу з формамі на прыстаўку по і суфікс и ы нельга блытаць кніжныя формы суадносныя з творным склонам тыпу всячески адназоўнікавыя прыслоўі паўставалі праз выкарыстаньне асноваў назоўнікаў і дапасаваньне іх у пэўным склоне ў залежнасьці ад першапачатковага слова напрыклад з родным склонам суадносіліся прыслоўі додому зненацку изначала канчатак ускоснага склону мог адпадаць а сувязь прыслоўя зь ім губляцца дармо потай посполъ большая частка падобных прыслоўяў знаходзіла падтрымку з боку народнае мовы і захавалася дагэтуль але рад беспрыставачных прыслоўяў перадусім з значэньнем часу або месца дасюль не дайшлі вечере низе ночы вялікая іх частка мела тэндэнцыю замены на памянёныя тыпы прыслоўяў параўнальна нешматлікімі сталі адлічэбнікавыя прыслоўі пры гэтым простыя іх формы ўтвараліся ад першых трох парадкавых і колькасных лічэбнікаў зь іх у помніках розных жанраў да ст ужываюцца архаічныя формы перво первое второе третее одново неоднова одинова першыя дзьве формы паступова выцясьняліся формай на первей або з ст перше й урэшце больш прадуктыўнымі суадноснымі з народнай мовай і ўжыванымі ў помніках розных жанраў сталі прыставачныя формы на в у по на за вдвохъ попершому начетверо заодно прыслоўі з значэньнем паўтаральнасьці цесна ўзаемадзейнічалі як з народнымі так і з царкоўнаславянскімі формамі так да ст царкоўнаславянскія суфіксы жды і кратъ ужываюцца нават у актавай мове у народнай мове ім адпавядалі спалучэьні тыпу лічэбнік раз якія часам пранікалі ў пісьмовую мову разъ на день дрги и ра з на день з ст шырока ўжываюцца прыслоўі спосабу дзеяньня з суфіксам ако яко двоко четворако седморако аддзеяслоўныя прыслоўі прадстаўленыя яшчэ радзей яны звычайна мелі малую колькасьць тыпаў характарызаваліся адсутнасьцю ўнутранай варыяцыйнасьці большая іх частка ўтваралася ад дзеепрыметнікаў залежнага стану паводле мадэлі адпрыметнікавых прыслоўяў на о е некаторыя мажліва ужо ад ад ектывізаваных дзеепрыметнікаў зь іх пераважаюць формы на н неотступно радзей сустракаюцца на м неисходимо але абодва мелі кніжны характар рысы прыслоўя набылі былыя дзеепрыслоўі на а я нехот але падобныя ўтварэньні таксама зьяўляліся рэдкімі дзеяслоўнае паходжаньне мелі таксама прыслоўі навстычъ наотсечъ наповалъ вышэйшая ступень параўнаньня прыслоўяў утваралася пры дапамозе суфіксаў ей ш глыбей большъ зь іх утвараліся і кантамінаваныя формы болшей вышшей лепшей найвышэйшая ступень за выняткам польскага пісьмовага запазычаньня на і царкоўнаславянскага пре мела ўтварэньне праз прыстаўку най найменшъ найзычливей найсилней старабеларуская цягам пэрыяду свайго існаваньня як пастаянна карыстанай літаратурна пісьмовай мовы характарызавалася радам устойлівых пісьмовых прыёмаў якія не адпавядалі народнай мове і такім чынам уводзіліся ў яе штучна пад уплывам іншамоўных рэсурсаў рад зь іх быў спарадычным і тлумачацца кантэкстуальна тады як пэўныя зь іх часьцяком мелі сыстэматычны характар украінскім уплывам тлумачыцца пашырэньне дзеяслоўнага канчатку мо ў помніках тэрыторыі беларусі дзе падобны канчатак адсутны терпимо спимо идемо пожадаемо прагнемо формаў назоўнага і вінавальнага склону множнага ліку назоўнікаў на врш складати кантакты адразу з стараўкраінскай і польскай мовамі прычыніліся да ўзьнікненьня з стагодзьдзя ў пісьмовых помніках безасабовых канструкцыяў дзеепрыметніку на но то канчаткаў ови еви назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку ў давальным склоне лебедеви утварэньне загаднага ладу на ете і формы прыметнікаў жаночага роду адзіночнага ліку ў вінавальным склоне на ои жаднои речи покорнои мудрости да ўкраінізмаў трэба адносіць таксама дзеяслоўны канчатак інфінітыву на ти які пад уплывам украінскае мовы выцясьняў канчатак ть што стаў у пэўнай ступені нарматыўным з пачатку ст для дзелавой пісьмовасьці стагодзьдзяў быў уласьцівы пісьмовы палянізм у выглядзе пэрфэктных паводле паходжаньня мінулых формаў дзе дзеяслоўная зьвязка зьлівалася ў адно слова зь дзеепрыметнікам на л або прымыкала да першага знамянальнага слова фразы видело м завжды ча с дное м речи проси л которого м терплъ падобная рыса у выглядзе дзеяслова на омъ адзіночнага ліку мінулага часу першай асобы становіцца заўважнай у актавай пісьмовасьці пачатку ст перапісаныя ў той жа час копіі ранейшых актаў характарызуюцца канчаткам мы ў дзеясловах першай асобы множнага ліку сынтаксіс старабеларускае мовы ў яе дыяхранічным разуменьні адзначаўся спалучэньнем пераважна беларускіх рысаў з даданьнем іншамоўных характарыстык на пісьме што да асобных пэрыядаў існаваньня мовы наглядаецца пэўнае адпадзеньне старажытных сродкаў у сынтаксісе зьвесткі пісьмовых помнікаў старабеларускае мовы дэманструюць шэраг інавацыяў у тым ліку і ў галіне сынтаксісу сярод якіх адзначаліся у прыватнасьці пашырэньне выкарыстаньня складаназалежных сказаў і замена прыназоўнікавымі канструкцыямі беспрыназоўнікавых шырокае ўжываньне поўных формаў прыметніку ў функцыі выказьніку дапасаваньне лічэбнікаў два тры чатыры з назоўнікамі ў множным ліку роднага склону тры столы іда т п канструкцыі тыпу лепшъ за его вышелъ от всих пошолъ до дому сталося ему адпаведнікі ўласна беларускіх злучнікаў у складаных сказах што нібы калі як іг д ці чы асобныя інавацыі адзначаныя ў хііі ст так імаверна узьніклыя пад уплывам фіна вугорскіх і балтыйскіх моваў назоўнікі на а я перад інфінітывам у смаленскай праўдзе г замяняюцца на у ю такова правда оузти роусину але таковоу правдоу възти роусиноу але першая форма працягвала існаваць у ст як у полацка смаленскай так і ў пісьмовасьці іншых паўночных беларускіх рэгіёнаў вільня трокі маладэчна для сынтаксісу старабеларускае пісьмовасьці былі ўласьцівыя як малалікія адрозьненьні ад іншых славянскіх моваў так і існаваньне шэрагу замацаваных прыёмаў уласьцівых як перакладам так і арыгінальнай творчасьці у сынтаксісе старажытнарускае мовы існавала канструкцыя давальны самастойны якая пачала разбурацца пасьля спыненьня зьмены дзеепрыметнікаў цяперашняга і мінулага часу у выніку у народнай беларускай мове дзеепрыметнік у складзе такой канструкцыі замест формы давальнага склону мужчынскага роду пачаў ужывацца ў форме назоўнага або давальнага склонаў жаночага роду чым фактычна пераўтварыўся ў дзеепрыслоўе и седши ему и выходечи ему аднак шэраг арыгінальных і перакладных помнікаў няактавае пісьмовасьці другой паловы ст паказваюць на малую ўласьцівасьць такога звароту народнай мове таго часу у пэўных народных гаворках гэтая зьява аднак захоўвалася што дэманструе дыярыюш філіповіча стоячому мн на млтв стра х мя таки обнялъ выждзаючи мн з села того великая тлуа люде вышла быў адлюстраваны іншы дыялектызм старажытнарускага часу а менавіта суіснаваньне злучнікаў а ды и корачов а слоним я а ты толико цар а мене у якасьці дыялектызму тлумачыцца таксама спарадычна існая канструкцыя ёсьць родны склон назоўніка у смаленскай праўдзе г у грамаце хана тахтамыша гг вылучаецца сынтаксіс актавае пісьмовасьці ў параўнаньні зь іншымі жанрамі пісьма дзякуючы наяўнасьці ў першай аднародных частак зьвязаных падпарадкавальнымі зносінамі дзякуючы перакладным помнікам літаратуры мяжы ст адлюстроўваюцца такія зьявы як захаваньне вінавальнага склону ў дачыненьні да адушаўлёных асобаў корол позвал лкары послал тогды послы і дзеепрыметнікаў залежнага стану ніякага роду ў ролі выказьніка безасабовых зваротаў его прыведено атылю королем обрано параўнальна рана ў старабеларускай пісьмовасьці адзначаецца існаваньне двухсастаўных недапасаваных канструкцыяў дано опочинок ерслимъ взято а той ярлыкъ писано у орд але паралельна зь іх утвараліся аднасастаўныя безасабовыя голову его у озеро укинено дано им таблицю з ст на пісьме ў сынтаксісе часам існавалі дваістыя спосабы выражэньня назоўнік і прыметнік у прэдыкатыўнай функцыі маглі мець формы назоўнага або творнага склону чаровникъ быль чаровнико м бы л суть балваны суть балванами бу д же вдячный бу д же вдячны м прыметнікі ў той жа функцыі кароткія альбо поўныя формы выхованъ бы л выхованый бы л бы л впроваженъ бы л впроваженый дзеясловам мінулага часу няпэўна асабовых сказаў часам адпавядалі дзеепрыметнікі залежнага стану мінулага часу ніякага роду зложили зложено повдали поведано дали ей имя дано ей имя у сваю чаргу наяўнасьць падобных безасабовых сказаў з выказьнікам у форме дзеепрыметніку залежнага стану мінулага часу ніякага роду на то но ў кантэкстуальных умовах можа тлумачыцца польскім уплывам гістарычныя запіскі ф еўлашоўскага наогул старабеларускі сынтаксіс часам мог мець царкоўнаславянскія старажытнарускія чэскія сэрбскія ўплывы урэшце спрадвечны або запазычаны характар не ўсталяваны для шэрагу сынтаксічных зьяваў у прыватнасьці выкарыстаньне альбо по д да х албо оу подворье албо оу до м аналягічна іншым славянскім мовам бальшыню лексычнага фонду мовы складалі лексэмы славянскага паходжаньня асабліва ўсходнеславянскага існавала пашырэньне лексэмаў якія раней зьяўляліся агульнавядомымі для славянаў але мелі статус дыялектызмаў у якасьці агульнаўжываных у мове на аснове славянскіх каранёў было мажлівым утварэньне новых словаў пры гэтым асноўным шляхам была афіксацыя з прыцягненьнем суфіксаў і прыставак у пісьмовай старабеларускай мове шэраг такіх шляхоў быў рэдкім так баркулабаўскі летапіс канца ст прадстаўляе практычна выключную значнасьць дзякуючы адлюстраваньню ў ім памяншальных формаў тыпу матухно панюшко зезулюхно да агульнаславянскае лексыкі ў старабеларускай пісьмовасьці адносяцца у прыватнасьці гнездо братъ мсо верити хотети ходити богатый далекий веселый побач вылучаецца лексыка агульнаславянскага паходжаньня што атрымала спэцыфічнае беларускае разьвіцьцё вышин початокъ подлога боронити лати привитати даремный шаленый дробный борзо доловъ лепей уласнае фанэтычнае аблічча ночь тысча сторона спэцыфічнае словаўтварэньне местце покоуса таемность выбавити заспевати выславити адзначаецца ўласна беларуская лексыка блискавица збавенье змова пргнути закликати вчинити добрый пекельный тлустый даремне первей поки асобная іх частка колы погинути частина прадстаўленыя ў дзелавых помніках этнічнае беларускае тэрыторыі з хііі ст а з пэрыяду кіеўскае русі ў старажытнарускай мове вылучаюцца заходнерускія дыялектызмы црь веребей або дыялектызмы што пазьней будуць сустракацца толькі ў адной усходнеславянскай мове побач з старабеларускай або ва ўсіх трох гэтых мовах і часткова ў адной з трох пуа крыница ролья небогъ небожчикъ выразнаю рысаю лексычных кніжных прыёмаў у першай палове ст становіцца вольны зварот з польскай беларускай і царкоўнаславянскай лексыкай дзякуючы рознай частасьці карыстаньня моўных сродкаў чынити дяти завжды присно гледети смотрети іг д што ж датычыць уласна дыялектнае лексыкі разыходжаньні павялічваюцца з ст дзякуючы росту дыялектных зьяваў у гэтай галіне але ў выпадку старабеларускай і стараўкраінскай моваў яны не прывялі да параўнальна значнага разьмежаваньня сярод запазычваньняў адзначаліся палянізмы лацінізмы германізмы у прыватнасьці з скандынаўскіх моваў царкоўнаславянізмы літуанізмы цюркізмы гл таксама татарская мова ў беларусі элінізмы запазычваньні з грэцкае мовы уралізмы запазычваньні з уральскіх моваў для пісьмовае старабеларускае мовы пэрыяду замацаваньня або прынамсі зьяўленьня беларускіх рэлігійных тэкстаў адпаведным творам была ўласьцівая вялікая разнастайнасьць лексычных сродкаў у выглядзе народных словаў і палянізмаў пры тлумачэньні царкоўнаславянізмаў у перакладзе реи речи мовити вымовити поношенье поношенье ганьба наруганье риза риза шата шатина оденье што стала як вынікам большага багацьця старабеларускае мовы так і пэўнае неўнармаванасьці слоўніку ў пэрыяд выцясьненьня зь літургіі царкоўнаславянскае мовы акрамя запазычваньня царкоўнаславянскай агаласоўкі ў пісьмовым афаріленьні словаў існаваў слой уласна царкоўнаславянскіх запазычваньняў стража мзда храмъ дзякуючы пісьмовым кантактам унутры вкл адукацыі ўраджэнцаў сучаснае беларусі на этнічна ўкраінскіх землях вкл і прытоку ўкраінскага духавенства ў амсьціслаўскае ваяводзтва пасьля падпісаньня берасьцейскай царкоўнай уніі ды прытоку пісьменьнікаў украінскага паходжаньня ў старабеларускую мову пранікалі запазычваньні ўкраінскага паходжаньня якія рэалізоўваліся таксама ў перайманьні агаласоўкі слова котрий о сокіра і зьмяшэньня на пісьме и ы печаты и влади ы ка риба ріданіе и види ти терпи ти исти хоч свдитель довтпъ гэтыя рысы сустракаюцца як правіла у помніках паўднёвага захаду сучаснае тэрыторыі беларусі катэхізіс с буднага прамова мялешкі і некаторых дакумэнтах зь іншых паўночных земляў вкл шэраг як стараўкраінскіх так і сумесных стараўкраінска польскіх запазычваньняў фрагмэнтарна адзначаны таксама ў марфалягічным ладзе мовы гл вышэй іншыя ўкраінізмы рэалізоўваліся выключна ў пісьмовым выглядзе часьцейшае выкарыстаньне этымалягічнага яць въ грс моцьнйший прихалъ выкарыстаньне і ў спалучэньні перад галосным каменіе познанію людіе и або й у значэньні й пасьля галосных у сярэдзіне і асабліва канцы слова замест частага ў старабеларускай знаку паерык берестеискыи великий тайны замена асабліва ў пачатку слова станочнои чію дарм замена старабеларускага у ў пазыцыі пасьля цьвёрдых зычных на оу радзей широтоу слов послшенства у той жа час беларускае магло замяняцца на оу беларускае оу магло адпавядаць украінскае беларускаму ю параўнальна рэдкае ў параўнаньні зь іншымі беларускімі тэкстамі выкарыстаньне э ў значэньні перавага ў тэкстах замест часьцейшае ўжываньне літары зяло у значэньні врей ное кние выкарыстаньне літары для перадачы выбухнога запазычваньняў венер рековъ пашырэньне пад паўднёваславянскім уплывам замены ъ ь у канцы словаў пророкь своемь низь спарадычная замена знаку паерык на ъ ь мер твые мрътвыи мает маеть ин шихъ иншихь пры гэтым усе з гэтых пісьмовых адрозьненьняў мелі сыстэматычны характар кантактам з балтыйскімі мовамі або іх субстрату прыпісваецца паходжаньне дробавых лічэбнікаў тыпу паўтраця структурна сэмантычнай блізкасьці некаторых займеньнікаў прыслоўяў і прыназоўнікаў агульнай валентнасьці паасобных дзеясловаў канструкцыяў адмоўя ў спалучэньні з родным склонам канструкцыяў зь дзеясловам мець іг д асобныя балцкія дыялекты летувіская мова абавязаныя такім запазычваньням як пуня стодола груца старабеларускія тэксты кітабаў адносячыся пераважна да рэлігійнага рэгістру мовы праяўляюць наяўнасьць спэцыфічных арыенталізмаў з галіны рэлігійнай лексыкі ісламскага абраду дуа малітва с элам прывітаньне вас ійат запавет запазычаньні з польскае мовы праяўляліся як у зьмены агаласоўцы словаў у дзелавых помніках з канца ст влостный валасны постронний бротити так і ва ўласна лексычных палянізмах вшелкий усялякі жаденъ ніводны кгды калі у значэньні часу росказати загадаць але іх роля ў актавых дакумэнтах паказвае на карысьць пачатку працэсу інтэнсіўнага пранікненьня польскае лексыкі ў старабеларускую мову сярод палянізмаў вылучаліся як успрынятыя жывой мовай жолнеръ ланцугъ моцъ так і ўжываныя толькі ў пісьмовасьці маетность владность вшетеченство да палянізмаў адносіцца таксама пласт пісьмовых формаў адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду назоўнага склону дзе аснова на заднеязычны ў множным ліку зьмянялася на сьвісьцячы калі такія напісаньні волцы пророци писменници праз спэцыфіку помніку не тлумачацца як царкоўнаславянскія польскім жа ўплывам тлумачыцца замена на пісьме канчатку назоўнікаў жаночага роду роднага склону и пад уплывам прыметнікаў у польскай мове тыпу корол арабіеи пашырэньне канчатку емъ на назоўнікі ніякага роду адзіночнага ліку з асновай на не зацьвярдзелы пога н стве м сэрцэмъ працэс засваеньня палянізмаў старабеларускім пісьменствам па ўсёй бачнасьці скончыўся ў сярэдзіне ст бо тагачасныя помнікі прыкладам статут полацкага брацтва г паказваюць адсутнасьць новых палянізмаў дзякуючы прамым кантактам зь нямецкай мовай а таксама пасярэдніцтвам ідыш і польскае мовы у прыватнасьці з прычыны кантактаў поўначы вкл зь лівонскім і тэўтонскім ордэнамі а таксама рыскім арцыбіскупствам у тагачасную народную мову пранікалі германізмы якія адтуль траплялі ў актавую пісьмовасьць буда крижъ коштовати кгвалтъ барберъ маршалокъ рада лаштъ зь першай паловы ст асноўны аб ём лацінізмаў у старабеларускай мове склалі нязьмененыя словы словы зьмененага значэньня і ўласныя ўтварэньні на аснове лацінскіх каранёў невялікая колькасьць словаў што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы арыгіналу аднак асваеньне лацінскае лексыкі ў актавых помніках стала прыкметным толькі з канца пачатку стагодзьдзяў з часоў люблінскай уніі ўзмацняецца прыток лацінізмаў выкліканы ўзаемадзеяньнем актавае пісьмовасьці вкл з актамі польшчы замацаваньнем лаціны ў дыпляматыі і навуцы вывучэньнем лаціны як прэстыжнае міжнароднае мовы ў каталіцкіх і праваслаўных брацкіх школах з ст дзякуючы ў тым ліку палянізацыі справаводзтва вкл на старабеларускай мове насычаецца лацінізмамі пры гэтым нярэдка шэраг іх вядомы толькі ў актавай мове узьнікаюць нэалягізмы на лацінскай аснове антецесоръ прынцыпалъ дыспонованье хоць да прыкладу брацкая праваслаўная літаратура пачатку ст мае сьляды самастойнага іх запазычваньня нягледзячы на пачашчэньне лацінізмаў побач з гэтым актавая пісьмовасьць гэтага часу практычна ня мае царкоўнаславянізмаў што робіць яе мову надзвычай блізкай да народнай гэты статус такім чынам ускосна падтрымліваўся дзяржаўнымі сродкамі у цэлым важнае ўяўленьне пра агульную гісторыю лацінізмаў у пісьмовай старабеларускай мове надае дыярыюш а філіповіча бо нават у заангажаваным у падтрымку праваслаўнае культуры вкл творы дзе было б чаканым адумысьля адмаўленьне ад лацінскага лацінізмы ўжытыя шырока што сьведчыць пра значнае ўбудаваньне іх у моўную практыку пісьмовыя помнікі старабеларускага пісьменства пэрыяду стагодзьдзяў сьведчаць пра захаваньне пры працэсе запазычаньня іншамоўных лексэмаў такіх зьяваў як перадаваньне сярэднеэўрапейскага як л люнаты лабири л а капаланъ л а каппелл л а і аналягічнае перадаваньне лексэмаў арабскага паходжаньня корабеля захаваньне цьвёрдага характару сындикъ сынодъ визытовати перадаваньне грэцкіх як б дьбл барбар ъ і як т аритметыка ртокграе у адпаведнасьці з славянскай схемай будаваньня складу цьвёрды зычны галосны задняга раду у лацінізмах мяжы стагодзьдзяў частае ы пасьля зычных видымусъ композыцыя юрыздыкцыя аднак частае таксама і и напісаньні як першага так і другога тыпу не разыходзіліся з жывым вымаўленьнем але ы пасьля зубных у запазычаньнях досыць рэдкае і сустракаецца ў асноўным у эпоху пачатку засваеньня гэтых лексэмаў дзякуючы пасярэдніцтву польскае мовы ў старабеларускую мову у прыватнасьці пранікалі запазычваньні з моваў заходняй эўропы існаваў асобны слой уласна польскіх запазычваньняў у тэкстах пэрыяду пасьля скасаваньня афіцыйнага статусу мовы павелічэньне колькасьці палянізмаў царкоўнаславянізмаў і русізмаў многія запазычваньні зазнавалі ўласна беларускія фанэтычныя працэсы дыстантную дысыміляцыю перкгримъ пелкгримъ кантактную дысыміляцыю брамка бранка мэтатэзу мураръ мураль муляръ спрашчэньне зьбегаў зычных вспанялый спанялый мяшаньне с і ш арестъ арештъ смалецъ шмалецъ стрихъ штрихъ адметная фразэалёгія зафіксаваная ўжо ў вышэйзгаданай смаленскай праўдзе дамове з гоцкім берагам і рыгай люди с колы перавести фрагмэнтарна яна вядомая дзякуючы татарскім рукапісам арабіцай галаву зьвесіць сэрца баліць чыніць паклон крыніцаю яе пранікненьня ў пісьмовую мову была як народная беларуская мова як свинья в болоте ходити по людях так і царкоўнаславянская мова соль земли глас божий у пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівалася ад сучаснай маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы адзначаецца зьвязанасьць пісьмовай традыцыі старабеларускае мовы з царкоўнаславянскай вызначаная ўнівэрсальнасьць і дагматычнасьць пісьма дазваляла выкарыстоўваць пісьмовую старабеларускую мову для тагачасных гутарковых варыянтаў як беларускай так і ўкраінскай моваў як правіла гэтыя каноны пашыраліся і на літаратуру сьвецкіх жанраў але рэлігійнае паходжаньне гэтых правілаў пацьвярджаецца найбольшай увагай да гэтага прынцыпу менавіта ў помніках рэлігійнае галіны аднак ступень прытрымліваньня гэтых канонаў хісталася ў залежнасьці ад жанравай характарыстыкі тэксту і асабістых густаў складальніка найбольш адарванай ад пісьмовай традыцыі стала актавая мова хоць і яна ў сілу абсорбцыі тагачасных стылявых прыёмаў і агульных паняцьцяў пра традыцыйнасьць ня стала поўным адлюстраваньнем тагачаснай беларускай мовы выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт эпізадычна напрыклад хроніка быхаўца і арабскае пісьмо дакумэнты літоўскіх татараў якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці пры пераходзе на іншыя менш традыцыйныя сыстэмы пісьма традыцыйнасьць прынятая ў кірылічным запісе зьнікала што прыводзіла да больш дакладнае перадачы гукавага ладу мовы разам з тым існавала пэўнае адхіленьне ад гэтых нормаў што станавілася прычынай зьнікненьня некаторых літараў што пазначалі ў старабеларускай адзіную фанэму напрыклад выкарыстаньне е на месцы этымалягічнага з другой паловы стагодзьдзя ў пісьмовай старабеларускай мове паўстала тэндэнцыя да перадачы выбухнога шляхам літары г або спалучэньняў кг гг замены рэдукаваных старых усходнеславянскіх ъ ь на о ды е адпаведна вялікага юсу на у перадачы ы перад р ж ч ш ц прыбраньня на пісьме і перадачы а як е пасьля мяккіх зычных паметь памяць месец месяц аднак нормы так і не дасягнула адлюстраваньне дзеканьня і цеканьня ў адрозьненьне ад прыкладам зацьвярдзеньня шыпячых акрамя адкіданьня графічных дублетаў і руху да паступовага збліжэньня традыцыйнай тэхнікі пісьма з жывым тагачасным вымаўленьнем беларускае мовы адбываліся зьмены пісьма ў строгім сэнсе г зн праводзіліся выключна ўтылітарныя падыходы ў выглядзе адаптацыі пісьма пад найбольш частыя патрэбы грамадзкага жыцьця гэта а таксама фізычная разьмежаванасьць з этнічна расейскімі землямі абумоўлівала паступовае аддаленьне ад ранейшых артаграфічных традыцыяў і складаньне ўласнае спэцыфікі кірылічнага альфабэту ў старабеларускай пісьмовасьці так цягам х стагодзьдзяў была выцесьненая літара е ётаваная якая замянялася пераважна на г зв шырокае е хати тамница з ст у старабеларускай пісьмовасьці ўзьнікае літара што выступала ў абедзьвюх пазыцыях помнікі старабеларускага пісьменства х стагодзьдзяў паказваюць на захаваньне старажытнарускай традыцыі выкарыстаньня і выкарыстоўвалася адпаведна рэдка і ў асноўным пасьля галосных аднак у ст выкарыстаньне літары пашыраецца перад галоснымі пріехати великіи евноутіи а зь першае паловы таго ж стагодзьдзя у пачатку словаў перад галоснымі іюда іаковъ іорданъ адначасова у любой пазыцыі і ў канцы стагодзьдзяў магла існаваць у пазычаньнях архімандритъ філософъ абридлівость у той час як акты той жа эпохі літару практычна ня ведаюць у значэньні и а таксама в і другога кампанэнту дыграфу оу вядомая літара іжыца смеонъ тайно ехаристіа але ў цэлым яе ўжываньне мінімальнае з ст разьмяжоўваюцца функцыі оу у першая ўжываецца ў пачатку оу ригу оустье другая і трэцяя у сярэдзіне і ў канцы мдрость ем судити практычна нязьменным засталося выкарыстаньне літараў а ы ю адбывалася некаторае зьмяшэньне е ды о ў значэньні сучаснага ё ленъ медъ песъ але всо слозы але ўвогуле на заканамернасьць выкарыстаньня е таксама на месцы пасьля мяккіх зычных гэта не паўплывала пэўныя выпадкі пераадоленьня гэтае неадназначнасьці прадпрымаліся ў іншых выглядах гл далей акрамя пашырэньня ераў у выніку другога паўднёваславянскага ўплыву гл вышэй зь літарай ъ зьвязанае ўзьнікненьне адметна старабеларускай рысы пастаноўкі ъ ды ь у сярэдзіне групы зычных балъванъство кгьвалтовъне малъжонъка з другой паловы ст ъ пашыраецца таксама між прыстаўкай і ётам зъеханье зъездъ бъявити здаўна пераважна дзеля пазначэньня прымянялася г у адрозьненьне ад дыграфаў зь яе ўдзелам у актах стагодзьдзяў назіраецца выцясьненьне літары ф на карысьць што зьяўляліся дублетамі і такім чынам несьлі аднолькавае гукавае значэньне вельмі рэдка і па за межамі актавае пісьмовасьці ўжываліся літары псі ксі дзеля пазначэньня адпаведных зьбегаў зычных у запазычаных словах аломъ псалом алеандеръ аляксандар астатнія літары для пазначэньня зычных б в д ж к л м н п р с т х ц ч ш практычна захавалі традыцыі свайго ранейшага выкарыстаньня хоць зь цягам набліжэньня пісьма да народнае мовы ўжытак некаторых зь іх мог хістацца зь цягам разьвіцьця старабеларускага пісьменства у прыватнасьці па павелічэньні выкарыстаньня пісьма праз розныя грамадзкія патрэбы выпрацоўваюцца пэўныя прыёмы ў бок набліжэньня пісьмовае мовы да народнай аднак гэты працэс стаў у вялікай ступені стрыманым прынамсі нестыхійным і запавольваўся як сувязьзю з старажытнай культурай пісьма так і існым ва ўсіх мовах пэўнага адставаньня пісьма ад разьвіцьця тых ці іншых рысаў у мове разьвіваўся гэты працэс храналягічна і па рознаму ў асобных жанрах у выніку паводле ступені дэмакратызацыі вылучаюцца рэлігійныя пераклады апакрыфічна біблейскія тэксты друкаваныя біблейскія тэксты сьвецкія мастацкія творы актавая і прыватнаправавая пісьмовасьць для параўнаньня прыкладна ў такую ж схему ўпісваюцца розныя ступені існай раней старабеларуска царкоўнаславянскай дыглясіі гл вышэй некаторыя захаваныя кнігі літоўскай мэтрыкі ўжо з канца ст адлюстроўваюць паступовае скарачэньне ўжываньня напрыклад напісаньне е ў словах вено лесъ сено замест этымалягічнага яць хоць часам ён паўставаў на месцы этымалягічнага е мает посл трпти ставіліся спробы адлюстраваньня пераходу у шэрагу пазыцыяў шляхам напісаньня в вказовати встава вжо впросити і яканьня шляхам замены этымалягічнага малога юса на е деветь седечи присегнути пры гэтым апошняя рыса сустракалася ў стараўкраінскай пісьмовасьці пад старабеларускім уплывам і незалежна у помніках на паўднёвых дыялектах расейскае мовы ст прычым у апошнім выпадку такая практыка сустракалася пераважна ў тых жа лексэмах што і ў старабеларускай пісьмовасьці зь іх адлюстраваньне ў памянёным выглядзе гуку часьцей за ўсё праводзіцца ў дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу у іншых пазыцыях яно магло выражацца і як гіпэркарэкцыя л почалъшы далшы вз л ши пазьней пэўная дэмакратызацыя правапісных нормаў была прадоўжаная с будным які досыць пасьлядоўна адлюстроўваў і зацьвярдзеласьць шыпячых гл вышэй вядомыя напісаньні дзеясловаў з постфіксам ся як судитца помолисс іг д гл вышэй эвангельле цяпінскага па сутнасьці скончыла этап стабілізацыі артаграфіі і выцясьненьня зь пісьма царкоўнаславянскіх сродкаў нягледзячы аднак на паступовае і ўсё большае збліжэньне амаль усіх помнікаў старабеларускае пісьменнасьці з народнай мовай найбольш пасьлядоўнымі зь іх безадносна да храналёгіі стала актавая пісьмовасьць якая да таго ж мела пэўнае кола сыстэматычна адлюстраваных рысаў амаль поўная адсутнасьць царкоўнаславянскіх напісаньняў у агаласоўцы врагъ і да т п канчатку аго ў аніякім і мужчынскім родах роднага склону прыметнікаў і дзеепрыметнікаў на што зьвязана з шырокаўжываным практычна скіраваным характарам такіх помнікаў з таго ж часу ставяцца спробы адлюстраваньня ёту не перад галоснымі які раней графічна не адрозьніваўся ад и у выглядзе дыякрытычных знакаў над гэтай літарай або яе вынасам апошні прыём з пачатку ст стаў правобразам знаку паерык які выкарыстоўваўся ў тым ліку і ў гэтым жа значэньні гроше и але мате во техъ на митъ у канцы ст урэшце незалежна ад сучаснага паўстае знак й з тым жа значэньнем у ст параўнальна часта пачынаецца адлюстраваньне на пісьме дзеканьня і цеканьня глаголець поводзе метаци дзедзич жеръдзье озеродное арцемъ зь іншага боку прыкладна пасьля сярэдзіны ст г зн пасьля зьвядзеньня да мінімуму царкоўнаславянскага ўплыву канчатак дзеясловаў ть адпаведны народнай мове на пісьме стаў замяняцца на тъ згодна з старажытнарускай традыцыяй не пазначалася мяккасьць л с з д т н але ў другой палове пачатку стагодзьдзя ставяцца спробы яе адлюстраваньня людьми ганьба запальчивость выключнай стала тэндэнцыя в цяпінскага ў ягоным эвангельлі да пачашчэньня ь як сродку перадачы асыміляцыйнае мяккасьці зычных сьвиренъ есьть часьть падобная асыміляцыя спарадычна прыкладна адлюстроўвалася ў напісаньні аддзеяслоўных назоўнікаў веселле коренне творенне аднак адначасна ў той жа пэрыяд часта наглядаецца паўсюдная замена ь ъ частъ сеножатъ денъ што тлумачыцца ў цэлым большай частотнасьцю выкарыстаньня гэтага знаку ў старабеларускай мове большасьць друкаванае прадукцыі з канца ст выдавалася на царкоўнаславянскай мове і праз гэта стабілізацыя артаграфіі і граматыкі адбывалася на ўзор царкоўнаславянскае мовы гэта у сваю чаргу стала ўзорам для рукапіснае літаратуры што зрабіла правапіс бліжэйшым да этымалягічнага паралельна гэтаму працэсу ў актавай пісьмовасьці агульнадзяржаўнага карыстаньня іі ііі статуты тэкст трыбуналу вкл праяўляюцца такія выдатныя рысы на пісьме як спроба перадачы на пісьме пратэтычнага між прыназоўнікам у і перад пачатковым галосным наступнага слова ув обозе ув обороне ув опеце прыстаўны мог адлюстроўвацца ў іншых становішчах воко вужа пре з вугли гіпэркарэкцыйнае озьмите аднак традыцыйнае напісаньне падтрымлівалася адсутнасьцю прыстаўнога у радзе паўднёва заходніх гаворак зусім рэдкае ўжываньне на пісьме прыстаўнога гужи гусеница гето т уласна перадаваньне ув існуе з ст але зьнікае ў ст нават у актавай пісьмовасьці у той жа частцы помнікаў спроба пасьлядоўнага блізкага да жывога вымаўленьня адлюстраваньня афрыкаты шляхам напісаньня дч зъеждчатисе наеждчати приеждчати хоць абодва напісаньні зрэдчас сустракаліся і раней у іі ды ііі статутах ужываецца літара э хоць пазьней яна не выкарыстоўвалася наогул у іі статуце ў рукапісных сьпісах літара пачашчаецца сустракаючыся нават ва ўласнабеларускіх словах чэрэзъ шэсть еэ літара таксама частая ў мэтрыцы с баторыя мэтрыка каштэлянъ апэляцыя у мэтрыцы радзівіла і фрагмэнтарна жыгімонта вазы сустракаюцца напісаньні прыметнікаў без канцавога й поменены шляхетны други але адсутнасьць апошніх у іншых помніках і складаньне гэтых кніг па за межамі этнічнае беларускае тэрыторыі слушней гаворыць пра запазычаньне гэтых напісаньняў з польскае мовы у цэлым адлюстраваньне на пісьме парадыгмаў назоўнікаў прыметнікаў і дзеясловаў у актах канца ст аналягічная пісьмовасьці актаў мяжы стагодзьдзяў хоць першыя маюць увогуле большую ўнармаванасьць у гэтым дачыненьні зь імі збліжаюцца і іншыя помнікі той эпохі але напрыклад яны маюць адметную рысу ў выглядзе замены на шч ешче пушча мешчанин такую ж тэндэнцыю і як вынік падобную параўнальна дэмакратычную сыстэму пісьма адлюстроўваюць перакладныя помнікі таго ж часу аповесьць пра трыстана аповесьць пра баву гісторыя аб атыле кніга пра тундала аднак і яны маюць адметныя рысы мяшаньне ды у шэрагу помнікаў у любых пазыцыях ужытая толькі адна з гэтых літараў им счен рдъ з таго ж часу ў актах варыянтнай нормай стала адлюстраваньне зацьвярдзелага і швпячых у апошнім выпадку існавалі нават сьвядомыя выпраўленьні традыцыйных формаў на інавацыйныя у той жа час помнікі гэтай эпохі адлюстроўваюць дэмакратызацыю пісьма ня толькі ў кірунку набліжэньня яго да народнага вымаўленьня але і на шляху адкіданьня графічных дублетаў так у актавай пісьмовасьці адмірае оу і застаюцца толькі у ды пасьля чаго гэтая тэндэнцыя пранікае і ў помнікі іншых жанраў надзвычай пашыраным заставалася ўжываньне ф ферт ды фіта у запазычаньнях дастаткова рэдкія выпадкі іх замены на п т х степанъ пилипъ і да т п адначасова параўнальна частымі сталі гіпэркарэкцыйныя напісаньні тыпу фороба хвароба алити хваліць з пачатку ст пазначаная традыцыя ў вялікай ступені прадаўжаецца ў праваслаўных старадруках гл вышэй хоць часам яны дапускаюць пазначэньне зацьвярдзеласьці часьцейшае ўжываньне амэгі ў сярэдзіне і ў канцы словаў пасьля зычных мцъ мног нардъ у прыватнасьці пад уплывам царкоўнаславянскае мовы літара пашыралася на шэраг прыметнікавых канчаткаў выкарыстаньне асаблівага графічнага варыянту г замест кг о для пазначэньня пасьля мяккіх зычных астролокгъ живолъ малованый там жа ўпершыню ў назоўніках творнага склону жаночага роду асноваў на і пасьлядоўна ўведзены канчатак ю горливостю реч ю поволно ст ю у сваю чаргу у цэлым адпаведную актам тагачаснае пісьмовасьці артаграфію мелі палемічныя творы прыхільнікаў берасьцейскай царкоўнай уніі але часам яны з мэтаю большае блізкасьці да чытачоў паказваюць большае набліжэньне да народнае мовы зрэшты у іх пачашчаецца колькасьць пісьмовых палянізмаў у парадыгме рукапісная праваслаўная і ўніяцкая літаратура гэтага ж часу мае ў пэўнай ступені большую дэмакратычнасьць у пісьме а менавіта пачашчэньне в замест л на канцы дзеясловаў мінулага часу для першае паловы ст вядомы таксама зборнік камэнтароў да шэрагу кніг бібліі таго ж часу зборнік ан усср дзе назоўнікі жаночага і ніякага родаў з зацьвярдзелай асновай у давальным і месным склонах часта маюць канчатак ы и на моцы по сути в божницы там жа на пісьме ўпершыню параўнальна сыстэматычна праведзеная ўніфікацыя канчаткаў прыметнікаў мужчынскага і ніякага родаў творнага і меснага склонаў вшеляки м пекл в новы м закон при кажды м мст адасоблены этап у далейшым працягу працэсу дэмакратызацыі пісьма мяжы стагодзьдзяў паказаў баркулабаўскі летапіс дзе параўнальна нізкай стала пісьмовая палянізацыя парадыгмаў што аднак паказвае на захаваньне пэўнае няўстойлівасьці ў пісьме зрэшты адныя з храналягічна апошніх помнікаў старабеларускае мовы другая палова ст паказваюць у цэлым захаваньне складзенай артаграфічнай традыцыі г зн адпаведнай мяжы стагодзьдзяў з прычыны выключнай сутнасьці збору выпадкаў кароткіх ягоную артаграфію варта вылучыць асобна так пэрфэкт трэцяй асобы перадаецца ў ім з в на канцы трымавъ чувъ бравъ існуе перавага над и пад націскам нско повнность велкій у інфінітыве ности робти влти не пад націскам псати крывдти плновати узьнікненьне ы и на месцы грыхи згорило оумили прыметнік і дзеяслоў маюць больш царкоўнаславянскіх рысаў у афармленьні іх зьменаў у назоўніку жаночага роду у прыватнасьці больш пашыранае ю ў творным склоне кровю пилностю солю у прыметніку пачашчэньне канчатку аго побач з чым таксама пашырэньне дзеепрыметнікаў на попелнюій шлюбуюій маюій альбо нават у поўнай форме въверзай палй воскресый прыметнік займеньнік парадкавы лічэбнік жаночага роду роднага склону маюць ня толькі канчатак ой рочной интраты слушной причины доброй речи але і ы кожды працы первы ласки власны воли у множным ліку назоўнага і вінавальнага склонаў як ыи так і ы дни повшехны дти малы забавы свцк пісьмовае а значыць у пэўнай ступені штучнае карыстаньне мовы тлумачыць супадзеньне блізкага да народнае мовы дзеяслоўнага въ з запазычаным у пісьмо польскімі канчаткамі тыпу оучинивемъ бывесь аддзеяслоўны назоўнік на пісьме меў таксама царкоўнаславянскае афармленьне офероване читане призволене выключным у параўнаньні зь сярэдзінай стагодзьдзяў стала кантэкстуальнае ўжываньне аорысту значна пашырылася ўжываньне царкоўнаславянізмаў нават у выглядзе агаласоўкі седмъ деръ помоь глава найбольш старажытнай і ўспадкаванай з старажытнарускага пэрыяду ў старабеларускай пісьмовасьці быў устаў які да канца ст у кірыліцы быў практычна адзіным узорам пісьма у другой палове таго ж стагодзьдзя ўстаў падзяляецца на полацкі тып і тып астатніх рэгіёнаў вкл апошні характарызаваўся пэўным рухам да далейшага спрашчэньня асноўных альгарытмаў малюнку літараў гэтыя заканамернасьці былі сыстэмнымі і рухаліся ў бок зьмяншэньня знакаў іх меншай сымэтрычнасьці і геамэтрычнасьці і павелічэньня колькасьці памежных сыгналаў у выніку чаго зьявіўся паўустаў яшчэ большыя тэндэнцыі ў гэтым кірунку праявіў узьніклы тады ж скорапіс з прычыны свайго асобнага разьвіцьця ад расейскага вядомы як беларускі або віленскі гэтая канфігурацыя пісьма найбольшае пашырэньне атрымала ў актавай пісьмовасьці з другой паловы ст вылучаецца яшчэ бліжэйшы да скорапісу малодшы паўстаў хоць у гэтым жа стагодзьдзі скорапіс становіцца найбольш пашыранай тэхнікай пісьма ва ўсіх жанрах помнікаў скорапіс меў падабенства да формаў напісаньня лацінскіх літараў што дасягнула найбольшае ступені ў ст у старадруках віленскіх друкарняў напрыклад выдадзены ў той жа час эфімэрыёс яшчэ большае набліжэньне да формаў лацінскіх літараў у канцы ст зьдзейсьніў беларускі граматыст і дзяяч брацтваў ільля капіевіч які прадпрыняў спробу рэформы напісаньня літараў шляхам наданьня ім большай акругленасьці і падабенства да лацінскага пісьма пашырэньне друкаванае кнігі з канца ст у вкл адлюстравалася ў скарачэньні вынасу літараў асаблівы курсіўны шрыфт упершыню быў выкарыстаны ў друкарні мамонічаў пры выданьні іі ііі статутаў а таксама тэксту трыбуналу вкл пры гэтым традыцыйны шрыфт не ўжываўся наогул асобнае разьвіцьцё старабеларускае мовы а таксама імкненьне да спрашчэньня працэсу пісьма прычыняліся да ўзьнікненьня на пісьме ўласных палеаграфічных асаблівасьцяў у прыватнасьці выкарыстаньне надрадковых напісаньняў у пэўных пазыцыях гэта аднак нярэдка зацямняе вывучэньне адлюстраваньня пэўных рысаў мовы прыкладам дыялектызмаў ужо з хііі ст смаленская грамата г колькасьць вынасных літараў крыху пачашчаецца але дагэтуль істотныя традыцыйныя спалучэньні скарачэньня і вынасу ў радзе традыцыйных словаў еп с пъ япіскап цр с тво царства лігатурная т у прыназоўніку о т гэтыя прыёмы заставаліся нязьменнымі да сярэдзіны ст зь іншага боку пакрысе праяўляецца вынас апошніх зычных з пропускам ераў буде т да л кн з альбо зычных канцавых з пропускам наступнай галоснай тие лю д сию грамо т ризько г горо д радзей вынас зычных у сярэдзіне бра т ею пры гэтым калі зычны месьціўся між дзьвюма аднолькавымі галоснымі другая галосная апускалася боу д ий у стагодзьдзі працягваецца скарачэньне і вынас адной зычнай у рэлігійнай лексыцы але да іх дадаюцца ўжо тытулятура і звароты г с дрь гаспадар мл с ть міласьць его к р м л яго каралеўская міласьць у напісаньнях апошняга тыпу ставілася цітла але яно ставілася таксама над літарай групай літараў калі літара мела лічбавае значэньне да скарачэньняў прымыкае знак камора ужываны па ўсёй бачнасьці замест ераў велмі тую ж функцыю ў зьбегах зычных і ў канцы словаў а таксама значэньне ёту меў паерык гл вышэй з ст у выніку другога паўднёваславянскага ўплыву нават у актах пашыраецца практыка прастаноўкі грэцкага знаку прыдыханьня над ы и оу ў пачатку словаў або ў канцы але праз адсутнасьць іх практычнага значэньня гэтыя знакі амаль зьнікаюць у ст з ст пачынаецца пазначацца націск гл вышэй але ён меў або паўднёваславянскае значэньне альбо ставіўся наогул бессыстэмна которие голова пришолъ з таго ж часу таксама неабгрунтавана ўводзяцца знакі оксія і варыя але з канца таго ж стагодзьдзя оксія ўжываецца для пазначэньня націску ў сярэдзіне слова варыя у адкрытых канцавых сказах але і тут існавалі пэўныя адхіленьні таковый другий але таковый другий зь сярэдзіны ст заканамерным стаў вынас зычных у сярэдзіне слова між галосным і зычным пра в да вше д ши ко л ко гэты прыём актыўна выкарыстоўваўся ў стагодзьдзях у паўустаўным пісьме рэдка выносіліся р ф найчасьцейшымі паводле вынасу сталі літары в г д л м н с т х а літары д ж з л м р т х набылі цітлападобны выгляд і сталі вынасіцца бязь цітлы з канца ст над радком пашыраецца выкарыстаньне літараў т л х м у дзеясловах трэцяй асобы дзеясловах мінулага часу у прыметніках і займеньніках роднага давальнага меснага склонаў множнага ліку у назоўніках давальнага і меснага склонаў множнага ліку знаиде т научаю т пыла л в ты х къ троко м в оны х оусе х сторона х у ст пашыраецца вынас і скарачэньні ў прыметніках роднага склону адзіночнага ліку добро г старо г вчорашне г і інфінітывах поклада т працова т чита т зычнага перад групай ь галосны гл аддзеяслоўныя назоўнікі з пункту гледжаньня ўзаемадзеяньня старажытнарускае і старабеларускае моўных традыцыяў у вкл што ўключала большую частку тагачаснай беларускай этнічнай тэрыторыі адметнасьць паказваюць помнікі г зв беларуска літоўскага летапісаньня гл вышэй якія структурна адносяцца да помнікаў старажытнарускае літаратуры але маюць пісьмовыя беларусізмы з шэрагу спэцыфічна літоўскіх прыёмаў пісьма у прыватнасьці вынас канцавых літараў для зычных горо д кн з коро л першых зычных з двайнога ці шырэйшага зьбегу зычных у сярэдзіне слова ве л ми ви л н вите б скъ з хііі стагодзьдзяў захаваўся вялікі корпус актавых помнікаў якія адносяцца пераважна да полацкага смаленскага і віцебскага княстваў у прыватнасьці гэта дамова смаленску з рыгай і гоцкім берагам г захаваная ў шасьці сьпісах граматы полацкіх князёў гердзеня г ізяслава г грамата смаленскага князя фёдара г грамата полацкага эпіскапа якава г грамата рыжанаў да віцебскага князя міхаіла аб крыўдах г дамова полацку з рыгай г укладная грамата княгіні ўльяны царкве ў азярышчах г пазьней да іх дадаюцца акты агульналітоўскага значэньня і акты іншых рэгіёнаў дамова літоўскіх князёў з польшчай і мазовіяй г прысяга дзьмітрыя альгердавіча ягайлу г нягледзячы на беларускія рысы ў гэтых граматах яны аднак яшчэ ня склалі тагачасную пісьмовую норму а аснова граматаў была старажытнарускай сярод помнікаў той жа эпохі ў праблеме параўнальнага ўсходнеславянскага мовазнаўства сувязяў з старажытнанаўгародзкім дыялектам і паўночна ўсходнім дыялектам беларускае мовы гісторыі мажлівых шырокіх пскоўска літоўскіх сувязяў вызначэньня этнакультурнае сытуацыі славянскага насельніцтва пскоўскае зямлі а таксама пры пытаньні пасьлядоўнае іх русіфікацыі значнасьць мае вывучэньне пскоўскіх помнікаў стагодзьдзяў і у прыватнасьці характэрных апісак у іхных рэлігійных творах у параўнаньні з сучаснымі пскоўскімі гаворкамі адной з найважнейшых актавых крыніцаў старабеларускай мовы зьяўляюцца архівы літоўскай мэтрыкі дакумэнты якой ствараліся ў вялікакняскай канцылярыі з канца ст і якая ўтрымлівае пастановы вялікіх князёў літоўскіх пастановы ўраднікаў вкл соймавыя пастановы а таксама лісты службовых і прыватных асобаў хоць большая частка арыгінальных дакумэнтаў у сувязі з частым выкарыстаньнем псавалася зь сярэдзіны ст асабліва павялічваецца структурна блізкі корпус актаў гродзкіх земскіх судоў інвэнтароў актаў мескага кіраваньня у прыватнасьці пад канец хіх ст фоны гэтых актаў у вільні і віцебску сягнулі амаль тыс адзінак захоўваньня сярод помнікаў актавае мовы вылучаюцца таксама паасобныя зборы судовая кніга канцылярыі жыгімонта аўгуста мэтрыка стэфана баторыя кніга канцылярыі жыгімонта вазы кнігі канцлераў лява сапегі і альбрэхта станіслава радзівіла пры гэтым апошняя ўкладзеная за даволі позьні час на мяжы стагодзьдзяў пачалася праца па перапісваньні актаў мэтрыкі з другой паловы ст яны пачалі перапісвацца польскім варыянтам лацінскага альфабэту і зазнаваць пазьнейшыя моўныя ўплывы на падставе ўскосных зьвестак мяркуецца існаваньне самастойных мастацкіх помнікаў зь якіх захаваны толькі фрагмэнты умоўна вядомыя як аповесьць аб паўстаньні чорных людзей аповесьць аб грунвальдзкай бітве аповесьць аб падольлі іг д перакладныя помнікі александрыя траянская гісторыя для двух апошніх зрэшты у цэлым уласьцівае захаваньне старажытнарускіх і царкоўнаславянскіх моўных элемэнтаў і сродкаў поруч з крыху большай беларусізацыяй гэтых помнікаў і пранікненьнем палянізмаў творы гэтае катэгорыі ўзьніклі мажліва ужо ў другой палове ст зь іх першым стала прытча аб каралёх з пункту гледжаньня адлюстраваньня мажлівасьцяў існаваньня ў тагачасным беларускім культурным асяродзьдзі некалькіх моўных сыстэмаў зьвязаных з гэтым мэнтальных і культурных установак адносна мовы і яе месца ў пэўных галінах дзейнасьці маюць асобнае месца эвангельлі і псалтыры перапісаныя на беларускай этнічнай тэрыторыі у іх зь стагодзьдзяў зрэдку трапляецца аканьне пераход зьмяшэньне ды е хоць у цэлым такія выпадкі на пісьме надзвычай рэдкія з прычыны крайняй кананічнасьці гэтых твораў творы павучальнага характару празь іх арыгінальны характар і як вынік адсутнасьць царкоўнаславянскіх пратографаў а таксама празь імкненьне зрабіць тэкст даступнейшым зазнавалі беларусізацыю ўключна да стану зьмяшанага беларуска царкоўнаславянскага тыпу хоць колькасьць такіх помнікаў невялікая тыповым помнікам такога характару стала чэцьця г перапісаная ў камянцы літоўскім пісцом з наваградку пасьля чаго найбольш зьмястоўнымі і арыгінальнымі зь іх можна лічыць творчасьць ф скарыны царкоўная літаратура зьмяшанага беларуска царкоўнаславянскага тыпу пашырылася ў вкл у часы стагодзьдзяў праз пашырэньне дзейнасьці г зв ерасі жыдоўствуючых лапатачнік лёгіка шастакрыл касмаграфія арыстотэлевы вароты да іх адносіліся таксама лёгіка філязофскія мэдыцынскія трактаты касмаграфічныя і энцыкляпэдычныя творы з пункту гледжаньня адлюстраваньня такіх жа адносінаў маюць значэньне праскія выданьні бібліі скарыны дзе шэраг царкоўнаславянскіх словаў суправаджаецца глёсамі на тагачаснай беларускай мове параўнальна зь імі асаблівы характар маюць два зборнікі пачатку ст зь беларускімі рэлігійнымі перакладамі ёў рут песьня песьняў эклезіяст прытчы салямонавы ераміін плач кніга данііла прарока эстэр з той жа прычыны а таксама праз асобную гістарычную і мовазнаўчую адметнасьць маюць значэньне помнікі татараў вкл напісаныя арабскім пісьмом дасюль дайшло рукапісы што зыходзяць да ст адзін зь іх належыць да г большасьць зь іх мае рэлігійны зьмест і ўнікальныя дзякуючы найбольш пасьпяховаму адлюстраваньню стану фанэтыкі тагачаснае беларускае народнае мовы эвалюцыю далейшых культурных уяўленьняў знаёмых зь пісьмовай культурай беларусаў і адлюстраваньне на ёй гэтых працэсаў цікавыя гістарычныя запіскі дзёньнік наваградзкага падсудка ф еўлашоўскага мяжа стагодзьдзяў які адметны дзякуючы надзвычай моцнай палянізацыі граматыкі пры адносна старым узроўні палянізмаў у лексыцы у літаратурным дачыненьні зь ім аб ядноўваецца корпус іншае мэмуарнае літаратуры мяжы стагодзьдзяў дыярыюш а філіповіча баркулабаўскі летапіс разам яны прымыкаюць да сьвецкіх гістарычных твораў але спалучаюць розныя стылі дзелавы навуковы рэлігійны і праз розныя культурныя грамадзкія і адукацыйныя ўяўленьні па рознаму адбіраюць моўныя сродкі са старабеларускіх старадрукаў канца сярэдзіны стагодзьдзяў пераважна павучальная і прапаведніцкая літаратура важныя як арыгінальныя казаньне пахавальнае м сматрыцкага вільня два казаньні л карповіча еўе навука аб сямі тайнах вільня дыдаскалія куцеін помнікі якія будучы арыгіналамі адлюстроўваюць працэс разуменьня артаграфіі выдаўцамі незалежна ад іншых тэкстаў так і перакладныя што адлюстроўваюць прыёмы перакладу гэтыя помнікі разам з актавай пісьмовасьцю таго ж часу а таксама палемічнымі ўніяцкімі творамі адлюстроўваюць найвышэйшы г зн найбольш унармаваны і дасканалы этап фармаваньня пісьмовае культуры што пасьля стала пэўным узорам для яе сярод помнікаў важкае асобнае месца ў гістарычным параўнальным кантэксьце вывучэньня мовы займае бэлетрызаваны твор летувіскага манаха ордэну канонікаў рэгулярных міколаса альшаўскаса брама адчыненая ў вечнасьць напісаны на летувіскай мове але ўтрымлівае каля напалову беларускую і польскую лексыку з таго ж пункту гледжаньня асобнае месца маюць адныя з апошніх кірылічных твораў з другой паловы ст па г сярод іх найбольш адметныя статут полацкага брацтва г і супрасьлеўскі збор выпадкаў кароткі і духоўным асобам патрэбны што нясуць значнасьць як у пытаньні эвалюцыі артаграфічных у рознай ступені а таксама іх разьвіцьця ў кантэксьце заняпаду актавае пісьмовасьці адным зь першых дасьледнікаў старабеларускае мовы стаў сымон будны які займаўся ў тым ліку вывучэньнем гісторыі старабеларускае мовы а таксама фанэтыкі лексыкі марфалёгіі і роднасных сувязяў зь іншымі славянскімі мовамі лексыграфічную працу ў выглядзе глёсаў да незразумелых запазычваньняў што ня мелі эквівалентаў у старабеларускай мове у сваім перакладным эвангельлі правёў в цяпінскі з другой паловы ст агульная беларуска ўкраінская традыцыя культурнай дзейнасьці ў праваслаўных брацтвах прычынілася да сыстэматызаванага заснаванага на ранейшых крыніцах падыходу да лексыкаграфічнае працы што выявілася ў складаньні лексыконаў азбукоўнікаў лексіс л зізанія лексіс з талкаваньнем славенскіх моваў проста сыноніма славенароская лексыкон славенароскі п бярынды да ўзроўню філялягічных досьледаў тагачаснай заходняй эўропы падняў сваю працу граматыка словенская ян ужэвіч дзе была выкладзеная параўнальная граматыка тагачасных беларускай ды іншых славянскіх моваў штуршок сучаснаму дасьледаваньню мовы паклаў к калайдовіч які ў працы пра беларускую гаворку падкрэсьліў важнасьць вывучэньня сучаснае беларускае мовы ў комплекснай сувязі з старабеларускай гэты кірунак актывізавала выданьне крыніцаў віленскай археаграфічнай камісіяй і віцебскім цэнтральным архівам на цяперашні час дасьледнікамі вызначаная пісьмовасьць мовы так напрыклад з хіх стагодзьдзя пачынаючы з расейскага ўсходазнаўца а мухлінскага пачалося вывучэньне кітабаў яе тыпалягічныя паказьнікі фаналёгія фанэтыка марфалёгія сынтаксіс лексыка а таксама функцыянальныя стылі аднак у галіне дасьледаваньня мовы застаецца шэраг нявызначаных пытаньняў адным з падобных пытаньняў зьяўляецца пытаньне нацыянальнага і дзяржаўнага статусу ўсходнеславянскае мовы тагачаснае беларусі і вкл наогул у сувязі з чым старабеларуская мова можа разглядацца як адзін з варыянтаў старажытнарускае мовы як варыянт старажытнаўкраінскае мовы або як асобная мова ў дачыненьні да абедзьвюх характар афіцыйнай мовы вкл і тэндэнцыі ейнага разьвіцьця дасьледаваліся нарвэскім мовазнаўцам к стангам якім увогуле было вывучана пісьмовых дакумэнтаў на мове з канцылярыяў вялікіх князёў літоўскіх альгерда вітаўта жыгімонта кейстутавіча казімера ягелончыка аляксандра жыгімонта старога боны сфорцы жыгімонта аўгуста стэфана баторыя і жыгімонта вазы пэрыядызацыйны аспэкт у дасьледаваньні старабеларускае мовы ўнёс я карскі які заклаў пачатак разьмежаваньня старажытнарускае і старабеларускае моваў узяўшы ў якасьці крытэру для гэтага ступень адлюстраваньня беларускіх асаблівасьцяў поруч з чым вылучыў падзелы рэчы паспалітай як храналягічную мяжу існаваньня старабеларускае мовы датычна старабеларускай мовы пэрыяду да пачатку ст найбольш поўнае апісаньне мае мова актавых дакумэнтаў так смаленска полацкія граматы дасьледаваліся расейскім лінгвістам і палеографам а сабалеўскім адмысловае дасьледаваньне полацкіх граматаў выканаў нарвэскі мовазнаўца к станг ён жа дасьледаваў раньнюю старабеларускую актавую мову наогул асобны пашыраны характар у навуцы набыло вывучэньне спадчыны францішка скарыны у прыватнасьці пытаньне моўнай асновы ягоных помнікаў так як пачатак літаратурнае мовы паўднёва заходняе русі помнікі ф скарыны характарызаваў адзін зь першых дасьледнікаў першадрукара п уладзімераў пазьней гэтыя ж погляды ў цэлым падтрымалі ц ломцеў і м алексютовіч гэты погляд адзначаў як значна перабольшаны л шакун з чым згадзіўся с ліндэ дадаткова гэтага ж палажэньня прытрымліваліся а сабалеўскі я воўк левановіч а мартэль а флароўскі што тычыць уласна моўных асаблівасьцяў прапаноўвалася аднясеньне скарынавых твораў як да беларускіх або царкоўнаславянскіх так і да старажытнарускіх беларускіх з царкоўнаславянскім уплывам або царкоўнаславянскіх зь беларускім уплывам узор тэксту з дамовы праўды году між смаленскам і рыгай ды гоцкім берагам у якой як лічыцца ужо праяўляюцца прыкметы беларускай мовы апавяшчальны ліст аб увядзеньні ва ўладаньне увязаньне вялікага князя казімера каменецкаму намесьніку насуту г копія канца ст прыклад аднаго з найранейшых ужываньняў старабеларускага тэксту ў рэлігійнай галіне з зборніку прыклад ужываньня старабеларускай мовы першы абзац з звароту падканцлера вкл льва сапегі да жыгмонта вазы з нагоды прыняцьця статуту вялікага княства літоўскага сьнежня году берасьце урывак з баркулабаўскага летапісу напісанага прынамсі не пазьней за пачатак ст трансьлітарацыя сучасным запісам тэксту аднаго з кітабаў г урывак з трэцяй арыгінальнай часткі хронікі быхаўца складзеная каля першай паловы ст вядомая толькі ў вэрсіі мяжы стагодзьдзяў перапісанай лацініцай урывак з збору выпадкаў кароткіх г 
